Η 1η Σεπτεμβρίου 1923 έχει μείνει στην ιστορία της Ιαπωνίας ως μία από τις τραγικότερες ημέρες της. Στις 11:58 το πρωί, ένας καταστροφικός σεισμός μεγέθους περίπου 7,9, με επίκεντρο στην περιοχή του κόλπου Σαγκάμι, έπληξε την περιοχή Κάντο. Το Τόκιο, η Γιοκοχάμα και μεγάλα τμήματα των γύρω νομών συγκλονίστηκαν από εξαιρετικά ισχυρές δονήσεις.
Η ιδιαιτερότητα της καταστροφής βρίσκεται στον συνδυασμό διαφορετικών φυσικών κινδύνων. Ο σεισμός σημειώθηκε λίγο πριν από το μεσημέρι, την ώρα που σε πολλά σπίτια χρησιμοποιούνταν φωτιά για το μαγείρεμα. Μέσα στις πυκνοδομημένες συνοικίες, όπου κυριαρχούσαν οι ξύλινες κατασκευές, ξέσπασαν σχεδόν ταυτόχρονα εκατοντάδες πυρκαγιές.Οι πυρκαγιές τελικά αποδείχθηκαν φονικότερες ακόμη και από τις ίδιες τις καταρρεύσεις. Σύγχρονη αποτίμηση της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ιαπωνίας αναφέρει περισσότερους από 105.000 νεκρούς και αγνοουμένους, από τους οποίους περίπου 92.000 έχασαν τη ζωή τους εξαιτίας των πυρκαγιών. Περισσότερα από 212.000 κτίρια καταστράφηκαν από τη φωτιά.
Οι παλαιότερες πηγές δίνουν αριθμούς που πλησιάζουν ή ξεπερνούν τις 140.000 απώλειες, γι’ αυτό και συναντάται συχνά ο αριθμός των 142.000. Τα ιαπωνικά Εθνικά Αρχεία αναφέρουν περίπου 99.000 νεκρούς και 43.000 αγνοουμένους.
Και ο τυφώνας;
Το πρωί της 1ης Σεπτεμβρίου υπήρχε τυφώνας όπου κέντρο του βρισκόταν πολύ βορειότερα, κοντά στη χερσόνησο Νότο και τη Θάλασσα της Ιαπωνίας, και όχι πάνω από το Τόκιο. Ιστορική μετεωρολογική έρευνα δείχνει ότι το σύστημα είχε δημιουργηθεί κοντά στην Οκινάουα, πέρασε από το Κιούσου και στις 06:00 της 1ης Σεπτεμβρίου βρισκόταν κοντά στη Νότο, με εκτιμώμενη κεντρική πίεση περίπου 997 hPa. Η παρουσία του, όμως, επηρέαζε σημαντικά την ατμοσφαιρική κυκλοφορία και τους ανέμους στην Ιαπωνία. Και αυτό είχε τεράστια σημασία.
Please accept YouTube cookies to play this video. By accepting you will be accessing content from YouTube, a service provided by an external third party.
If you accept this notice, your choice will be saved and the page will refresh.
Οι άνεμοι έγιναν σύμμαχος της φωτιάς
Οι πυρκαγιές που προκλήθηκαν μετά τον σεισμό εξαπλώθηκαν σε μια πόλη με εξαιρετικά μεγάλο πυροθερμικό φορτίο. Οι άνεμοι άλλαζαν μάλιστα σημαντικά κατά τη διάρκεια της ημέρας: αρχικά επικρατούσε νότιο ρεύμα, αργότερα ο άνεμος στράφηκε δυτικός, τη νύχτα βόρειος και το επόμενο πρωί ξανά νότιος . Αυτό δημιουργούσε ένα εφιαλτικό περιβάλλον για την κατάσβεση. Οι φλόγες μπορούσαν να αλλάζουν κατεύθυνση, να περνούν από συνοικία σε συνοικία και να εγκλωβίζουν ανθρώπους που είχαν καταφύγει σε ανοιχτούς χώρους θεωρώντας ότι βρίσκονταν σε ασφάλεια. Δημιουργήθηκαν ακόμη και ακραίες πυρομετεωρολογικές συνθήκες, με firestorms και πύρινους στροβίλους, φαινόμενα που συνέβαλαν στον τεράστιο αριθμό των θυμάτων.
Η καταστροφή ήταν πραγματικά πολυπαραγοντική. Ο σεισμός προκάλεσε επίσης τσουνάμι, το οποίο σε ορισμένα σημεία έφθασε περίπου τα 12 μέτρα, καθώς και κατολισθήσεις. Ακολούθησε έντονη μετασεισμική δραστηριότητα, με αρκετούς πολύ ισχυρούς μετασεισμούς. Επομένως, δεν έχουμε απλώς έναν «μεγάλο σεισμό». Έχουμε μια αλληλουχία:
σεισμός → καταρρεύσεις → πυρκαγιές → ισχυροί και μεταβαλλόμενοι άνεμοι → firestorms → τσουνάμι → κατολισθήσεις → μετασεισμοί.
Είναι ένα από τα χαρακτηριστικότερα ιστορικά παραδείγματα αυτού που σήμερα αποκαλούμε πολυκίνδυνη ή σύνθετη φυσική καταστροφή (multi-hazard / cascading disaster).
Και μετά τη φυσική καταστροφή, η ανθρώπινη τραγωδία
Οι συνέπειες δεν σταμάτησαν όταν κόπασε η σεισμική δραστηριότητα και οι φωτιές. Μέσα στο χάος κυκλοφόρησαν ψευδείς φήμες ότι Κορεάτες κάτοικοι δηλητηρίαζαν πηγάδια, προκαλούσαν πυρκαγιές ή σχεδίαζαν εξέγερση. Ακολούθησαν επιθέσεις και μαζικές δολοφονίες Κορεατών αλλά και άλλων ανθρώπων που θεωρήθηκαν λανθασμένα Κορεάτες. Ο ακριβής αριθμός των θυμάτων αυτών των βιαιοπραγιών εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο ιστορικής συζήτησης. Η φυσική καταστροφή είχε έτσι μετατραπεί και σε βαθιά κοινωνική κρίση.
Μια ημερομηνία που η Ιαπωνία δεν ξέχασε ποτέ
Η καταστροφή του Κάντο άλλαξε την Ιαπωνία. Η ανοικοδόμηση του Τόκιο και της Γιοκοχάμα επηρέασε την πολεοδομία, τις υποδομές και σταδιακά τον τρόπο με τον οποίο η χώρα αντιμετώπιζε τον σεισμικό κίνδυνο.
Δεν είναι τυχαίο ότι η 1η Σεπτεμβρίου καθιερώθηκε αργότερα στην Ιαπωνία ως Ημέρα Πρόληψης Καταστροφών (Disaster Prevention Day). Και ίσως αυτό είναι το σημαντικότερο μήνυμα της επετείου: η καταστροφή του 1923 δεν ήταν αποτέλεσμα ενός και μόνο φυσικού φαινομένου. Ήταν η δραματική αλληλεπίδραση ενός μεγάλου σεισμού με πυρκαγιές, δυσμενείς μετεωρολογικές συνθήκες, τσουνάμι, κατολισθήσεις και την ευπάθεια μιας τεράστιας μητρόπολης. Η 1η Σεπτεμβρίου 1923 αποτελεί έτσι, ακόμη και έναν αιώνα αργότερα, ένα από τα ισχυρότερα ιστορικά παραδείγματα του πώς ένας φυσικός κίνδυνος μπορεί να πυροδοτήσει έναν δεύτερο και έναν τρίτο, μετατρέποντας μέσα σε λίγες ώρες μια μεγάλη πόλη σε πεδίο μιας πρωτοφανούς ανθρωπιστικής καταστροφής.
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect