Κλιματική αλλαγή και περιβάλλον στα ΜΜΕ: ενημέρωση ή δραματοποίηση;

Listen to this

Μια προδημοσίευση μέρους της έρευνας ενόψει του 19ου Δημοσιογραφικού Συνεδρίου Σαμοθράκης

Στις 25–27 Σεπτεμβρίου 2026 η Σαμοθράκη θα φιλοξενήσει το 19ο Δημοσιογραφικό Συνέδριο Σαμοθράκης, που συνδιοργανώνεται από την ΠΟΕΣΥ και την Περιφέρεια Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης και τελεί υπό την αιγίδα του Προέδρου της Δημοκρατίας. Ανάμεσα στις κεντρικές θεματικές του βρίσκεται και η «Περιβαλλοντική κρίση: Η μεγάλη πρόκληση για τη δημοσιογραφία».

Με αφορμή το συνέδριο, προδημοσιεύω μέρος της έρευνας, που θα παρουσιάσω στη Σαμοθράκη. Η πλήρης εργασία θα δημοσιευτεί στα μέσα της ερχόμενης εβδομάδος και εξετάζει πέντε διαφορετικές πλευρές της δημοσιογραφικής διαχείρισης της κλιματικής αλλαγής και των περιβαλλοντικών θεμάτων. Η δημοσίευση πριν από το συνέδριο έχει και έναν δεύτερο σκοπό. Όσοι θα βρίσκονται στη Σαμοθράκη, αλλά και όσοι θα παρακολουθήσουν τις εργασίες διαδικτυακά, θα μπορούν να γνωρίζουν εκ των προτέρων τη μεθοδολογία και ορισμένα από τα αποτελέσματα και να διατυπώσουν ερωτήματα, ενστάσεις ή παρατηρήσεις, ώστε η συζήτηση στο συνέδριο να είναι όσο γίνεται πιο ουσιαστική.

Από την περιβαλλοντική εκπαίδευση στην υπερπληροφόρηση

Η περιβαλλοντική εκπαίδευση έχει πλέον αποκτήσει σημαντική θέση στο σχολείο και στη δημόσια συζήτηση. Παράλληλα, όμως, ο πολίτης βρίσκεται σήμερα μέσα σε ένα πολύ πιο σύνθετο πληροφοριακό περιβάλλον: ιστοσελίδες, κοινωνικά δίκτυα, ειδοποιήσεις, βίντεο και τίτλοι ανταγωνίζονται συνεχώς για την προσοχή του. Και εδώ γεννιέται ένα κρίσιμο ερώτημα για τη δημοσιογραφία: Η ανάγκη να τραβήξουμε την προσοχή του αναγνώστη οδηγεί σε υπερβολή όταν μιλάμε για το κλίμα και το περιβάλλον; Υπάρχει πραγματικά δραματοποίηση ή πρόκειται για μια εντύπωση που έχουμε σχηματίσει; Η έρευνα δεν ξεκίνησε για να αποδείξει εκ των προτέρων ότι τα ΜΜΕ «υπερβάλλουν». Επιχειρήσαμε ακριβώς το αντίθετο: να το μετρήσουμε.

Τι εξετάσαμε

Η συνολική βάση της έρευνας περιέλαβε 7.053 αρχικές δημοσιεύσεις. Μετά τους ελέγχους συνάφειας, ημερομηνίας, μέσου και περιεχομένου, το τελικό σώμα διαμορφώθηκε σε 1.108 άρθρα από 37 μέσα ενημέρωσης, για την περίοδο 2020–2026. Για τη δραματοποίηση δεν θεωρήσαμε ότι κάθε έντονος τίτλος είναι αυτομάτως προβληματικός. Δημιουργήσαμε τέσσερις διαβαθμίσεις:

• 0 – Ουδέτερος/πληροφοριακός τίτλος: μεταδίδει το γεγονός χωρίς εμφανή ενίσχυση.
• 1 – Ήπια ή συμφραζόμενη δραματοποίηση: ο τίτλος παραμένει ουσιαστικά ακριβής, αλλά η επιλογή λέξεων ή του χρονικού πλαισίου ενισχύει την εντύπωση.
• 2 – Ισχυρή δραματοποίηση / επιλεκτική ενίσχυση: προβάλλεται ιδιαίτερα η ακραία ή ανησυχητική πλευρά του γεγονότος.
• 3 – Ακραία δραματοποίηση / clickbait: η συναισθηματική φόρτιση του τίτλου γίνεται κυρίαρχη.

Εδώ υπάρχει μια σημαντική διάκριση: δραματοποίηση δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ψευδή πληροφορία. Ένας τίτλος όπως «ο θερμότερος μήνας των τελευταίων δέκα ετών» μπορεί να είναι αριθμητικά σωστός. Η επιλογή όμως μιας περιορισμένης χρονικής περιόδου ή η απουσία του ευρύτερου κλιματικού πλαισίου μπορεί να ενισχύσει σημαντικά την εντύπωση που δημιουργείται στον αναγνώστη.

Και τι έδειξαν τα αποτελέσματα;

Το πρώτο αποτέλεσμα παρουσιάζει μια εικόνα αρκετά πιο σύνθετη από μια γενική διαπίστωση ότι «οι τίτλοι είναι υπερβολικοί».

Από τους 1.108 τίτλους:

• 489 τίτλοι, δηλαδή 44,1%, κατατάχθηκαν στη βαθμίδα 0.
• 406 τίτλοι, 36,6%, παρουσίασαν ήπια ή πλαισιακή ενίσχυση.
• 181 τίτλοι, 16,3%, κατατάχθηκαν στην κατηγορία της ισχυρής δραματοποίησης.
• 32 τίτλοι, 2,9%, ανήκαν στην ακραία κατηγορία.

Έτσι, συνολικά 55,9% των τίτλων παρουσιάζουν κάποια μορφή ενίσχυσης ή δραματοποίησης, δηλαδή ανήκουν στις βαθμίδες 1 έως 3.

Όμως εδώ χρειάζεται προσοχή.

Οι δύο υψηλότερες βαθμίδες, δηλαδή η ισχυρή και η ακραία δραματοποίηση, αντιπροσωπεύουν μαζί το 19,2% του συνόλου. Η καθαρά ακραία κατηγορία περιορίζεται στο 2,9%.

• Αυτό είναι ίσως το πρώτο σημαντικό συμπέρασμα της έρευνας: η δραματοποίηση υπάρχει και είναι μετρήσιμη, αλλά η ακραία μορφή της δεν κυριαρχεί.
• Το μεγαλύτερο μέρος της ενίσχυσης βρίσκεται στις ηπιότερες μορφές παρουσίασης.

Η δραματοποίηση δεν σημαίνει απαραίτητα ψευδή πληροφορία

Αυτό είναι ένα από τα σημεία που θεωρούμε ιδιαίτερα σημαντικό να ξεκαθαριστούν. Ένας τίτλος μπορεί να είναι πραγματολογικά σωστός και παρ’ όλα αυτά να δημιουργεί ενισχυμένη εντύπωση στον αναγνώστη. Η δραματοποίηση μπορεί να εκφραστεί με πολλούς τρόπους: με υπερθετικές ή απόλυτες διατυπώσεις, με συναισθηματικά φορτισμένη γλώσσα, με προειδοποιητικό ή απειλητικό τόνο, με τεχνικές clickbait, αλλά και με επιλεγμένες συγκρίσεις ή μικρά χρονικά παράθυρα.

Κάρτα 7Β – Ο ρόλος της συμφραζόμενης ή στατιστικής ενίσχυσης

Στην κατηγορία της συμφραζόμενης ή στατιστικής ενίσχυσης εντοπίστηκαν 162 από τους 1.108 τίτλους, δηλαδή 14,6% του συνόλου.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η διατύπωση: «Ο θερμότερος μήνας των τελευταίων 10 ετών». Η πρόταση μπορεί να είναι απολύτως ακριβής. Ωστόσο, η επιλογή ενός μικρού χρονικού παραθύρου μπορεί να ενισχύσει την αίσθηση της μοναδικότητας ή της ιστορικής σημασίας του γεγονότος.

Το ζήτημα επομένως δεν είναι μόνο αν μια πληροφορία είναι σωστή ή λανθασμένη. Είναι επίσης πώς πλαισιώνεται, με τι συγκρίνεται και ποιο στοιχείο επιλέγεται να προβληθεί περισσότερο. Οι διαφορετικοί μηχανισμοί ενίσχυσης μπορούν μάλιστα να συνυπάρχουν στον ίδιο τίτλο. Γι’ αυτό και το 14,6% δεν αποτελεί ξεχωριστή, αμοιβαία αποκλειόμενη πέμπτη βαθμίδα αλλά έναν επιμέρους μηχανισμό που εντοπίστηκε μέσα στο συνολικό σώμα των τίτλων.

Τι συνέβη διαχρονικά;

Η τρίτη κάρτα παρουσιάζει ίσως το πιο ενδιαφέρον εύρημα.

Η συνολική παρουσία κάποιας μορφής ενίσχυσης ή δραματοποίησης —βαθμίδες 1 έως 3— ήταν:

47,6% το 2020,
51,0% το 2021,
51,4% το 2022,
47,6% το 2023,
61,2% το 2024,
61,9% το 2025 και
60,2% το 2026 έως τις 6 Σεπτεμβρίου.

Η εικόνα δείχνει ότι την περίοδο 2020–2023 η ευρύτερη δραματοποίηση κινείται περίπου στο 48–51%, ενώ από το 2024 και μετά περνά πάνω από το 60%. Δεν πρόκειται όμως για μια απλή, γραμμική αύξηση. Οι βαθμίδες της ισχυρής ή ακραίας δραματοποίησης παρουσιάζουν αρκετές ετήσιες διακυμάνσεις: από 12,9% το 2021 έως 23,3% το 2026. Ακόμη πιο χαρακτηριστικό είναι ότι η ακραία δραματοποίηση παραμένει σχετικά περιορισμένη σε όλα τα έτη: 4,8% το 2020, 2,0% το 2021, 0,7% το 2022, 2,4% το 2023, 3,8% το 2024 και το 2025 και 3,4% το 2026. Επομένως, η αύξηση που παρατηρείται μετά το 2024 φαίνεται να αφορά κυρίως την ευρύτερη χρήση μορφών ενίσχυσης και πλαισίωσης, και όχι κάποια αντίστοιχη εκτίναξη της ακραίας καταστροφολογικής γλώσσας.