Όπως έχουμε ήδη αναφέρει, το πρώτο φθινοπωρινό σύστημα βρίσκεται σήμερα σε εξέλιξη, φέρνοντας τις πρώτες πιο οργανωμένες βροχές σε αρκετές περιοχές της χώρας. Και όσοι βρεθήκαμε έξω λίγο πριν αρχίσει να βρέχει, ίσως νιώσαμε κάτι πολύ γνώριμο: μυρίσαμε τη βροχή πριν ακόμη τη δούμε.Είναι εκείνη η χαρακτηριστική, δροσερή και «γήινη» μυρωδιά που γίνεται ακόμη πιο έντονη όταν οι πρώτες σταγόνες πέφτουν πάνω στο ζεστό, ξερό έδαφος ύστερα από πολλές ημέρες ανομβρίας.
Μπορούμε, λοιπόν, πραγματικά να μυρίσουμε τη βροχή;
Κατά κάποιον τρόπο, ναι. Η χαρακτηριστική αυτή οσμή ονομάζεται petrichor – πετριχώρ και δημιουργείται όταν η βροχή έρχεται σε επαφή με ξηρές επιφάνειες και απελευθερώνει στην ατμόσφαιρα ουσίες που έχουν συσσωρευτεί στο έδαφος. Ο όρος petrichor καθιερώθηκε το 1964 από τους Αυστραλούς ερευνητές Isabel Joy Bear και R. G. Thomas. Η λέξη δημιουργήθηκε από τις ελληνικές λέξεις πέτρα και ιχώρ – το μυθικό υγρό που, σύμφωνα με την αρχαία ελληνική παράδοση, κυλούσε στις φλέβες των θεών. Και δύσκολα θα μπορούσε να βρεθεί πιο ποιητική ονομασία για τη μυρωδιά της γης όταν δέχεται τις πρώτες σταγόνες της βροχής.
Please accept YouTube cookies to play this video. By accepting you will be accessing content from YouTube, a service provided by an external third party.
If you accept this notice, your choice will be saved and the page will refresh.
Η γεωσμίνη: το «άρωμα» του βρεγμένου χώματος
Ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες που δημιουργούν αυτή τη χαρακτηριστική μυρωδιά είναι μια οργανική ένωση που ονομάζεται γεωσμίνη (geosmin). Παράγεται κυρίως από μικροοργανισμούς του εδάφους, ιδιαίτερα από ορισμένα ακτινοβακτήρια, τα οποία συμμετέχουν στη διάσπαση της οργανικής ύλης. Η γεωσμίνη είναι μια οργανική αλκοόλη με εξαιρετικά έντονη οσμή. Μάλιστα, η ανθρώπινη όσφρηση είναι εντυπωσιακά ευαίσθητη σε αυτήν: μπορούμε να την αντιληφθούμε ακόμη και όταν βρίσκεται στον αέρα σε ελάχιστες συγκεντρώσεις. Αυτό εξηγεί γιατί, μερικές φορές, έχουμε την αίσθηση ότι «μυρίζουμε τη βροχή» πριν ακόμη αρχίσει να βρέχει στο σημείο όπου βρισκόμαστε. Σε αυτή την περίπτωση, ο άνεμος μπορεί να έχει μεταφέρει προς εμάς αερολύματα και πτητικές ουσίες από γειτονικές περιοχές όπου οι πρώτες σταγόνες έχουν ήδη πέσει. Σε ορισμένες περιπτώσεις, πριν από καταιγίδες μπορεί επίσης να γίνεται αισθητή μια διαφορετική, πιο οξεία οσμή που σχετίζεται με το όζον. Δεν είναι όμως αυτή η χαρακτηριστική μυρωδιά του βρεγμένου χώματος.
Τι συμβαίνει όταν η σταγόνα χτυπά το έδαφος
Το 2015 ερευνητές του MIT κατέγραψαν με κάμερες υψηλής ταχύτητας έναν εξαιρετικά ενδιαφέροντα μηχανισμό. Όταν μια σταγόνα βροχής πέφτει πάνω σε μια πορώδη επιφάνεια –όπως το χώμα ή ακόμη και ορισμένα είδη τσιμέντου– παγιδεύεται για πολύ λίγο αέρας στους μικροσκοπικούς πόρους της επιφάνειας. Σχηματίζονται έτσι μικρές φυσαλίδες, οι οποίες ανεβαίνουν και σπάνε στην επιφάνεια της σταγόνας. Με τον τρόπο αυτό απελευθερώνονται στον αέρα πολύ μικρά αερολύματα, τα οποία μεταφέρουν γεωσμίνη και άλλες πτητικές ενώσεις του εδάφους. Και τότε φτάνει στη μύτη μας αυτό που όλοι γνωρίζουμε ως «μυρωδιά της βροχής». Έχει επίσης ιδιαίτερο ενδιαφέρον ότι οι ερευνητές διαπίστωσαν πως οι βροχές μικρής έως μέτριας έντασης μπορούν, υπό κατάλληλες συνθήκες, να δημιουργήσουν περισσότερα τέτοια αερολύματα από μια πολύ δυνατή βροχή. Γι’ αυτό και η μυρωδιά των πρώτων σταγόνων είναι συχνά πιο έντονη στα ήπια πρωτοβρόχια.
Γιατί είναι τόσο δυνατή ύστερα από μεγάλη ξηρασία;
Όσο περισσότερο διαρκεί μια ξηρή περίοδος, τόσο περισσότερο ορισμένες ουσίες συσσωρεύονται στις επιφάνειες του εδάφους και των φυτών. Όταν έρθουν τελικά οι πρώτες σταγόνες, η ξαφνική διαβροχή τους προκαλεί την απελευθέρωση αυτών των ενώσεων στην ατμόσφαιρα. Έτσι εξηγείται γιατί τα πρωτοβρόχια του φθινοπώρου, ύστερα από το μακρύ και ξηρό ελληνικό καλοκαίρι, έχουν συχνά τόσο έντονη και χαρακτηριστική μυρωδιά.
Please accept YouTube cookies to play this video. By accepting you will be accessing content from YouTube, a service provided by an external third party.
If you accept this notice, your choice will be saved and the page will refresh.
Μπορεί πλέον να γνωρίζουμε ότι πίσω από τη μυρωδιά της βροχής βρίσκονται μικροοργανισμοί, γεωσμίνη, σταγόνες, φυσαλίδες και αερολύματα. Μπορεί η φυσική, η χημεία και η μικροβιολογία να μας εξηγούν βήμα προς βήμα τι συμβαίνει. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι χάθηκε η μαγεία. Γιατί για τον άνθρωπο η μυρωδιά της βρεγμένης γης δεν είναι μόνο ένα χημικό φαινόμενο. Είναι συχνά συνδεδεμένη με αναμνήσεις, εικόνες, τόπους, παιδικά χρόνια και εποχές που αλλάζουν. Και ίσως γι’ αυτό η βροχή κατόρθωσε πάντοτε να βρίσκει τη θέση της και στην ποίηση. Ο Γιάννης Ρίτσος μίλησε για το «μοσκοβόλημα της γης» και για εκείνη τη «μυρωδιά καρτερίας, απαλή και μεγάλη». Η επιστήμη μπορεί να μας εξηγήσει πώς γεννιέται αυτή η μυρωδιά. Η ποίηση, όμως, μας θυμίζει τι γεννά μέσα μας. Κι όσοι βρίσκεστε σήμερα ακόμη έξω, καθώς περνά το πρώτο φθινοπωρινό σύστημα, κάντε κάτι πολύ απλό: σταθείτε για λίγο και απολαύστε τη μυρωδιά της βροχής. Αξίζει.
Πηγές: Nature (1964), Nature Communications – MIT (2015), Nature Microbiology (2020), The Conversation.
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Πρώην Υποδιοικητής ΕΜΥ και Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect
© Το κείμενο διατίθεται με άδεια CC BY-ND 4.0. Επιτρέπεται η αναπαραγωγή με αναφορά στην πηγή και χωρίς τροποποίηση του περιεχομένου.