Παρότι τα Χριστούγεννα πέρασαν, αξίζει να σταθούμε σήμερα σε εκείνον που κατέγραψε όσο λίγοι το πνεύμα τους στα ελληνικά γράμματα: τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη. Αν στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία ο Charles Dickens ανέδειξε το νόημα των Χριστουγέννων ως στιγμή προσωπικής αναγέννησης, αγάπης και αλληλεγγύης, για τα ελληνικά δεδομένα ο Παπαδιαμάντης —ο «άγιος των ελληνικών γραμμάτων»— είναι εκείνος που ενσάρκωσε βαθύτερα αυτή την εμπειρία. Με τα χριστουγεννιάτικα διηγήματά του, δημοσιευμένα σε αθηναϊκές εφημερίδες και περιοδικά από το 1887 έως το 1910, διαμόρφωσε μια παράδοση που συνδέει τη γιορτή όχι με τον θόρυβο της επισημότητας, αλλά με τη σιωπηλή ανθρωπιά της καθημερινότητας.
Η θρησκευτικότητα του Παπαδιαμάντη, όπως επισημαίνει ο Γιώργος Θέμελης, είναι αυθεντική και βιωματική. Δεν διατυπώνει θεωρίες ούτε «θεολογεί»· πιστεύει και το δείχνει μέσα από τη ζωή των απλών ανθρώπων. Στον κόσμο του, τα Χριστούγεννα δεν εξαντλούνται στις τελετουργίες, αλλά αποκαλύπτονται στην πράξη της καλοσύνης, στην αλληλεγγύη του φτωχού προς τον φτωχότερο, στην αξιοπρέπεια εκείνου που αγωνίζεται να επιβιώσει. Ο ίδιος χαρακτήριζε τη γιορτή «γλυκύτατη και συγκινητικωτάτη», σημειώνοντας στην εφημερίδα Εφημερίς ότι η θρησκευτική της σημασία είναι ανεκτίμητη. Τα μηνύματα που εκπέμπουν τα διηγήματά του αντλούν από την παραδοσιακή ελληνική κοινωνία, τις αξίες και τα ήθη του λαού, χωρίς εξιδανίκευση και χωρίς διδακτισμό. Δεν υπηρετούν μόνο τον στόχο της εξύμνησης του Θείου· καταγράφουν με τρυφερό ρεαλισμό τους μικρούς και μεγάλους αγώνες των ανθρώπων. Έτσι, ακόμη κι αφού οι γιορτές έχουν παρέλθει, ο Παπαδιαμάντης παραμένει επίκαιρος. Μας θυμίζει ότι το πνεύμα των Χριστουγέννων δεν ανήκει στο ημερολόγιο, αλλά στη στάση ζωής: στη συμπόνια, στην ελπίδα και στην ήσυχη πίστη πως η ανθρωπιά μπορεί να φωτίζει τις πιο δύσκολες μέρες.
Η καθημερινή πάλη για επιβίωση αποτελεί κεντρικό μέρος στα χριστουγεννιάτικα διηγήματα του Παπαδιαμάντη, όπου οι ήρωες είναι συνήθως απλοί άνθρωποι, φτωχοί, εργατικοί, ή και κατατρεγμένοι, που προσπαθούν να αντέξουν τις δυσκολίες της ζωής τους. Οι ίδιοι οι Χριστουγεννιάτικοι ήρωες του Παπαδιαμάντη, είτε πρόκειται για φτωχές γυναίκες που υπομένουν τις στερήσεις, είτε για παιδιά που περιμένουν ανυπόμονα το Χριστόψωμο, αντικατοπτρίζουν την αλήθεια της κοινωνίας του, με μια σκληρή, αλλά και γεμάτη ανθρωπιά, προσέγγιση.
Για παράδειγμα, στο διήγημα Το Χριστόψωμο, η γριά Καντάκαινα, με τη μεγάλη συναισθηματική φόρτιση που την καταβάλλει, σκοπεύει να “φαρμακώσει” τη νύφη της με το χριστόψωμο για να εκδικηθεί την ατεκνία της. Ωστόσο, το λάθος της είναι καθοριστικό, και το αθώο λάδι της μοίρας αποκαλύπτει την τραγωδία που χρωματίζει τη ζωή της. Το διήγημα “Στο Χριστό στο Κάστρο” αναδεικνύει την αλληλεγγύη και την πίστη μέσω του παπα-Φραγκούλη, ο οποίος, παρά τις αντίξοες συνθήκες, προσπαθεί να φέρει τη σωτηρία στους συγχωριανούς του. Αλλά ακόμη και σε διηγήματα όπως Η Υπηρέτρα, ο Παπαδιαμάντης καταγράφει τη θλίψη και την αγωνία των απλών ανθρώπων, που ζουν με την ελπίδα και την προσδοκία της οικογενειακής ευτυχίας, αλλά ταυτόχρονα υποφέρουν από τις δυσκολίες του κόσμου. Η Ουρανιώ περιμένει τον πατέρα της, που έχει περάσει κινδύνους στη θάλασσα, και η χαρά της μόλις τον βλέπει ζωντανό φανερώνει την ουσία των Χριστουγέννων: την ένωση και την ελπίδα της ζωής.
Η φτώχεια και η ταλαιπωρία, που αποτελούν τις καθημερινές καταστάσεις στους ήρωες του Παπαδιαμάντη, συνδυάζονται με την έννοια των Χριστουγέννων με έναν τρόπο που δεν εξιδανικεύει, αλλά αποτυπώνει τη σκληρή πραγματικότητα. Έτσι, το έργο του είναι γεμάτο από τις αντιφάσεις της ανθρώπινης ύπαρξης: τη χαρά και τη θλίψη, την ελπίδα και την απελπισία. Οι ήρωες του Παπαδιαμάντη δεν ξεφεύγουν από την πείνα και τη φτώχεια, αλλά τα Χριστούγεννα τους προσφέρουν τη δυνατότητα να δείξουν τη μεγάλη τους καρδιά. Τα Χριστουγεννιάτικα διηγήματα του Παπαδιαμάντη είναι ακριβώς αυτό: μια πλούσια αποτύπωση των ελληνικών παραδόσεων, της ανθρώπινης μοίρας και των αξιών της χριστιανικής πίστης, που αντλούν την έμπνευσή τους από τη λαϊκή κουλτούρα και τις βαθιές συναισθηματικές ανάγκες του ανθρώπου. Με τη γραφή του, ο Παπαδιαμάντης καθιερώνει μια παραδοσιακή, αυθεντική ματιά στα Χριστούγεννα, την οποία διατρέχουν οι εκφράσεις του πάθους, της ανθρώπινης αγωνίας και της αλληλεγγύης.
Αυτή η γραφή, με την αυθεντικότητα και την ανθρωπιά της, είναι το βασικό χαρακτηριστικό του Παπαδιαμάντη, που αναδεικνύει το μεγαλείο της ελληνικής ψυχής, των ηθών και των παραδόσεων. Τα Χριστούγεννα, μέσα από την τέχνη του Παπαδιαμάντη, δεν αποτελούν απλώς μια θρησκευτική γιορτή, αλλά μια ευκαιρία για να αναδειχθούν οι αξίες της ανθρωπιάς και της αλληλεγγύης, που παραμένουν διαχρονικές και αναγκαίες σε κάθε εποχή.
Σε ό,τι αφορά την πίστη, ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης δεν κλείνει τα μάτια ούτε σιωπά. Αντίθετα, ασκεί αυστηρή και ανοιχτή κριτική στην Εκκλησιαστική Ιεραρχία όταν εκείνη, επικαλούμενη το κύρος της, συγκαλύπτει σοβαρά παραπτώματα κληρικών. Θεωρεί ότι τέτοιες πρακτικές σκανδαλίζουν την κοινωνία και οδηγούν στην απονεύρωση του θρησκευτικού αισθήματος, προκαλώντας μεγαλύτερη ζημιά ακόμη και από τις πιο ακραίες άθεες ή υλιστικές θεωρίες.
Οραματίζεται μια Εκκλησία ζωντανή και ηθικά ακμαία. Γι’ αυτό επιμένει στην ανάγκη ουσιαστικής μόρφωσης του κλήρου, υπερασπίζεται την οικονομική αυτοτέλεια της Εκκλησίας και αντιτίθεται σθεναρά στον «δεσποτισμό», δηλαδή στην αυταρχική εξουσία των ιεραρχών. Καταγγέλλει τη χειροτονία αμόρφωτων κληρικών και την εγκατάσταση άγαμων ιερέων στα αστικά κέντρα, πρακτικές που, κατά τη γνώμη του, αλλοιώνουν το ήθος και τον χαρακτήρα του εκκλησιαστικού βίου.
Παράλληλα, ασκεί δριμεία κριτική στη βαυαρική αντιβασιλεία, την οποία θεωρεί υπεύθυνη για την επιβολή της πολιτειοκρατίας, δηλαδή της απαράδεκτης εμπλοκής του κράτους στα εσωτερικά της Εκκλησίας. Πιστεύει ότι η ανάμειξη κοσμικών προσώπων στα μοναστηριακά ζητήματα υπήρξε βασική αιτία της παρακμής των μονών και της πνευματικής τους ερήμωσης.
Σαφής και αμετακίνητη είναι και η στάση του απέναντι στο αυτοκέφαλο της Εκκλησίας της Ελλάδας, το οποίο αντιμετωπίζει ως προϊόν ιστορικών συγκυριών και πολιτικών σκοπιμοτήτων. Με τόλμη που ξεπερνά την εποχή του, προτείνει την κατάργησή του και την επανασύνδεση της Εκκλησίας της Ελλάδας με το Οικουμενικό Πατριαρχείο, αναρωτώμενος αν έχει έρθει η στιγμή η «Μεγάλη του Χριστού Εκκλησία» να επανεξετάσει μια παραχώρηση που έγινε υπό όρους και κατ’ εξαίρεση.
Αντίστοιχα προχωρημένες για την εποχή του είναι και οι απόψεις του για τον πολιτικό γάμο. Ο Παπαδιαμάντης θεωρεί ότι, ελλείψει άλλων χριστιανικών και ηθικών λύσεων, η πολιτεία οφείλει να θεσμοθετήσει τον πολιτικό γάμο, ώστε οι άνθρωποι να είναι συνεπείς με τον εαυτό τους και τις επιλογές τους. Υπενθυμίζει ότι οι σύγχρονες χριστιανικές κοινωνίες στηρίζονται στην ελευθερία της βούλησης και στην απόλυτη ελευθερία του ατόμου και καλεί σε αποφυγή κάθε μορφής εξαναγκασμού. Θέτει, μάλιστα, ένα διαχρονικό ερώτημα: πόσοι γάμοι είναι πραγματικά ευτυχισμένοι και πόσο εύκολος είναι σήμερα ο γάμος να λειτουργήσει ως θεμελιώδης κοινωνικός θεσμός, όπως θα έπρεπε;
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect
Loading...
Reload document 
Open in new tab