Τα νεότερα στοιχεία από την Ευρώπη έρχονται να μας θυμίσουν κάτι που συχνά υποτιμούμε: ο καύσωνας είναι ίσως το πιο ύπουλο από όλα τα ακραία καιρικά φαινόμενα. Δεν έχει την εικόνα μιας πλημμύρας, δεν έχει τον ήχο μιας καταιγίδας, δεν έχει τη δραματικότητα μιας πυρκαγιάς. Κι όμως, μέσα σε λίγες ημέρες μπορεί να αφήσει πίσω του χιλιάδες θύματα, κυρίως ανάμεσα στους ηλικιωμένους, στους ασθενείς και στους ανθρώπους που ζουν μόνοι.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που δημοσιοποίησε το EuroMOMO και μετέδωσε το Reuters, κατά τον καύσωνα που έπληξε τη δυτική Ευρώπη στα τέλη Ιουνίου καταγράφηκαν πάνω από 10.000 υπερβάλλοντες θάνατοι σε 27 ευρωπαϊκές χώρες. Από αυτούς, περισσότεροι από 9.000 αφορούσαν άτομα ηλικίας 65 ετών και άνω. Η μεγαλύτερη έξαρση σημειώθηκε την εβδομάδα 22–28 Ιουνίου, όταν η ζέστη κορυφώθηκε σε χώρες όπως η Γαλλία, η Ισπανία και η Βρετανία.
Η εικόνα θυμίζει, έστω και σε μικρότερη κλίμακα, το τραγικό καλοκαίρι του 2003. Τότε, περισσότεροι από 70.000 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους στην Ευρώπη λόγω του παρατεταμένου και ακραίου καύσωνα. Επιστημονική μελέτη που ανέλυσε τη θερινή θνησιμότητα σε 16 ευρωπαϊκές χώρες κατέγραψε πάνω από 70.000 επιπλέον θανάτους το καλοκαίρι εκείνης της χρονιάς. Άλλες μεταγενέστερες αναλύσεις αναφέρουν 71.449 υπερβάλλοντες θανάτους για την περίοδο Ιουνίου–Σεπτεμβρίου 2003.
Αυτό είναι το μεγάλο μάθημα: ο καύσωνας δεν σκοτώνει μόνο όταν το θερμόμετρο γράφει ένα εντυπωσιακό ρεκόρ. Σκοτώνει όταν η ζέστη έχει διάρκεια, όταν οι νύχτες δεν επιτρέπουν στο σώμα να ανακάμψει, όταν οι ευάλωτοι πληθυσμοί δεν προστατεύονται, όταν η πόλη κρατά τη θερμότητα και όταν τα συστήματα υγείας και κοινωνικής φροντίδας δεν λειτουργούν προληπτικά. Η θερμοπληξία είναι η ορατή κορυφή του παγόβουνου. Κάτω από αυτήν βρίσκονται τα καρδιαγγειακά και αναπνευστικά νοσήματα που επιδεινώνονται σιωπηλά από τη θερμική καταπόνηση.
Οι Ευρωπαίοι επιστήμονες αποδίδουν μεγάλο μέρος της αυξημένης συχνότητας και έντασης τέτοιων επεισοδίων στην ανθρωπογενή κλιματική αλλαγή. Αυτό δεν μπορεί να αγνοηθεί. Η θέρμανση του κλίματος αυξάνει το υπόβαθρο πάνω στο οποίο εκδηλώνονται οι καύσωνες και κάνει πιο πιθανές τις πολύ έντονες θερμές εισβολές. Όμως δεν πρέπει να πέφτουμε στην ευκολία να τα ρίχνουμε όλα εκεί και να κλείνουμε τη συζήτηση. Η φύση είχε προειδοποιήσει και το 2003. Είχε δείξει ότι η Ευρώπη δεν ήταν έτοιμη. Και σε αρκετές περιπτώσεις, δεν την άκουσαν όσο έπρεπε. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο μετεωρολογικό. Είναι και πολεοδομικό, κοινωνικό, υγειονομικό και διοικητικό. Πόλεις με λίγο πράσινο, παλιά κτίρια χωρίς επαρκή μόνωση, ηλικιωμένοι μόνοι σε διαμερίσματα, ανεπαρκής νυχτερινός δροσισμός, καθυστερημένες προειδοποιήσεις και αδύναμη κοινωνική επιτήρηση δημιουργούν το πραγματικό υπόβαθρο της καταστροφής. Ο καύσωνας βρίσκει τα κενά του συστήματος και τα εκμεταλλεύεται.
Η Ελλάδα, παρά τα πολλά κακά και τις γνωστές παθογένειές της, είναι σχετικά καλύτερα θωρακισμένη απέναντι σε τέτοια επεισόδια σε σχέση με αρκετές βορειοευρωπαϊκές χώρες. Η εμπειρία των θερμών καλοκαιριών, η ύπαρξη κλιματισμού σε μεγάλο μέρος των κατοικιών, η εξοικείωση του πληθυσμού με τις υψηλές θερμοκρασίες, οι προειδοποιήσεις της Πολιτικής Προστασίας, οι οδηγίες του ΕΟΔΥ και τα σχέδια για την προστασία των ευάλωτων ομάδων αποτελούν σημαντικά στοιχεία άμυνας. Η Ελλάδα έχει επίσης ενεργοποιήσει τα τελευταία χρόνια πιο οργανωμένες δράσεις πρόληψης για την ακραία ζέστη, όπως εθνικά σχέδια και πρωτόκολλα έγκαιρης δράσης.
Αυτό όμως δεν σημαίνει εφησυχασμό. Σημαίνει ότι πρέπει να αξιοποιήσουμε την εμπειρία μας και να τη μετατρέψουμε σε ακόμη καλύτερη πρόληψη. Ο καύσωνας δεν μετριέται μόνο με τη μέγιστη θερμοκρασία. Μετριέται με τη διάρκεια, τις ελάχιστες θερμοκρασίες, την υγρασία, την αστική θερμική νησίδα, την ηλικιακή δομή του πληθυσμού και την ικανότητα του κράτους να φτάσει εγκαίρως στον ευάλωτο πολίτη.
Το συμπέρασμα είναι σαφές: ο καύσωνας είναι ο πιο σιωπηλός δολοφόνος της μετεωρολογίας. Δεν αρκεί να τον ανακοινώνουμε. Πρέπει να τον προλαβαίνουμε.
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Υποδιοικητής ΕΜΥ και Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect
© Το κείμενο διατίθεται με άδεια CC BY-ND 4.0. Επιτρέπεται η αναπαραγωγή με αναφορά στην πηγή και χωρίς τροποποίηση του περιεχομένου.