Η αντίδρασή μου στην περικοπή της επταήμερης πρόγνωσης δεν αφορά απλώς τη μείωση ενός ακόμη προϊόντος της ΕΜΥ. Αφορά κάτι βαθύτερο: τη σταδιακή αποδυνάμωση της θεσμικής και επιχειρησιακής θέσης της Υπηρεσίας. Η ΕΜΥ όφειλε να δίνει, μετά από επεξεργασία και αξιολόγηση των αριθμητικών μοντέλων, ένα υπεύθυνο και κατά το δυνατόν ενιαίο προγνωστικό στίγμα για τις επόμενες ημέρες. Αυτό δεν σημαίνει ότι η πρόγνωση των επτά ημερών είναι πάντοτε βέβαιη. Σημαίνει όμως ότι ο επίσημος εθνικός φορέας οφείλει να αξιολογεί την αβεβαιότητα, να εξηγεί τα πιθανά σενάρια και να παρέχει στην κοινωνία μια τεκμηριωμένη εικόνα. Σήμερα, λόγω της μεγάλης υποστελέχωσης και της συσσωρευμένης φθοράς, η ΕΜΥ δυσκολεύεται να ανταποκριθεί ακόμη και σε αυτή τη βασική υποχρέωση. Το αποτέλεσμα είναι προφανές: ο δημόσιος χώρος παραδίδεται σε αποσπασματικές, συχνά αντικρουόμενες ή υπερβολικές προβλέψεις. Ο καθένας θα λέει πλέον το «μακρύ και το κοντό του». Και αυτή τη φορά δεν θα ευθύνονται μόνο οι άλλοι. Θα ευθύνεται και η αδυναμία του επίσημου φορέα να καταλάβει τον χώρο που θεσμικά του αναλογεί.
Μια μεταρρύθμιση που δεν ολοκληρώθηκε
Πολλοί πιστέψαμε και στηρίξαμε την επιλογή να αλλάξει πορεία η ΕΜΥ και να συνδεθεί οργανικά με την Πολιτική Προστασία. Η επιλογή αυτή είχε ιστορική και λειτουργική λογική. Πριν από περίπου έναν αιώνα, η Μετεωρολογική Υπηρεσία οργανώθηκε με βασική προτεραιότητα την υποστήριξη της αεροναυτιλίας. Σήμερα οι ανάγκες έχουν μεταβληθεί: η έγκαιρη προειδοποίηση, η προστασία της ανθρώπινης ζωής, η αντιμετώπιση των πλημμυρών, των πυρκαγιών και των ακραίων καιρικών φαινομένων αποτελούν κεντρικές υποχρεώσεις του κράτους. Η προοπτική αυτή, όμως, δεν ολοκληρώθηκε. Εκφράστηκαν αντιρρήσεις ότι μια αλλαγή υπαγωγής θα μπορούσε να επηρεάσει την υποστήριξη της εθνικής άμυνας. Το επιχείρημα αυτό μπορούσε να αντιμετωπιστεί θεσμικά, με σαφή διαχωρισμό ρόλων και με τη δημιουργία ενός ισχυρού Μετεωρολογικού Κέντρου Υποστήριξης των Ενόπλων Δυνάμεων -‘οπως ήδη υπάρχει και λειτουργεί . Αντί γι’ αυτό, η μεταρρύθμιση έμεινε στη μέση. Και το χειρότερο είναι ότι το πισωγύρισμα δεν επανέφερε την ΕΜΥ στην προηγούμενη κατάστασή της. Την άφησε ακόμη πιο αδύναμη, με λιγότερο προσωπικό, περιορισμένες δυνατότητες και χωρίς σαφή στρατηγική για το μέλλον.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο διοικητικό – Διάκριση Φορέων
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η σημερινή διοικητική και οικονομική υπαγωγή της ΕΜΥ περιορίζει την εξωστρέφεια και την ανάπτυξή της. Η παρουσία της στο διαδίκτυο παραμένει ανεπαρκής, οι σύγχρονες ηλεκτρονικές υπηρεσίες είναι περιορισμένες και τα κοινωνικά δίκτυα δεν αξιοποιούνται στον βαθμό που επιβάλλει η εποχή. Η ανάπτυξη ολοκληρωμένης ιστοσελίδας απέτυχε και ακόμη μέχρι σήμερα προβάλονται οι παλιοί σύνδεσμοι . Δεν είναι αποδεκτό μια εθνική μετεωρολογική υπηρεσία να παραπέμπει τον πολίτη σε παρωχημένα διαδικτυακά περιβάλλοντα, την ώρα που η κοινωνία απαιτεί γρήγορη, καθαρή, λειτουργική και επιστημονικά τεκμηριωμένη ενημέρωση. Ωστόσο, η αλλαγή διοικητικής υπαγωγής από μόνη της δεν αρκεί. Καμία μεταρρύθμιση δεν μπορεί να πετύχει χωρίς ικανή ηγεσία, επιστημονική γνώση, διεθνές κύρος, διοικητική επάρκεια και σαφές όραμα. Οι καλές προθέσεις της πολιτικής ηγεσίας δεν αρκούν, όταν δεν συνοδεύονται από ανθρώπους που αντιλαμβάνονται τις ανάγκες της σύγχρονης επιχειρησιακής μετεωρολογίας. Η πολιτική ηγεία πάντως εξασφάλισε ένα πολύ μεγάλο κονδύλι προς την ΕΜΥ από τα έσοδα υπηρεσιών προς την Eurocontrol, το οποίο όμως δεν μπορεί ακόμη να αξιποιηθεί ικανοποιητικά. Παράλληλα διατέθηκαν και μεγάλα πσοά από την Πολιτική Προστσία προς την ΕΜΥ μέσω του προγράμματος ΑΙΓΙΣ.
Σήμερα στη χώρα λειτουργούν δύο βασικοί φορείς, η ΕΜΥ και το ΜΕΤΕΟ του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, με δραστηριότητες που σε αρκετά πεδία επικαλύπτονται : αριθμητικές προγνώσεις, δίκτυα σταθμών, παρακολούθηση καταιγίδων, κεραυνών, πλημμυρών, κυματισμού, σκόνης και δασικών πυρκαγιών. Το ίδιο το θεσμικό πλαίσιο έχει αναγνωρίσει επιχειρησιακές μονάδες και αντικείμενα τα οποία σε σημαντικό βαθμό συμπίπτουν με εκείνα της ΕΜΥ. Στο άμεσο μέλλον θα πρέπει να διευκρινιστούν οι περιπτώσεις ορισμένων επικαλυπτόμενων αρμοδιοτήτων που παρουσιάζονται μεταξύ των φορέων. Ως παράδειγμα αναφέρεται οτι στο ψηφισθέν ΠΔ. 82/2022 του ΕΑΑ, παρότι στο άρθρο 1 ορίζεται ότι αυτό αποτελεί Ερευνητικό Φορέα του Δημοσίου Τομέα, στο άρθρο 12 αυτού αναφέρεται ότι στο Ινστιτούτο Ερευνών Περιβάλλοντος και Βιώσιμης Ανάπτυξης (ΙΕΠΒΑ) ορίζονται δύο επιχειρησιακές μονάδες, όπου μια από αυτές είναι η Μονάδα Παρακολούθησης και Πρόγνωσης καιρού (ΜΕΤΕΟ). Η Μονάδα αυτή -σύμφωνα με το ΠΔ- λειτουργεί “εξειδικευμένα επιχειρησιακά μοντέλα πρόγνωσης: καιρού, πλημμυρικών επεισοδίων σε επιλεγμένες λεκάνες, κεραυνικής δραστηριότητας, κυματισμού, μεταφοράς αφρικανικής σκόνης και εξάπλωσης δασικών πυρκαγιών. Επίσης λειτουργεί συστήματα εντοπισμού και παρακολούθησης καταιγιδοφόρων συστημάτων μέσω δορυφορικής τηλεπισκόπησης, ευρωπαϊκής εμβέλειας δίκτυο εντοπισμού κεραυνών, καθώς και δίκτυο αυτόματων μετεωρολογικών σταθμών της χώρας, με εκατοντάδες σταθμούς σε όλη την επικράτεια”. Με άλλα λόγια έχουμε επιχειρησιακά δύο Μετεωρολογικές Υπηρεσίες .
Η κατάσταση αυτή δεν μπορεί να συνεχίζεται χωρίς κεντρικό σχεδιασμό, διακριτούς ρόλους και υποχρεωτική συνεργασία. Δεν είναι λογικό το Δημόσιο να χρηματοδοτεί παράλληλα δίκτυα, σταθμούς και υποδομές χωρίς ενιαίες προδιαγραφές, χωρίς κοινή βάση δεδομένων και σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμη και με διπλές εγκαταστάσεις στην ίδια περιοχή. Το ζήτημα δεν είναι να καταργηθεί η έρευνα ή η συμβολή των πανεπιστημίων και των ερευνητικών κέντρων. Αντιθέτως, οι φορείς αυτοί είναι απαραίτητοι. Το ζήτημα είναι να ξεκαθαριστεί ποιος ερευνά, ποιος υποστηρίζει και ποιος έχει την τελική επιχειρησιακή ευθύνη. Η χώρα χρειάζεται μία ενιαία εθνική στρατηγική για τα μετεωρολογικά δίκτυα, κοινές προδιαγραφές, πιστοποίηση των σταθμών, ανταλλαγή δεδομένων και αποφυγή άσκοπων επικαλύψεων. Η δημιουργία ενιαίας γεωχωρικής βάσης μετεωρολογικών και υδρολογικών δεδομένων αποτελεί εδώ και χρόνια αναγκαιότητα.
Η ανάγκη για νέα εθνική αρχιτεκτονική
Η Ελλάδα χρειάζεται μια σύγχρονη Εθνική Μετεωρολογική και Υδρολογική Υπηρεσία, ικανή να συνδέει την πρόγνωση του καιρού με την πρόγνωση πλημμυρών, την πολιτική προστασία και τις έγκαιρες προειδοποιήσεις. Η υδρολογία δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως περιφερειακό αντικείμενο. Οι πλημμύρες δεν προβλέπονται μόνο με μετεωρολογικούς χάρτες. Απαιτούν παρακολούθηση λεκανών απορροής, εδαφικής υγρασίας, ποταμών, φραγμάτων και σωρευτικού υετού. Η σύγχρονη επιχειρησιακή αντίληψη επιβάλλει τη στενή σύνδεση μετεωρολογίας και υδρολογίας. Παράλληλα, η χώρα πρέπει να αξιοποιήσει ουσιαστικά τα ευρωπαϊκά επιχειρησιακά συστήματα, όπως το Copernicus, το EFFIS και το EFAS, καθώς και να ενσωματώσει πλήρως το Meteoalarm στα σχέδια της Πολιτικής Προστασίας. Δεν αρκεί να παράγονται προειδοποιήσεις. Πρέπει να συνδέονται με σαφείς επιχειρησιακές ενέργειες.
Τι μπορεί να γίνει άμεσα
Η παρούσα συγκυρία δεν είναι ευνοϊκή για μεγάλες θεσμικές αλλαγές. Ρεαλιστικά, το επόμενο διάστημα μπορούν να γίνουν κυρίως άμεσες, «πυροσβεστικές» παρεμβάσεις:
- ενίσχυση της ΕΜΥ με προσωπικό,
- αποκατάσταση βασικών προγνωστικών προϊόντων,
- αναβάθμιση της διαδικτυακής παρουσίας,
- καλύτερη αξιοποίηση των κοινωνικών δικτύων,
- αποσαφήνιση της επιχειρησιακής ευθύνης,
- άμεσος συντονισμός με τους υπόλοιπους δημόσιους και ερευνητικούς φορείς.
Η συνολική αναδιάρθρωση πρέπει να προκύψει μετά από ευρεία θεσμική, επιστημονική και πολιτική συζήτηση. Όχι βιαστικά, ούτε αποσπασματικά.
Ο πολίτης δεν απαιτεί από τη μετεωρολογία το αλάνθαστο. Απαιτεί ειλικρίνεια, αξιοπιστία, συνέπεια και σύγχρονες υπηρεσίες. Θέλει να γνωρίζει τι είναι πιθανό, τι είναι αβέβαιο και τι μπορεί να γίνει επικίνδυνο. Θα πρέπει να ληφθεί υπόψιν ότι σε ορισμένα κράτη υπάρχει συνύπαρξη Υδρολογικών και Μετεωρολογικών Υπηρεσιών οι οποίες υπάγονται στα Υπουργεία Κλίματος και Περιβάλλοντος, Γεωργίας , Ενέργειας Μεταφορών και Επικοινωνιών. Στον σύνδεσμο που ακολουθεί, υπάρχει αναλυτικός πίνακας που περιγράφει σε ποια υπουργεία υπάγονται οι μετεωρολογικές υπηρεσίες ανά τον κόσμο, όπου για λόγους στρατηγικής ενίοτε και χρηματοδότησης, συνυπάρχουν οι Υδρολογικές, Μετεωρολογικές και οι Γεωφυσικές Υπηρεσίες σε ενιαία μορφή, είτε ως φορείς Δημοσίου συμφέροντος, είτε ως Ινστιτούτα. Πριν από λίγα χρόνια για ανάλογους λόγους η Μετεωρολογική Υπηρεσία της Αγγλίας (το Met Office) άλλαξε φορέα υπαγωγής και από Υπουργείο Άμυνας που βρισκόταν υπήχθη στο Τμήμα Επιχειρήσεων, Ενέργειας και Βιομηχανικής Στρατηγικής. Το ίδιο έγινε και στο Ισραήλ, όπου πλέον η μετεωρολογία ανήκει στο Υπουργείο Μεταφορών, Εθνικών Υποδομών και Οδικής Ασφάλειας, ενώ και στη γειτονική Ιταλία έχει δρομολογηθεί μεταβατικό στάδιο αλλαγής του φορέα της.
Η περικοπή της επταήμερης πρόγνωσης δεν είναι, επομένως, μια απλή διοικητική λεπτομέρεια. Είναι το ορατό σύμπτωμα μιας βαθύτερης αδυναμίας. Η ΕΜΥ χρειάζεται προσωπικό, πόρους, σύγχρονη διοίκηση, ψηφιακή αναβάθμιση και καθαρό θεσμικό ρόλο. Χρειάζεται όμως πάνω απ’ όλα σχέδιο. Διότι χωρίς ισχυρή και αξιόπιστη Εθνική Μετεωρολογική Υπηρεσία, το κενό δεν μένει ποτέ κενό. Γεμίζει από σύγχυση, αντιφατικές προβλέψεις και απώλεια εμπιστοσύνης. Και σε μια εποχή αυξανόμενων φυσικών κινδύνων, αυτό δεν αποτελεί απλώς διοικητική αποτυχία. Αποτελεί ζήτημα δημόσιας ασφάλειας.
Βέβαια, όταν λείπει το κράτος, κράτος καλείσαι να γίνεις εσύ (…και μετεωρολόγος, και πυροσβέστης και πάει λέγοντας) . (Από το διήγημα του Παπαδιαμάντη “Οι έμποροι των εθνών”). Με λίγα λόγια, η ΕΜΥ πληρώνει το τίμημα, όπως πολλοί δημόσιοι οργανισμοί και υπηρεσίες από τότε που το “κράτος” το όποιο ήταν πριν, περιέπεσε στην αφάνεια για να εξυπηρετεί δάνεια, τοκογλύφους, αλλότρια κέντρα εξουσίας κτλ. σε μία κατάσταση άτυπου προτεκτοράτου.
Και φυσικά, θα βγούν οι γνωστοί, έξυπνοι στα σοσιαλ που σε κάθε φυσική καταστροφή όπως π.χ. μεγάλες πυρκαγιές, κατηγορούν τον πολίτη αντί για το κράτος. Με την ίδια αφέλεια με την οποία αντιμετωπίζουν και την μετεωρολογία. Ας πλήρωνε φόρους το κράτος στον κάθε πολίτη να μπούμε στη λογική να το προστατεύουμε.