Σπάνιο επεισόδιο καύσωνα τον Μάιο στη Βορειοδυτική Ευρώπη

Listen to this

Η Βορειοδυτική Ευρώπη βρέθηκε τις τελευταίες ημέρες κάτω από ένα ιδιαίτερα σπάνιο για την εποχή θερμό επεισόδιο, με χαρακτηριστικά που θυμίζουν περισσότερο προχωρημένο καλοκαίρι παρά τέλος άνοιξης. Δεν πρόκειται απλώς για μια «ζεστή περίοδο», αλλά για ένα επεισόδιο με ιστορικές επιδόσεις, καθώς στη Βρετανία καταρρίφθηκε προσωρινά το ρεκόρ θερμοκρασίας Μαΐου και άνοιξης, με 35,1°C στο Kew Gardens στις 26 Μαΐου 2026. Το προηγούμενο ρεκόρ ήταν 32,8°C και είχε καταγραφεί το 1922 και το 1944. Ανάλογη εικόνα παρουσίασε και η Γαλλία, όπου η Météo-France έκανε λόγο για πρωτοφανείς θερμοκρασίες Μαΐου στη βορειοδυτική Ευρώπη, με τη δυτική Γαλλία και τις Βρετανικές Νήσους να επηρεάζονται από θερμοκρασίες χωρίς προηγούμενο για τον μήνα. Στη Γαλλία ενεργοποιήθηκε πορτοκαλί προειδοποίηση καύσωνα σε αρκετά διαμερίσματα, ενώ οι μέγιστες θερμοκρασίες έφταναν ή ξεπερνούσαν τοπικά τους 35-38°C. Το βασικό ερώτημα είναι: πώς μπορεί να εμφανιστεί ένα τόσο έντονο θερμό επεισόδιο τόσο νωρίς μέσα στο έτος; Η απάντηση βρίσκεται στον συνδυασμό τριών παραγόντων: της ανώτερης ατμοσφαιρικής κυκλοφορίας, της θερμής μεταφοράς από νοτιότερα γεωγραφικά πλάτη και του θερμότερου πλέον κλιματικού υποβάθρου. Το επεισόδιο υψηλών θερμοκρασιών στη Δυτική Ευρώπη στα τέλη Μαΐου 2026 δεν ήταν μια απλή θερμή εισβολή , όπως αναφέραμε σε πρόσφατο άρθρο μας. Ήταν ένας συνδυασμός δυναμικής κυκλοφορίας στην ανώτερη ατμόσφαιρα, μεταφοράς θερμών αερίων μαζών από τη Βόρεια Αφρική και αντικυκλωνικής καθίζησης, δηλαδή καθόδου του αέρα από τα ανώτερα στρώματα προς την επιφάνεια.

1. Τι είναι ο «θερμικός θόλος»;

Με τον όρο θερμικός θόλος περιγράφουμε μια ατμοσφαιρική κατάσταση κατά την οποία μια εκτεταμένη περιοχή υψηλών πιέσεων και υψηλών γεωδυναμικών υψών εγκαθίσταται πάνω από μια περιοχή και λειτουργεί σαν «καπάκι». Ο αέρας κατέρχεται από τα ανώτερα στρώματα προς τα χαμηλότερα, συμπιέζεται και θερμαίνεται. Στην περίπτωση της Βορειοδυτικής Ευρώπης, η ατμόσφαιρα «κλείδωσε» κάτω από μια ισχυρή αντικυκλωνική ράχη στα 500 hPa, δηλαδή περίπου στα 5,5 χιλιόμετρα. Αυτή η διάταξη ευνόησε καθοδικές κινήσεις, περιορισμένη νέφωση και έντονη ηλιοφάνεια. Όταν ο αέρας κατέρχεται, αυξάνεται η πίεση που δέχεται, συμπιέζεται και θερμαίνεται αδιαβατικά. Έτσι, η ίδια η κυκλοφορία ενισχύει τη θέρμανση. Με πιο απλά λόγια:
η ατμόσφαιρα λειτούργησε σαν καπάκι σε κατσαρόλα. Η θερμότητα δεν ανανεωνόταν εύκολα, η νέφωση ήταν περιορισμένη και η επιφάνεια θερμαινόταν συνεχώς.

Το φαινόμενο ενισχύθηκε και από την ηλιοφάνεια της εποχής. Στα τέλη Μαΐου η ηλιακή ακτινοβολία είναι ήδη πολύ ισχυρή, σχεδόν κοντά στα θερινά επίπεδα. Όταν υπάρχει αντικυκλωνική κυκλοφορία, λίγη νέφωση και ασθενείς άνεμοι, η επιφάνεια θερμαίνεται έντονα. Αν το έδαφος είναι ήδη σχετικά ξηρό σε κάποιες περιοχές, περιορίζεται και η ψύξη μέσω εξάτμισης, οπότε μεγαλύτερο μέρος της ενέργειας μετατρέπεται σε αισθητή θερμότητα. Στα 500 hPa, δηλαδή περίπου στα 5.500 μέτρα, η παρουσία ράχης υψηλών γεωδυναμικών υψών σημαίνει ότι η ατμόσφαιρα έχει θερμή και ευσταθή δομή. Αυτό ευνοεί την καθίζηση, περιορίζει τις κατακόρυφες αναπτύξεις νεφών και παγιδεύει τη θερμότητα στα κατώτερα στρώματα. Στα 850 hPa, περίπου στα 1.500 μέτρα, αποτυπώνεται πολύ καθαρά η θερμή μεταφορά. Όταν σε αυτό το επίπεδο εισέρχονται θερμές αέριες μάζες από νοτιότερα γεωγραφικά πλάτη, η επιφανειακή θερμοκρασία μπορεί να εκτοξευθεί, ιδιαίτερα αν η ημέρα είναι ηλιόλουστη και οι άνεμοι δεν επιτρέπουν ανάμειξη με ψυχρότερες θαλάσσιες μάζες. Με απλά λόγια: στα 500 hPa φάνηκε ο μηχανισμός που “κλείδωσε” την κυκλοφορία, ενώ στα 850 hPa φάνηκε η θερμή αέρια μάζα που τροφοδότησε το επεισόδιο.

2. Ποιος ήταν ο ρόλος των 850 hPa;

Το επίπεδο των 850 hPa, περίπου στα 1.500 μέτρα, είναι εξαιρετικά χρήσιμο στη μετεωρολογία, γιατί μας δείχνει την ποιότητα της αέριας μάζας χωρίς τις άμεσες επιδράσεις του εδάφους. Στο συγκεκριμένο επεισόδιο, πολύ θερμές αέριες μάζες μεταφέρθηκαν από τη Βόρεια Αφρική και την Ιβηρική προς τη Γαλλία, τη Βρετανία και γενικότερα τη Βορειοδυτική Ευρώπη.

Άρα είχαμε δύο πράγματα ταυτόχρονα:
πρώτον, θερμές αέριες μάζες στα χαμηλότερα στρώματα της τροπόσφαιρας, και δεύτερον, ισχυρό αντικυκλωνικό πεδίο ψηλότερα, το οποίο τις συγκράτησε και τις ενίσχυσε.

Αυτός ο συνδυασμός είναι που δίνει τα πιο ακραία επεισόδια ζέστης: θερμή μεταφορά στα 850 hPa και ισχυρή ράχη στα 500 hPa.

3. Γιατί ήταν τόσο σπάνιο το επεισόδιο;

Το σπάνιο στοιχείο δεν είναι μόνο η τιμή της θερμοκρασίας, αλλά κυρίως η εποχή κατά την οποία σημειώθηκε. Οι 35°C στη Βρετανία είναι εξαιρετικοί ακόμη και για το καλοκαίρι· για τον Μάιο είναι ιστορικό γεγονός. Το Met Office ανέφερε ότι η τιμή των 34,8°C στις 25 Μαΐου 2026 αποτέλεσε προσωρινά νέο ρεκόρ άνοιξης και Μαΐου, για να ακολουθήσει την επόμενη ημέρα ακόμη υψηλότερη τιμή 35,1°C. Αξίζει να σημειωθεί ότι το προηγούμενο βρετανικό ρεκόρ Μαΐου, 32,8°C, κρατούσε από το 1922 και επαναλήφθηκε το 1944. Δηλαδή, μιλάμε για τιμές που ξεπέρασαν ρεκόρ σχεδόν ενός αιώνα. Στη Γαλλία, η εικόνα ήταν επίσης εντυπωσιακή. Η Météo-France ανέφερε ότι η δυτική Γαλλία και οι Βρετανικές Νήσοι επηρεάστηκαν από θερμοκρασίες καύσωνα χωρίς προηγούμενο για μήνα Μάιο, ενώ σε αρκετές περιοχές της Γαλλίας οι μέγιστες προβλέπονταν μεταξύ 35 και 38°C.

Άρα, όταν ρωτάμε «από πότε έχει να παρατηρηθεί τόσο έντονο φαινόμενο», η απάντηση είναι ότι για τον μήνα Μάιο, σε χώρες όπως η Βρετανία και η Γαλλία, μιλάμε για ρεκόρ που ξεπερνούν ή αντικαθιστούν τιμές της δεκαετίας του 1940 και, στην περίπτωση της Βρετανίας, ακόμη και τιμή του 1922. Δεν σημαίνει ότι δεν υπήρξαν ισχυρότεροι καύσωνες το καλοκαίρι, όπως το 2003 ή το 2019, αλλά για τόσο πρώιμη εποχή το επεισόδιο είναι εξαιρετικά σπάνιο.

4. Έπαιξε ρόλο η κλιματική αλλαγή;

Η σωστή επιστημονική απάντηση χρειάζεται προσοχή. Η κλιματική αλλαγή δεν «δημιουργεί» από μόνη της κάθε αντικυκλώνα ή κάθε θερμή εισβολή. Αυτά είναι φυσικοί μηχανισμοί της ατμόσφαιρας. Όμως αυξάνει το θερμικό υπόβαθρο πάνω στο οποίο εκδηλώνονται. Έτσι, μια κυκλοφορία που παλαιότερα θα έδινε υψηλές αλλά όχι ακραίες θερμοκρασίες, σήμερα μπορεί να οδηγήσει σε ιστορικά ρεκόρ. Υπάρχει επίσης επιστημονική βιβλιογραφία που συνδέει την αύξηση των καυσώνων στη Δυτική Ευρώπη με αλλαγές στη συμπεριφορά του αεροχειμάρρου.

Μελέτη στο Nature Communications έδειξε ότι η επιτάχυνση της τάσης των καυσώνων στη Δυτική Ευρώπη σχετίζεται με πιο επίμονες καταστάσεις διπλού αεροχειμάρρου στην ανώτερη τροπόσφαιρα. Αυτές οι διατάξεις ευνοούν την εμμονή αντικυκλωνικών κυκλοφοριών και θερμών ραχών.

Δεν πρόκειται απλώς για «ζέστη». Πρόκειται για ένα πρόωρο θερμό επεισόδιο με χαρακτηριστικά θερινού καύσωνα, το οποίο στηρίχθηκε σε τρεις βασικούς παράγοντες: Ισχυρή ράχη/αντικυκλώνα στα 500 hPa, που λειτούργησε σαν θερμικός θόλος. Θερμή μεταφορά στα 850 hPa από τη Βόρεια Αφρική προς τη Δυτική Ευρώπη. Θερμότερο κλιματικό υπόβαθρο, που αυξάνει την πιθανότητα να καταρρίπτονται παλαιά ρεκόρ.

5. Γιατί η Βορειοδυτική Ευρώπη είναι ευάλωτη σε τέτοια επεισόδια;

Η Βορειοδυτική Ευρώπη, και ειδικά η Βρετανία, η βόρεια Γαλλία, το Βέλγιο και η Ολλανδία, δεν είναι περιοχές συνηθισμένες σε τόσο υψηλές θερμοκρασίες, ιδίως τόσο νωρίς στην εποχή. Οι υποδομές, τα κτήρια, οι πόλεις και οι συνήθειες των κατοίκων είναι προσαρμοσμένες σε ηπιότερα καλοκαίρια. Γι’ αυτό μια θερμοκρασία 34-35°C εκεί μπορεί να έχει πολύ μεγαλύτερη κοινωνική και υγειονομική επίπτωση από ό,τι η ίδια τιμή σε μια μεσογειακή χώρα.

Επιπλέον, τον Μάιο η θάλασσα παραμένει σχετικά ψυχρή. Το Met Office υπενθύμισε ότι, παρά την υψηλή θερμοκρασία του αέρα, οι θερμοκρασίες της θάλασσας γύρω από το Ηνωμένο Βασίλειο παραμένουν χαμηλές, κάτι που αυξάνει τον κίνδυνο ψυχρού σοκ για όσους μπαίνουν στο νερό.

Αυτό δείχνει ότι τα πρώιμα θερμά επεισόδια έχουν μια ιδιαίτερη επικινδυνότητα: ο άνθρωπος και το περιβάλλον δεν έχουν ακόμη προσαρμοστεί στη θερινή ζέστη.

6. Ήταν καύσωνας ή απλώς θερμό επεισόδιο;

Ο όρος «καύσωνας» δεν ορίζεται παντού με τον ίδιο τρόπο. Κάθε εθνική μετεωρολογική υπηρεσία χρησιμοποιεί διαφορετικά κλιματικά και υγειονομικά κριτήρια. Στη Βρετανία, για παράδειγμα, τα κατώφλια καύσωνα εξαρτώνται από την περιοχή και συνήθως απαιτούνται τουλάχιστον τρεις συνεχόμενες ημέρες με θερμοκρασίες πάνω από συγκεκριμένο όριο. Το Met Office ανέφερε ότι τα όρια καύσωνα είχαν ήδη επιτευχθεί σε τμήματα της χώρας από την Κυριακή και ότι οι συνθήκες θα επεκτείνονταν σε περισσότερες περιοχές.

Άρα, με βάση τα τοπικά κριτήρια, σε αρκετές περιοχές της Βορειοδυτικής Ευρώπης μπορούμε να μιλήσουμε για επεισόδιο καύσωνα. Με ευρύτερους μετεωρολογικούς όρους, πρόκειται για πρόωρο, έντονο και ιστορικά σπάνιο θερμό επεισόδιο, με χαρακτηριστικά καύσωνα.

7. Η πορεια των θερμοκρασιων το επομενο 15ημερο -Τι σημαίνουν όλα αυτά για την Ελλάδα

Για την Ελλάδα η εικόνα είναι διαφορετική. Από τα διαθέσιμα προγνωστικά στοιχεία, η χώρα μας δεν βρίσκεται στον πυρήνα του θερμικού θόλου που επηρέασε τη Βορειοδυτική Ευρώπη. Βρίσκεται περισσότερο στα ανατολικά και νοτιοανατολικά όρια της θερμής ζώνης. Αυτό σημαίνει ότι δεν έχουμε την ίδια διάταξη με τη Βρετανία και τη Γαλλία. Για να μιλήσουμε για ανάλογο φαινόμενο στην Ελλάδα θα έπρεπε να συνυπάρχουν τέσσερα στοιχεία: Πρώτον, πολύ υψηλές θερμοκρασίες στα 850 hPa. Δεύτερον, ισχυρός και επίμονος αντικυκλώνας στα 500 hPa.
Τρίτον, απουσία μηχανισμών αστάθειας ή ανανέωσης των αερίων μαζών. Τέταρτον, διάρκεια αρκετών ημερών.

Στην παρούσα φάση, η Ελλάδα φαίνεται να περνά σταδιακά σε πιο ζεστή περίοδο, κάτι φυσιολογικό καθώς μπαίνουμε στον Ιούνιο. Η γενική πρόγνωση της ΕΜΥ δίνει θερμοκρασίες έως περίπου 30-31°C στα ηπειρωτικά, με γενικά αίθριο καιρό, ενώ στις επόμενες ημέρες αναμένεται περαιτέρω σταδιακή καλοκαιρινή εικόνα, χωρίς όμως να προκύπτει από τα διαθέσιμα στοιχεία ότι η χώρα βρίσκεται στο κέντρο ενός ακραίου θερμικού θόλου αντίστοιχου της Βορειοδυτικής Ευρώπης. Στις μεσοπρόθεσμες προγνώσεις, τα προϊόντα του ECMWF δείχνουν την τάση των εβδομαδιαίων θερμοκρασιακών ανωμαλιών, δηλαδή αν μια εβδομάδα αναμένεται θερμότερη ή ψυχρότερη από τα κανονικά για την εποχή επίπεδα. Το ίδιο το ECMWF τονίζει ότι οι υποεποχικές προγνώσεις δίνουν κυρίως εβδομαδιαίες αποκλίσεις από την κλιματολογία και όχι λεπτομερή ημερήσια πρόγνωση. Επομένως, για την περιοχή μας το πιο σωστό συμπέρασμα είναι το εξής:
η θερμοκρασία θα κινηθεί σταδιακά ανοδικά, ιδιαίτερα μετά τις αρχές Ιουνίου και περισσότερο προς τη δεύτερη εβδομάδα του μήνα, αλλά αυτό δεν ταυτίζεται αυτομάτως με θερμικό θόλο ή καύσωνα.

8. Ποια είναι η βασική διαφορά με την Ελλάδα;

Στη Βορειοδυτική Ευρώπη είχαμε έναν συνδυασμό που «κλείδωσε» την ατμόσφαιρα: θερμή μεταφορά από νότο, ισχυρή αντικυκλωνική ράχη, καθίζηση, έντονη ηλιοφάνεια και διάρκεια. Στην Ελλάδα, προς το παρόν, η τάση είναι θερμότερη, αλλά όχι με τα ίδια χαρακτηριστικά έντασης, θέσης και εμμονής.

Η άνοδος της θερμοκρασίας στην Ελλάδα στις αρχές Ιουνίου είναι αναμενόμενη εποχική εξέλιξη. Για να χαρακτηριστεί όμως ως ακραίο επεισόδιο, θα πρέπει να εξεταστεί η διάρκεια, η ένταση στα 850 hPa, η επιμονή της αντικυκλωνικής κυκλοφορίας στα 500 hPa και η απουσία μηχανισμών αστάθειας ή δροσερότερης ανανέωσης.

Συμπέρασμα

Το επεισόδιο καύσωνα στη Βορειοδυτική Ευρώπη αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα του πώς η ατμοσφαιρική κυκλοφορία και το θερμότερο κλιματικό υπόβαθρο μπορούν να συνεργαστούν και να οδηγήσουν σε ιστορικά ρεκόρ. Η ισχυρή αντικυκλωνική ράχη στα 500 hPa, η θερμή μεταφορά στα 850 hPa από τη Βόρεια Αφρική και η παρατεταμένη ηλιοφάνεια δημιούργησαν έναν μηχανισμό συσσώρευσης θερμότητας πάνω από τη Δυτική και Βορειοδυτική Ευρώπη.

Για την Ελλάδα, η εικόνα είναι πιο ήπια και διαφορετική. Η χώρα μας δεν φαίνεται να βρίσκεται στο κέντρο ενός ανάλογου θερμικού θόλου. Βρίσκεται περισσότερο στην περιφέρεια της θερμής ζώνης και αναμένεται να περάσει σταδιακά σε πιο ζεστή περίοδο, ιδίως μετά τις αρχές Ιουνίου. Αυτό απαιτεί παρακολούθηση, αλλά όχι υπερβολή.

© Το κείμενο διατίθεται με άδεια CC BY-ND 4.0. Επιτρέπεται η αναπαραγωγή με αναφορά στην πηγή και χωρίς τροποποίηση του περιεχομένου. 

Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect