Τα επεισόδια μεταφοράς αφρικανικής σκόνης αποτελούν φυσικό φαινόμενο που παρατηρείται εδώ και χιλιάδες χρόνια, ωστόσο τις τελευταίες δεκαετίες καταγράφεται σημαντική αύξηση της συχνότητας και της έντασής τους, με αξιοσημείωτες επιπτώσεις στη Μεσόγειο, τη Νότια Ευρώπη και ιδίως την Ελλάδα. Η κατανόηση των αιτίων αυτής της αυξητικής τάσης είναι κρίσιμη, καθώς οι επιπτώσεις της σκόνης επηρεάζουν την ανθρώπινη υγεία, την αεροπορία, τη γεωργία, την ατμοσφαιρική ρύπανση και την κλιματική ισορροπία. Η κύρια πηγή σκόνης είναι η Σαχάρα, η μεγαλύτερη άνυδρη έρημος στον κόσμο. Οι περιοχές με τη μεγαλύτερη δραστηριότητα είναι: Η Λεκάνη της Μπότλε (Bodélé Depression) στο Τσαντ, η περιοχή της Μαυριτανίας – Μάλι και τα ανατολικά τμήματα της Λιβύης και η Δυτική Σαχάρα. Η μεταφορά αιωρούμενων σωματιδίων προς την κεντρική Μεσόγειο χαρακτηρίζεται από επεισόδια τα οποία διαρκούν από 2 έως 4 ημέρες, σε αντίθεση με τη μέση διάρκεια των επεισοδίων που συμβαίνουν στην Ανατολική Μεσόγειο από την έρημο της Αραβίας και διαρκούν μία ημέρα . Η Κεντρική Αλγερία είναι η πιο συχνή περιοχή-πηγή αιωρούμενων σωματιδίων , καθώς και τα βουνά Hoggar Massif και Tibesti στο βόρειο Chad.
Οι διαδρομές της σκόνης.
Οι μαυρισμένες περιοχές στις εικόνες που ακολουθούν μας απεικονίζουν τις κύριες πηγές σκόνης στη Β. Αφρική, ενώ τα βέλη δείχνουν τη μεταφορά που συντελείται ανά εποχή έτους.
Η μεγαλύτερη πηγή σκόνης στον κόσμο βρίσκεται στην κοιλότητα Bodele στο Τσαντ, στην περιοχή μεταξύ της διαρκώς συρρικνούμενης λίμνης Τσαντ (σήμερα στο ένα εικοστό του μεγέθους που είχε το 1960) και της Σαχάρας.Από τη κοιλότητα απελευθερώνονται 1,270 εκατομμύρια τόνοι σκόνης το χρόνο, δέκα φορές περισσότερης από όταν άρχισαν οι μετρήσεις το 1947. Συνολικά από όλη την Σαχάρα και στο Σαχέλ στα νότια όριά της, οι όγκοι σκόνης έχουν αυξηθεί 4 με 6 φορές από τη δεκαετία του ’60. Οι χώρες που έχουν επηρεαστεί περισσότερο είναι ο Νίγηρας, το Τσαντ, η βόρεια Νιγηρία, η Μπουρκίνα Φάσο και η Μαυριτανία.
Την περίοδο της άνοιξης ( Μάρτιο Απρίλιο) , οι κυκλώνες Sharav που κινούνται προς τα ανατολικά, κατά μήκος της βόρειας αφρικάνικης ακτογραμμής, μεταφέρουν σκόνη στην ανατολική Μεσόγειο.
Κατά το καλοκαίρι (Ιούλιο Αύγουστο) οι υψηλές πιέσεις πάνω από τη Λιβύη εμποδίζουν την περαιτέρω ανατολική διάδοση των κυκλώνων αυτών και η μεταφορά πραγματοποιείται στην κεντρική Μεσόγειο.
Προς το πέρας του καλοκαιριού (Σεπτέμβρης -Νοέμβρης) οι χαμηλές πιέσεις κοντά στις Βαλεαρίδες νήσους έχουν ως αποτέλεσμα η μεταφορά σκόνης να συντελείται κυρίως στη δυτική Μεσόγειο.
Για ποιο λόγο συρρικνώνεται η λίμνη Τσαντ;
Περισσότερα από 20 εκατομμύρια άτομα στην περιοχή Τσαντ βασίζονται στη λίμνη, είτε άμεσα είτε έμμεσα. Οι υδάτινοι όγκοι της λίμνης Τσαντ και οι μεγάλες όχθες των ποταμών της έχουν εξαιρετική σημασία για τη χλωρίδα και την πανίδα της περιοχής. Η λίμνη προσφέρει έναν οικότοπο για πολλά ζώα, συμπεριλαμβανομένων περίπου 120 ειδών ψαριού, και αποτελεί σημαντική περιοχή ανάπαυσης για εκατομμύρια μεταναστευτικά πουλιά στο ταξίδι τους από τη Νότια και την Κεντρική Αφρική προς την Ευρώπη. Η λίμνη αποτελούσε ένα σημαντικό σταυροδρόμι των εμπορικών δρόμων της Δυτικής και Κεντρικής Αφρικής
Για να δοθεί μια εξήγηση στη σημαντική απώλεια νερού τις τελευταίες δεκαετίες και την αύξηση της έκτασης της ερήμου , έχει προταθεί μια ολόκληρη σειρά διαφορετικών θεωριών. Όλες αυτές οι θεωρίες προσδίδουν μεγάλη σημασία στην κλιματική αλλαγή και την άνοδο της θερμοκρασίας, όπου οδηγεί σε αύξηση του ρυθμού εξάτμισης. Προφανώς, η μείωση της κάλυψης της βλάστησης στις σαβάνες εντός της λεκάνης απορροής της λίμνης παίζει αποφασιστικό ρόλο λόγω της συνεισφοράς της στην αλλαγή του κλίματος της περιοχής, το οποίο γίνεται πιο ξηρό. Αυτή η μείωση της βλάστησης οφείλεται κυρίως στην υπερβόσκηση.
Οι κυκλογενέσεις της Μεσογείου, αλλά και η μετατόπιση του Ισημερινού Αντικυκλώνα (Intertropical Convergence Zone) προς βορειότερα, δημιουργούν ευνοϊκές συνθήκες μεταφοράς αφρικανικής σκόνης προς τα βόρεια.
Ένας άλλος σημαντικός παράγοντας είναι η αυξημένη χρήση της λίμνης και των ποταμών που την τροφοδοτούν για πόσιμο νερό και άρδευση. Ο πληθυσμός της λίμνης Τσαντ έχει τριπλασιαστεί τις τελευταίες τέσσερις δεκαετίες. Από το 1983 έως το 1994, σημειώθηκε αύξηση 400% των γεωργικών εκτάσεων. Συνεπώς, η γεωργία είναι υπεύθυνη για το 50 τοις εκατό περίπου της πρόσχωσης της λίμνης.
ΑΠΟΚΟΣΜΕΣ ΛΗΨΕΙΣ …
Η επίσκεψη της σκόνης στη Χώρα και στο Συνετί της Ανδρου σήμερα 1 Απριλίου 2026. Οι φωτογραφίες είναι του φίλου , συμμαθητή και κουμπάρου Κώστα Γαρύφαλλου. pic.twitter.com/VuCA0dSpRo— Theodoros Kolydas (@KolydasT) April 1, 2026
Ελλάδα και Ανατολική Μεσόγειος
Στην Ελλάδα εμφανίζεται αύξηση των επεισοδίων σκόνης που σχετίζονται στην Υγεία, κατά 20-30% την τελευταία δεκαετία, με εντονότερα φαινόμενα την άνοιξη και το φθινόπωρο. Πόλεις όπως η Αθήνα, το Ηράκλειο και η Ρόδος πλήττονται συχνότερα λόγω της γεωγραφικής θέσης και της ροής των συστημάτων από τη Βόρεια Αφρική. Αξιοποιώντας δορυφορικά δεδομένα (MODIS, SEVIRI) και μετεωρολογικά μοντέλα (ECMWF, Copernicus), παρότι δεν έχει καταγραφεί συστηματική αύξηση της συγκέντρωσης Αφρικανικής σκόνης (PM10 και PM2.5) στον αέρα , όλα τα στοιχεία επηδημιολογικών μελετών δείχνουν ότι αυξάνονται τα ποσοστά που επηρεάζουν την πλειονότητα του πληθυσμού .
ΜΕΣΑ Σ’ ΟΛΑ ΤΑ “ΚΑΛΑ”, ΕΧΟΥΜΕ ΚΑΙ ΤΗ ΣΚΟΝΗ …
✅Το προϊόν Dust που σας παρουσιάζουμε είναι μια σύνθετη δορυφορική εικόνα RGB που βασίζεται σε υπέρυθρα κανάλια. Χρησιμοποιείται κυρίως για την παρακολούθηση της εξέλιξης των καταιγίδων σκόνης. Ταυτόχρονα, είναι πολύ χρήσιμο και… pic.twitter.com/WMY64Oi0YH— Theodoros Kolydas (@KolydasT) April 1, 2026
Η ορυκτή σκόνη και τα δευτερογενή αερολύματα είναι τα κύρια συστατικά των PM2.5 (29% και 34%, αντίστοιχα). Κατά τη διάρκεια των επεισοδίων σκόνης της Σαχάρας, η συγκέντρωση ορυκτής σκόνης αυξάνεται κατά 35% σε σύγκριση με τις ημέρες χωρίς διεισδύσεις σκόνης, ενώ παρατηρείται επίσης αύξηση 68% του θαλασσινού αλατιού. Κατά τη διάρκεια των ημερών με συμβάντα, οι συγκεντρώσεις PM2.5 αυξάνονται επίσης κατά 14% (δείτε την μελέτη) . Τα ανθρωπογενή συστατικά δεν μειώνονται κατά τη διάρκεια αυτών των ημερών, ενώ τα θειικά εμφανίζουν έστω και μια μικρή αύξηση, γεγονός που υποδηλώνει εμπλουτισμό της ορυκτής σκόνης με δευτερογενή θειικά. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι οι εισβολές αφρικανικής σκόνης προσθέτουν ένα αρκετά σημαντικό φορτίο ρύπανσης από PM2.5 ακόμη και στο κλάσμα PM2.5, με επιπτώσεις στην έκθεση του πληθυσμού και την ανθρώπινη υγεία.
Οι σύγχρονες μετεωρολογικές υπηρεσίες προς τους πολίτες παρέχουν πρόγνωση μεταφοράς σκόνης 3–5 ημερών, μέσω προγνωστικών μοντέλων (SKIRON, BSC-DREAM8b, CAMS) , δορυφορικών παρατηρήσεων, Εθνικών και Ευρωπαϊκών πλατφορμών (Copernicus Atmosphere Monitoring Service) με σκόπό την έγκαιρη ενημέρωση ευπαθών ομάδων, τις οδηγίες για τυχόν χρήση μάσκας σε εξωτερικούς χώρους, περιορισμό άσκησης κ.α
Η αύξηση των επεισοδίων σκόνης από την Αφρική δεν είναι απλώς αποτέλεσμα τυχαίων καιρικών διαταραχών αλλά συνδέεται άμεσα όχι μόνο με την κλιματική αλλά και με τις κοινωνικές αλλαγές, την υποβάθμιση των οικοσυστημάτων, την ανθρωπογενή παρέμβαση γενικότερα και τις παγκόσμιες ατμοσφαιρικές μεταβολές. Η αναγνώριση της τάσης αυτής και η ενσωμάτωσή της στη χάραξη πολιτικών δημόσιας υγείας, γεωργίας και ενέργειας είναι κρίσιμη. Επίσης, η βελτίωση της προγνωστικής ακρίβειας, η διασύνδεση των επιστημονικών φορέων και η περιβαλλοντική εκπαίδευση είναι απαραίτητα εργαλεία για την προσαρμογή των κοινωνιών σε ένα όλο και πιο σκονισμένο μέλλον.
🐫Η 36ωρη ΠΟΡΕΙΑ ΤΗΣ ΣΚΟΝΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΜΕΣΟΓΕΙΟ
✅ Η αξιοποίηση των δορυφορικών εικόνων είναι ιδιαίτερα σημαντική στην παρακολούθηση και εκτίμηση της μεταφοράς αφρικανικής σκόνης, καθώς προσφέρει τη δυνατότητα συνεχούς εποπτείας της ατμόσφαιρας σε πολύ μεγάλη γεωγραφική…
— Theodoros Kolydas (@KolydasT) April 2, 2026
Κλείνουμε υπενθυμίζοντας ότι μια τυπική ανεμοθύελλα που έχει εύρος 200 χιλιομέτρων μεταφέρει 20 με 30 εκατομμύρια τόνους σκόνης, μερικές φορές έως και 100 εκατομμύρια . Η δε σκόνη που κυκλοφορεί στην ατμόσφαιρα παγκοσμίως, φτάνει τα 2 με 3 δισεκατομμύρια τόνους!
Διευκρίνηση :
Oι αυξητικές τάσεις προκύπτουν έμμεσα , κυρίως εκ των αποτελεσμάτων στον πληθυσμό. Για παράδειγμα η Ελληνική Καρδιολογική Εταιρεία έχει δείξει ότι ότι κατά τη διάρκεια επεισοδίων αφρικανικής σκόνης, οι επισκέψεις για καρδιαγγειακές παθήσεις στα τμήματα επειγόντων των νοσοκομείων αυξήθηκαν κατά 26%, ενώ οι εισαγωγές για ισχαιμική καρδιοπάθεια ήταν 16% έως 21% υψηλότερες σε σύγκριση με άλλες ημέρες. Ανάλογα συμπεράσματα αναφέρονται και στο πρόγραμμα ΜΗΔΕΙΑ , την Πολυεθνική έρευνα που ξεκίνησε πριν λίγα χρόνια για την Ανατολική Μεσόγειο. Το πρόγραμμα ΜΗΔΕΙΑ αναφέρει ότι τα τελευταία 15 χρόνια, τα επεισόδια καταιγίδων σκόνης της ερήμου (ΚΣΕ) στις χώρες της Ανατολικής Μεσογείου, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, έχουν αυξηθεί σε αριθμό και ένταση, πιθανόν λόγω της απερήμωσης, της κλιματικής μεταβλητότητας και της υπερθέρμανσης του πλανήτη.
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect
ΟΙ ΕΠΙΣΗΜΕΣ ΠΡΩΤΟΤΥΠΕΣ ΜΕΛΕΤΕΣ
1. Desert dust outbreaks and respiratory morbidity in Athens, Greece –Βασικά ευρήματα: Ανεξάρτητα από τις συγκεντρώσεις PM₁₀, τα επεισόδια σκόνης σχετίζονται με αύξηση 40–50% σε αναπνευστικά περιστατικά.
( https://ehjournal.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12940-017-0281-x )
2. Short-term effects of PM10 from Saharan dust on mortality in Southern Europe – Results of the MED-PARTICLES Project – Βασικά ευρήματα: Κατά τις ημέρες με αφρικανική σκόνη, παρατηρήθηκε αύξηση 5,88% στη θνησιμότητα από αναπνευστικά αίτια για κάθε αύξηση 10 μg/m³ στις συγκεντρώσεις PM₁₀
( https://ehp.niehs.nih.gov/doi/abs/10.1289/isee.2013.P-3-03-32 )
3 Characterization of PM₂.₅ Chemical Composition at the Demokritos Suburban Station, in Athens Greece. The Influence of Saharan Dust –Κατά τη διάρκεια των επεισοδίων σκόνης, οι συγκεντρώσεις PM₂.₅ αυξάνονται κατά 14%, με σημαντική αύξηση της μεταλλικής σκόνης και του θαλάσσιου αλατιού.
( https://link.springer.com/article/10.1007/s11356-017-8684-3 )
Εγώ σκέφτομαι τους αστροναύτες στον Άρη πώς θα αντιμετώπιζαν σε εξωγήινο περιβάλλον μία ενδεχόμενη απόκοσμη αμμοθύελλα που συχνά “ταλαιπωρεί” τον πλανήτη.
Το σημαντικό, πάντως, με τα πολύτιμα άρθρα σας, είναι ότι προσπαθείτε να αποτυπώσετε περιεκτικά και με ευρεία οπτική τα διάφορα δεδομένα και τις μελέτες για τον καιρό-κλίμα και δεν “πετάτε” ένα “κλιματική αλλαγή” που είναι αιτία όλων των δεινών, όπως κάνουν κάποιοι συνάδελφοί σας.