Υπήρξε η «ένοχη απόλαυση» ακόμη και των πλέον ορθολογιστών. Τη δεκαετία του ’80, σε μια εποχή όπου η επιστήμη συνυπήρχε άνετα με το μυστήριο και η τηλεόραση με τα βιβλιοπωλεία, ο Έριχ φον Ντένικεν διαβαζόταν συχνά με μισό χαμόγελο και μισή δυσπιστία. Σήμερα, ο Ντένικεν δεν είναι πια εδώ· άφησε την τελευταία του πνοή σε ηλικία 90 ετών. Όμως πριν φύγει, πρόλαβε να αφήσει κάτι πολύ πιο ανθεκτικό από τα βιβλία του: έναν τρόπο σκέψης.Γράφοντας με γλαφυρό, απλό και συχνά εντυπωσιακά πειστικό λόγο για εξωγήινους πολιτισμούς που επισκέφθηκαν τη Γη, έχτισαν τις Πυραμίδες, χάραξαν τις γραμμές της Νάσκα και καθοδήγησαν τους αρχαίους θεούς, ο Ντένικεν κατάφερε κάτι που λίγοι συγγραφείς πέτυχαν: να περάσει τις πιο τολμηρές εικασίες ως «εύλογες απορίες». Δεν ζητούσε από τον αναγνώστη να πιστέψει· τον καλούσε απλώς «να αναρωτηθεί». Κι έτσι, σχεδόν ανώδυνα, φύτεψε τον σπόρο της συνωμοσιολογικής σκέψης. Ο σπόρος αυτός βλάστησε αργότερα σε θεωρίες που δεν περιορίστηκαν στην αρχαιολογία, αλλά επεκτάθηκαν στη φυσική, στη γεωλογία και –κυρίως– στον καιρό. Εκεί όπου η επιστήμη μιλά για ατμόσφαιρα, κλίμα και φυσική μεταβλητότητα, η ντενικενική ματιά είδε παρέμβαση, τεχνολογία και κρυφούς μηχανισμούς. Και κάπως έτσι, από τα «Άρματα των Θεών», φτάσαμε σε έναν κόσμο όπου τίποτα δεν είναι απλώς φυσικό και όλα «κάτι κρύβουν».
Υπάρχει μια παλιά, σχεδόν ανθρώπινη αδυναμία όταν η φύση μας ξεπερνά, να αναζητούμε κάτι έξω από αυτήν για να την εξηγήσουμε. Στην αρχαιότητα, αυτό το «κάτι» ήταν οι θεοί. Στον 20ό αιώνα, με πρωταγωνιστή τον Έριχ φον Ντένικεν, οι θεοί επανεμφανίστηκαν — όχι πια ως Ολύμπιοι, αλλά ως εξωγήινοι με προηγμένη τεχνολογία. Το αποτέλεσμα; Ένας νέος μύθος, μεταμφιεσμένος σε «εναλλακτική επιστήμη», που συνεχίζει να επηρεάζει μέχρι σήμερα τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον καιρό, τα ακραία φαινόμενα και, τελικά, την ίδια τη φύση. Ο Ντένικεν δεν υπήρξε απλώς συγγραφέας. Υπήρξε αφηγητής μιας εποχής που άρχισε να δυσπιστεί απέναντι στην επιστήμη, αλλά γοητεύτηκε από την τεχνολογία. Εκεί ακριβώς πάτησε: πήρε τους μύθους, τους απογύμνωσε από το πολιτισμικό τους πλαίσιο και τους έντυσε με όρους «ενέργειας», «όπλων», «μηχανών» και «παρεμβάσεων». Και κάπως έτσι, ο κεραυνός έπαψε να είναι κεραυνός και έγινε λέιζερ, η πλημμύρα έγινε πλανητικό πείραμα και ο καιρός —ένα από τα πιο μελετημένα φυσικά συστήματα— μετατράπηκε σε πεδίο υποψίας. Κεραυνοί: από τη φυσική στην τεχνοφοβία
Ας ξεκινήσουμε από το πιο εμβληματικό παράδειγμα. Οι κεραυνοί. Για τον Ντένικεν, οι κεραυνοί των θεών —του Δία, του Θωρ, του Ίντρα— δεν ήταν παρά τεχνολογικά όπλα που οι αρχαίοι άνθρωποι δεν μπορούσαν να κατανοήσουν. Η ιδέα είναι ελκυστική. Είναι όμως απολύτως αστήρικτη.
Η φυσική του κεραυνού είναι από τα καλύτερα κατανοητά φαινόμενα της ατμόσφαιρας. Ηλεκτρικά φορτία, σωρειτομελανίες, διαφορές δυναμικού, εκκενώσεις. Το φαινόμενο εμφανίζεται με ακριβώς τις ίδιες φυσικές παραμέτρους σε όλες τις ηπείρους, σε όλες τις εποχές, σε όλους τους πολιτισμούς. Αν ήταν τεχνολογικό όπλο, θα έπρεπε να εμφανίζει σκοπιμότητα, στόχευση, διαφοροποίηση. Δεν εμφανίζει τίποτα από αυτά.Ο μύθος προσωποποιεί τον κεραυνό. Ο Ντένικεν απλώς τον εκσυγχρονίζει, χωρίς να προσθέτει ούτε ένα αποδεικτικό στοιχείο. Δεν πρόκειται για ερμηνεία — πρόκειται για αντικατάσταση της φυσικής με αφήγηση.
Κατακλυσμοί: όταν η κλιματική ιστορία βαφτίζεται συνωμοσία
Οι μύθοι του Κατακλυσμού είναι από τους αγαπημένους του Ντένικεν. Νώε, Δευκαλίων, Γκιλγκαμές. Για εκείνον, δεν πρόκειται για φυσικά γεγονότα αλλά για «παγκόσμιες επεμβάσεις». Μόνο που εδώ η επιστήμη είναι αμείλικτη. Η παλαιοκλιματολογία έχει δείξει ξεκάθαρα ότι στο τέλος της τελευταίας παγετώδους περιόδου σημειώθηκαν απότομες αυξήσεις θερμοκρασίας, λιώσιμο παγετώνων, ραγδαία άνοδος της στάθμης των θαλασσών, εκτεταμένες πλημμύρες σε παράκτιες και ποτάμιες κοινωνίες. Οι άνθρωποι δεν επινόησαν τον Κατακλυσμό. Τον έζησαν. Και όπως κάθε κοινωνία, τον μετέτρεψαν σε αφήγηση.Ο Ντένικεν, αντί να δει τη γεωγραφία και το κλίμα, βλέπει συνωμοσία. Αγνοεί κάτι θεμελιώδες:, ότι οι μύθοι μοιάζουν, γιατί οι εμπειρίες ήταν παρόμοιες — όχι γιατί κάποιος πάτησε έναν «πλανητικό διακόπτη».
«Φωτιά από τον ουρανό»: το άγνωστο δεν είναι εξωγήινο
Σε δεκάδες κείμενα του Ντένικεν, συναντάμε αναφορές σε φωτεινά αντικείμενα, πτώσεις φωτιάς, ουράνια σημεία. Όλα, φυσικά, μεταφράζονται σε διαστημόπλοια ή επιθέσεις. Όμως οι μετεωρίτες, οι βολίδες, οι κομήτες και οι ατμοσφαιρικές εκρήξεις είναι φαινόμενα γνωστά, καταγεγραμμένα και επαναλαμβανόμενα. Η έκρηξη της Tunguska το 1908 καταγράφηκε επιστημονικά — και κανείς δεν μίλησε για εξωγήινους. Οι αρχαίοι περιέγραψαν τα ίδια φαινόμενα με τον δικό τους τρόπο. Δεν έκαναν λάθος. Εμείς κάνουμε λάθος όταν τους αφαιρούμε τη νοημοσύνη και τους χαρίζουμε μόνο φόβο.
Καιρός υπό «χειρισμό»: το πιο επικίνδυνο αφήγημα
Εδώ φτάνουμε στο πιο τοξικό κατάλοιπο του ντενικενικού τρόπου σκέψης. Η ιδέα ότι ο καιρός «ελέγχεται». Ότι πίσω από κάθε παρατεταμένο αντικυκλώνα, κάθε ψυχρή εισβολή ή κάθε ακραίο επεισόδιο, κρύβεται παρέμβαση. Η πραγματικότητα είναι ακριβώς αντίθετη.
Η ατμόσφαιρα είναι χαοτικό σύστημα. Blocking αντικυκλώνες, jet streams, μεταφορά σκόνης, ηφαιστειακά αερολύματα — όλα έχουν φυσικές αιτίες, μετρήσιμες και προβλέψιμες ως ένα βαθμό. Ο καιρός δεν είναι σενάριο. Είναι σύστημα. Η συνωμοσιολογία γύρω από τον καιρό δεν είναι αθώα. Υπονομεύει την εμπιστοσύνη στις προγνώσεις, την αποδοχή των προειδοποιήσεων και την κατανόηση της κλιματικής κρίσης. Και εδώ βρίσκεται η ευθύνη της ντενικενικής λογικής, η οποία άνοιξε τον δρόμο σε μια γενικευμένη καχυποψία απέναντι στη φύση και στην επιστήμη. Ο Ντένικεν δεν υπερεκτιμά τους εξωγήινους. Υποτιμά τους ανθρώπους. Υποτιμά την ικανότητα των αρχαίων κοινωνιών να παρατηρούν, να καταγράφουν, να σκέφτονται. Αγνοεί ότι πριν από αυτόν υπήρξε ο Αριστοτέλης, που μίλησε για ανέμους, βροχές και κεραυνούς χωρίς θεούς και μηχανές. Η επιστήμη δεν αφαίρεσε τη μαγεία από τον κόσμο. Αφαίρεσε την αυθαιρεσία.
Please accept YouTube cookies to play this video. By accepting you will be accessing content from YouTube, a service provided by an external third party.
If you accept this notice, your choice will be saved and the page will refresh.
Ο Έριχ φον Ντένικεν δεν εξήγησε τον κόσμο. Τον ξαναμυθοποίησε. Και αυτό μπορεί να είναι γοητευτικό ως αφήγημα, αλλά είναι επικίνδυνο ως αντίληψη. Σε μια εποχή που τα ακραία καιρικά φαινόμενα εξακολουθούν να μας επηρεάζουν , που η κλιματική αλλαγή απαιτεί γνώση και ψυχραιμία, η μετατροπή του καιρού σε συνωμοσία δεν είναι απλώς λάθος. Είναι ανεύθυνη. Ο καιρός δεν είναι μήνυμα θεών. Δεν είναι όπλο εξωγήινων. Είναι φυσικό φαινόμενο. Και όσο πιο γρήγορα το αποδεχτούμε, τόσο καλύτερα θα μπορέσουμε να ζήσουμε — και να προσαρμοστούμε — μέσα σε αυτόν.
Πηγές :
Carl Sagan – The Demon-Haunted World: Science as a Candle in the Dark/ Kenneth L. Feder – Frauds, Myths, and Mysteries: Science and Pseudoscience in Archaeology / Jason Colavito – The Cult of Alien Gods
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect