Αλμπέρ Καμύ: Ο μετεωρολόγος λογοτέχνης και φιλόσοφος του φωτός

Listen to this

Ο Αλμπέρ Καμί υπήρξε ένας από τους κορυφαίους συγγραφείς του 20ου αιώνα και τα γραπτά του επηρέασαν κάθε πτυχή των γραμμάτων (φιλοσοφία, λογοτεχνία ακόμη και πολιτική). Ενω πολλοί γνωρίζουν το συγγραφικό έργο του Καμύ λίγοι γνωρίζουν την πτυχή του και ως βοηθός Μετεωρολόγος . Αυτό θα αναδείξουμε στο παρόν άρθρο. 

 Ας ξεδιπλώσουμε παρακάτω τη ζωή του μεγάλου και φιλλέληνα συγραφέα. Ο Καμύ γεννήθηκε λίγο πριν τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο (1913) στην Αλγερία. Η ζωή του ήταν σχετικά σύντομη και αν δεν άφηνε την τελευταία του πνοή το 1960, θα άφηνε πολύ μεγαλύτερη πνευματική κληρονομιά. Τα μεγάλα του έργα ήταν  ”Ο Ξένος”,  ”Ο Επαναστατημένος Άνθρωπος”,  ”Η Πανούκλα” και ”Η Πτώση”. Ωστόσο, παρά τη σύντομη ζωή του, ήταν γεμάτη με γεγονότα που τον σημάδεψαν και που αξίζει να γνωρίζουμε λίγα από τα παρακάτω.

«Είναι φυσιολογικό να δίνεις λίγο από τη ζωή σου για να μην τη χάσεις όλη. Έξι ή οκτώ ώρες την ημέρα για να μην πεθάνεις από την πείνα. Και τότε, όλα είναι κέρδος για όσους θέλουν να κερδοσκοπήσουν» – Αλμπέρ Καμύ

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΕΠΙΒΙΩΣΗΣ

Ο πατέρας του Καμί είχε μεταναστεύσει στην Αλγερία προκειμένου να εργαστεί. Η οικογένειά του αντιμετώπιζε μεγάλες οικονομικές δυσκολίες, οι οποίες έγιναν πολύ μεγαλύτερες, όταν ο μικρός Αλμπέρ, έχασε τον πατέρα του που σκοτώθηκε στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Αυτό το τραγικό γεγονός δε σημάδεψε μόνο την παιδικότητά του. Επηρέασε επίσης τον τρόπο σκέψης του και τις μετέπειτα πολιτικές του πεποιθήσεις. Η μητέρα του δούλεψε σαν καθαρίστρια για να επιβιώσουν σε ένα μικρό διαμέρισμα μαζί με τον αδερφό του και έναν θείο με ειδικές ανάγκες.

Αυτή η φωτογραφία από το 1920 δείχνει τον 7χρονο Albert Camus (κέντρο, φορώντας μαύρο κοστούμι) στο εργαστήριο του θείου Etienne του στο Αλγέρι. Apic / Getty Images

Από μικρός ήθελε να γίνει πpοδοσφαιριστής. λάτρευε τον αθλητισμό ,  ενώ είχε παραδεχτεί πως το ποδόσφαιρο και όχι οι σπουδές, διέπλασαν την προσωπικότητά του και το ήθος του.

ΤΟΝ ΚΕΡΔΙΣΕ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Στο Αλγέρι, αποφοίτησε από τη Φιλοσοφική Σχολή πάνω στην οποία έχτισε όλα του τα όνειρα. Η εργασία που επέλεξε για να πάρει το πτυχίο του από τη Φιλοσοφική Σχολή, είχε σαν θέμα τον ελληνισμό και τον χριστιανισμό.

Φωτό : Ο Καμί στην Ελευσίνα -uploaded by  Popi Andonara

Ο ΚΑΜΙ ΚΑΙ Η ΜΕΤΕΩΡΟΛΟΓΙΑ 

Είχε ξεκινήσει να εργάζεται σαν πολιτικός συντάκτης σε εφημερίδα στην Αλγερία. Είχε γραφτεί στο Κομουνιστικό Κόμμα Γαλλίας, όμως λόγω της έντονης προσωπικότητάς του και των αιρετικών (για το κόμμα) ιδεών του, τον διέγραψαν και έμεινε χωρίς δουλειά .

Το 1937 ο Γάλλος μαθηματικός και γεωφυσικός Jean Coulomb ήταν διευθυντής του Ινστιτούτου Μετεωρολογίας και Φυσικής του Ινστιτούτου Γεωλογίας του Αλγερίου. Ένας από τους στόχους του Κουλόμπ ήταν να αναπτυχθεί η κλιματολογία της Αλγερίας. Το Ινστιτούτο είχε μια μεγάλη ποσότητα πρωτογενών δεδομένων, αλλά και προϋπολογισμό για να μπορέσει να προσλάβει έναν επαγγελματία μετεωρολόγο. Ο Coulomb είχε ακούσει για τη δεινή οικονομική κατάσταση του Καμύ, τον συνάντησε και του πρόσφερε μια θέση εργασίας, ως προσωρινού βοηθού στη μετεωρολογία, με μισθό 1.000 φράγκα.

Ο Camus ξεκίνησε αυτό το έργο, το Νοέμβριο του 1937 και συνόψισε τις παρατηρήσεις του σε κάρτες, δημιουργώντας έτσι μια κλιματολογική βάση δεδομένων για την Αλγερία. Μπορούσε να κάνει συγκρίσεις των παρατηρήσεων σε σταθμούς που βρίσκονταν κοντά ο ένας στον άλλο και να εντοπίζει και να διορθώνει τα λάθη. Φάνηκε ιδανικός για την σχολαστική φύση της εργασίας του και ο Coulomb ήταν ευχαριστημένος με την πρόοδό του. Ο Καμύ ανέλαβε στη συνέχεια μια πιο γενική μελέτη της Αλγερίας για τη βαρομετρική πίεση. Από τις παρατηρήσεις σε 121 σταθμούς, έφτιαξε καμπύλες των βαρομετρικών πιέσεων για τα 27 χρόνια των δεδομένων. Από αυτά υπολόγισε τις μέσες τιμές πίεσης, οι οποίες με τη σειρά τους του επέτρεψαν να υπολογιστούν οι αποκλίσεις από την μέση τιμή. (Στη μετεωρολογία, οι αποκλίσεις από τη μέση τιμή μπορεί να παρέχουν σημαντικές πληροφορίες σχετικά με τις μεταβλητές καιρικές συνθήκες).

Ο νεαρός Καμύ, ήδη γνωστός στους φοιτητικούς κύκλους για τη φιλομάθειά του και την ευαισθησία του στη φύση, ανέλαβε τη θέση του «προσωρινού βοηθού μετεωρολόγου» με μισθό 1 000 φράγκα. Η αποστολή του ήταν εξαιρετικά σχολαστική: να ενοποιήσει, ταξινομήσει και ελέγξει τις μακροχρόνιες μετρήσεις θερμοκρασίας, υετού και κυρίως βαρομετρικής πίεσης από τους  μετεωρολογικούς σταθμούς σε ολόκληρη την Αλγερία. Ο Καμύ κατασκεύαζε καμπύλες πίεσης για κάθε σταθμό, καλύπτοντας περίοδο 27 ετών (1910–1937), και υπολόγιζε τις μέσες τιμές και τις αποκλίσεις από τον μέσο όρο. Η εργασία αυτή –που σήμερα θα θεωρούνταν έργο κλιματολογικής ανάλυσης– απαιτούσε μαθηματική ακρίβεια, υπομονή και συνεχή επαλήθευση των δεδομένων. Ο Coulomb, ο οποίος αργότερα έγινε μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας Επιστημών και διευθυντής του CNRS, αναφέρει στα απομνημονεύματά του ότι ο Καμύ ήταν «ιδανικός» για το είδος αυτό της αναλυτικής εργασίας, με «πνεύμα παρατηρητικό και πειθαρχημένο, αλλά ταυτόχρονα δημιουργικό».

Η συμβολή του καταγράφηκε στα αρχεία του Ινστιτούτου (Université d’Alger, Archives 1938) και θεωρείται μία από τις πρώτες συστηματικές προσπάθειες σύνθεσης κλιματολογικού χάρτη της Βόρειας Αφρικής. Η εμπειρία αυτή δεν ήταν απλώς μια περιστασιακή εργασία επιβίωσης. Ο Καμύ ήρθε σε επαφή με τα μοτίβα της φύσης, τις επαναλήψεις των εποχών και την κυκλικότητα των φαινομένων, στοιχεία που αργότερα θα μετατραπούν σε βασικές φιλοσοφικές εικόνες των έργων του. Η παρατήρηση του ουρανού, των ανέμων και του φωτός της Μεσογείου απέκτησε για εκείνον όχι μόνο αισθητική, αλλά και επιστημονική διάσταση. Όπως σημειώνει η Catherine Camus, κόρη του συγγραφέα, «ο πατέρας μου αγαπούσε τις καθαρές μέρες και τις ακριβείς μετρήσεις· ήθελε να ξέρει γιατί ο αέρας είναι όπως είναι» (Entre mer et soleil, Gallimard 2004). Το 1938 ο Καμύ ολοκλήρωσε την εργασία του και επέστρεψε στη Γαλλία, όπου σύντομα αφιερώθηκε στη δημοσιογραφία και τη λογοτεχνία. Ωστόσο, η πειθαρχία της επιστημονικής μεθόδου και η συνείδηση της φυσικής μεταβλητότητας έμειναν μέσα του ως σταθερά μοτίβα σκέψης.ς.

Ο ΚΑΜΙ ΗΤΑΝ Ο ΝΕΩΤΕΡΟΣ ΝΟΜΠΕΛΙΣΤΑΣ – Η ΜΕΤΕΩΡΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΠΑΡΑΛΟΓΟΥ

Το βιβλίο του ”Ο Επαναστατημένος Άνθρωπος” δίχασε τον κόσμο των διανοούμενων, αλλά και τους κύκλους των αριστερών κινημάτων. Το 1942 ήταν ενεργός στην αντίσταση της Γαλλίας κατά της γερμανικής κατοχής. Όλα του τα έργα πραγματεύονται τη δικαιοσύνη και το πώς ο άνθρωπος θα μπορέσει να απελευθερωθεί από τον παραλογισμό των κρατικών θεσμών. Σε αυτόν αποδίδεται αυτό το φιλοσοφικό ρεύμα γνωστό ως ”Φιλοσοφία του παραλόγου”.

Φωτό : Tον Απρίλιο του 1955 στην Αθήνα, ο Albert Camus δίπλα στη Λητώ Κατακουζηνού. Αριστερά ο Γάλλος διανοούμενος και φιλέλληνας Ροζέ Μιλλιέξ.

Το 1957 ο Αλμπέρ Καμί βραβεύτηκε από τη Σουηδική Ακαδημία με το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας και έγινε ο νεώτερος συγγραφέας που κατάφερε ποτέ να βραβευτεί με ένα τέτοιο βραβείο. Ο Καμί στις 28 Απριλίου 1955 είχε επισκεφθεί και την Αθήνα δίνοντας διάλεξη στο Γαλλικό Ινστιτούτο . Ήταν προσκεκλημένος από τον Άγγελο Κατακουζηνό από τη θέση του Προέδρου της Ελληνογαλλικής Πνευματικής Ένωσης, και παρευρέθη ως κεντρικό πρόσωπο μιας στρογγυλής τράπεζας με γόνιμη ανταλλαγή σκέψεων και απόψεων και επίκεντρο το μέλλον του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Συμμετείχαν, μεταξύ άλλων οι: Κωνσταντίνος Τσάτσος, Ευάγγελος Παπανούτσος, Φαίδων Βεγλερής, Γιώργος Θεοτοκάς, Νικόλαος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, ενώ προέδρευε ο Άγγελος Κατακουζηνός. Η συζήτηση αυτή, καταγραμμένη από το μαγνητόφωνο του Ανδρέα Εμπειρίκου, αποτελεί πλέον με τη φροντίδα της Σοφίας Πελοποννησίου-Βασιλάκου μια αυτοτελή έκδοση με περιεχόμενο εξαιρετικά επίκαιρο.

Ο Albert Camus και ο εκδότης του Michel Gallimard, Greece, 1958. Photo: Tal/Rue des Archives/Granger Collection (πηγή)

Η φιλοσοφία του Καμύ, γνωστή ως «φιλοσοφία του παραλόγου», στηρίζεται στην ένταση ανάμεσα στην ανθρώπινη ανάγκη για νόημα και στην αδιαφορία του κόσμου. Στο Μύθο του Σισύφου (1942) γράφει ότι «ο κόσμος δεν είναι παρά η σιωπή που αντιστέκεται στη νοηματοδότηση». Αυτή η σιωπή όμως έχει μορφή – είναι η σιωπή της φύσης, του φωτός, της ζέστης, της άμμου και του ανέμου της Μεσογείου. Η μετεωρολογική του εμπειρία τον δίδαξε να βλέπει τη φύση όχι ως σκηνικό, αλλά ως σύστημα δυνάμεων – ρυθμικών, κυκλικών, ανελέητων και ταυτόχρονα όμορφων. Όπως ο μετεωρολόγος καταγράφει τις αποκλίσεις γύρω από μια μέση τιμή, έτσι και ο Καμύ προσπαθεί να κατανοήσει τις αποκλίσεις της ανθρώπινης ύπαρξης γύρω από μια αδιάφορη φύση.
Η έννοια της «σταθερότητας μέσα στη μεταβολή», που είναι θεμελιώδης στη μετεωρολογία, αποκτά φιλοσοφική διάσταση στα έργα του. Η φύση μπορεί να αλλάζει, αλλά μέσα στη μεταβλητότητα υπάρχει μια μόνιμη αρμονία – το «μέτρο» που τόσο εκτιμούσε. Η παρατηρητικότητα που απέκτησε ως μετεωρολόγος αντικατοπτρίζεται στη λεπτομερή περιγραφή των φυσικών στοιχείων στα μυθιστορήματά του.
Στον Ξένο (1942), ο ήλιος είναι σχεδόν μετεωρολογικός χαρακτήρας: «Ο ήλιος έπεφτε επάνω μου και με έκαιγε, ο ιδρώτας κυλούσε στα μάτια μου· όλα γυάλιζαν λες και η μέρα είχε ανάψει φωτιά πάνω στη γη». Αυτή η υπερ-ακρίβεια των αισθήσεων, η αποτύπωση της θερμότητας, της λάμψης, της πίεσης και του φωτός, θυμίζει περισσότερο παρατηρητή καιρού παρά καθαρό λογοτέχνη. Η επιστήμη τού πρόσφερε επίσης την αίσθηση της απρόσωπης συνέχειας της φύσης – μιας συνέχειας που αδιαφορεί για τον άνθρωπο, αλλά τον διδάσκει ταυτόχρονα τα όρια και την αξία του. Όπως οι μετεωρολογικές μεταβολές δεν έχουν σκοπό, έτσι και η ζωή δεν έχει τελικό νόημα, αλλά αποκτά αξία στη συνειδητή αποδοχή της. Η ίδια η πράξη της παρατήρησης – της μέτρησης του ανέμου, της πίεσης, του φωτός – γίνεται στον Καμύ μια μορφή αντίστασης στο χάος, μια «επιστημονική μορφή του υπαρξισμού». Ο Jean Grenier, δάσκαλος και φίλος του, σημειώνει: «Ο Καμύ έμαθε από τη μετεωρολογία πως ο άνθρωπος μπορεί να δει καθαρά μόνο όταν αποδεχθεί ότι ο κόσμος είναι πιο μεγάλος από τις λέξεις του». (βλ. Grenier, Les Îles, 1948). Έτσι, η επιστημονική του παιδεία δεν περιορίστηκε σε τεχνικές γνώσεις, αλλά διαμόρφωσε τη φιλοσοφική του στάση απέναντι στη φύση και την ύπαρξη.

Ο ΦΙΛΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΚΑΜΥ ΚΑΙ ΤΟ ΦΩΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ

Φωτό: Ο Καμύ και η διακεκριμένη ποιήτρια και μουσικός  Μαργαρίτα Δαλμάτη  (φιλολογικό ψευδώνυμο της Μαρίας-Νίκης Κ. Ζωρογιαννίδη) Πηγή elia.org,gr)

Ο Καμύ υπήρξε βαθύς φιλέλληνας, όχι απλώς εραστής της αρχαιότητας, αλλά θαυμαστής του ελληνικού μέτρου και της ενότητας ανθρώπου – φύσης – φωτός. Στις ομιλίες και τα δοκίμιά του, ο Ελληνικός πολιτισμός παρουσιάζεται ως η ισορροπία ανάμεσα στο μέτρο και το πάθος, το «μέτρον ἄριστον» που αντιπαρατίθεται στις υπερβολές της δυτικής μεταφυσικής. Στο L’Été («Το Καλοκαίρι», 1954) γράφει:

«Στην Ελλάδα, το πνεύμα γνώρισε το φως και το σώμα τη σοφία. Εκεί η σκέψη δεν ανέβηκε ποτέ στο σκοτάδι· στάθηκε στη λάμψη του ήλιου.»

Ο ίδιος μέσω της Αλγερίας – της «Μικρής Ελλάδας της Αφρικής», όπως την αποκαλούσε – αισθανόταν πως ζούσε μέσα στην ίδια μεσογειακή καθαρότητα του φωτός. Η παιδική του φτώχεια στα προάστια του Αλγερίου, τα καλοκαίρια στο Μπαλκούρ, οι ακτίνες του ήλιου που έκοβαν την άχνη της σκόνης, όλα αυτά δημιούργησαν μέσα του έναν ελληνικό ρυθμό ζωής: τη συμφιλίωση με το φως, τη σιωπή και το μέτρο. Ο φιλελληνισμός του δεν ήταν θεωρητικός· υπήρξε ανθρωπιστικός και πολιτικός.

Κατά τον Εμφύλιο Πόλεμο στην Ελλάδα (1946–49), ο Καμύ αρθρογράφησε υπέρ της ελευθερίας και του ανθρωπισμού, καταδικάζοντας την τρομοκρατία και τον ολοκληρωτισμό από όπου κι αν προερχόταν. Η εφημερίδα Combat, όπου υπήρξε αρχισυντάκτης, δημοσίευε συχνά ανταποκρίσεις και αναλύσεις για την ελληνική τραγωδία. Ο Καμύ έβλεπε στην Ελλάδα «τη χώρα όπου η τραγωδία και το φως συνυπάρχουν χωρίς να αλληλοαναιρούνται». Η εικόνα του ελληνικού ουρανού και του φωτός διατρέχει το φιλοσοφικό του στοχασμό: το φως είναι ταυτόχρονα πηγή ζωής και απογύμνωσης, φέρνει χαρά αλλά και αποκαλύπτει την αλήθεια της θνητότητας. Όπως και ο ήλιος της Αλγερίας στα κείμενά του, έτσι και ο ελληνικός ήλιος γίνεται σύμβολο διαύγειας, καθαρότητας και ανθρώπινου μέτρου. Η Ελλάδα, για τον Καμύ, δεν ήταν τόπος αλλά ιδέα ζωής: μια στάση ισορροπίας ανάμεσα στη λογική και το πάθος, στο φως και στη σκιά.

ΕΝΑΣ ΜΕΤΕΩΡΟΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΦΩΤΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΑΔΟΞΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ

Φωτό : Ο Albert Camus και ο εκδότης του Michel Gallimard, Greece, 1958 στην Ελλάδα . 

Η μετεωρολογία και η λογοτεχνία του Καμύ δεν είναι δύο ξένοι κόσμοι· αποτελούν τα δύο πρόσωπα της ίδιας αναζήτησης. Ο επιστήμονας Καμύ μετρούσε θερμοκρασίες και πιέσεις για να βρει την τάξη μέσα στη μεταβολή· ο λογοτέχνης Καμύ μετρούσε τις ηθικές πιέσεις και τις θερμοκρασίες της ψυχής για να βρει το νόημα μέσα στο παράλογο. Η παρατηρητικότητα, η πειθαρχία, η ευαισθησία στο φως και στην κίνηση του αέρα, όλα αυτά πέρασαν από τα εργαστήρια του Αλγερίου στις σελίδες της λογοτεχνίας. Η μετεωρολογική του εμπειρία, όπως και η ελληνική αίσθηση του φωτός, συνέβαλαν ώστε ο Καμύ να γίνει ο φιλόσοφος του μέτρου και της καθαρότητας. Ο ίδιος παρέμεινε πάντα «άνθρωπος του ήλιου», όπως τον αποκαλούσε ο Sartre, αλλά με τη διαφορά ότι ο Καμύ δεν θεοποίησε το φως· το μέτρησε, το κατέγραψε, το ένιωσε.

Το τραγικό του τέλος στις 4 Ιανουαρίου 1960 στη Βουργουνδία (Βιλμπλεβέν της Υόν)  σε ηλικία μόλις 46 ετών, έσβησε πρόωρα μια φωνή που συνδύαζε επιστήμη, φιλοσοφία και ποίηση. Στο αυτοκίνητο όπου σκοτώθηκε βρέθηκε το χειρόγραφο του ανολοκλήρωτου μυθιστορήματος Ο Πρώτος Άνθρωπος – ένα βιβλίο που επιστρέφει στον ήλιο, στα παιδικά του χρόνια και στη μνήμη του τόπου. Ίσως, όπως θα έλεγε ο ίδιος, «το φως να ήταν η μόνη πατρίδα που ποτέ δεν πρόδωσα»  Τραγική ειρωνεία, ο ίδιος έλεγε στους φίλους του ότι «δεν υπάρχει τίποτα πιο σκανδαλώδες από το θάνατο ενός παιδιού και τίποτα πιο παράλογο από το θάνατο σε τροχαίο δυστύχημα». Η σορός του ενταφιάστηκε στην Lourmarin, όπου διέμενε τα τελευταία χρόνια της ζωής του. Ο θάνατός του προκάλεσε πολλά ερωτηματικά και διάφορες θεωρίες για το κατά πόσον ήταν ατύχημα. Λόγω της έντονης πολιτικής του δράσης και των πολλών διαφορών που είχε με το κομουνιστικό κόμμα, πολλοί πιστεύουν, ακόμη και σήμερα, πως η περιβόητη μυστική υπηρεσία της ΕΣΣΔ, ήταν εκείνη που ευθύνεται για τον θάνατό του. Παρόλα αυτά, τίποτε δεν έχει αποδειχθεί.

Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect

ΠΗΓΕΣ : H ιστορία μιας Πεταλούδας -Θ.Ν. Κολυδάς / https://www.tsemperlidou.gr “Αλμπέρ Καμί: Η ζωή του Γάλλου συγγραφέα, γίγαντα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, που έφυγε νωρίς” https://www.o-klooun.com • Coulomb, J. (1981). Souvenirs scientifiques. Éditions du CNRS. / Todd, O. (1997). Camus: A Life. Knopf. / Grenier, J. (1948). Les Îles. Gallimard./  Camus, A. (1954). L’Été. Gallimard. / Université d’Alger, Archives de l’Institut de Météorologie (1937-38).