Ο χάρτης της θερμοκρασίας επιφανειακού θαλάσσιου ύδατος στη Μεσόγειο αυτή την περίοδο αποτυπώνει καθαρά τη θερμική αντίθεση ανάμεσα στο Αιγαίο και την υπόλοιπη Μεσόγειο. Στο Αιγαίο οι τιμές παραμένουν σχετικά χαμηλότερες, γεγονός που συνδέεται με την παρουσία των μελτεμιών, τα οποία ενίσχυσαν την ανάδευση και περιόρισαν την επιφανειακή θέρμανση. Αντίθετα, στην κεντρική και δυτική Μεσόγειο η θάλασσα εμφανίζεται σημαντικά θερμότερη, ως συνέπεια του ισχυρού κύματος καύσωνα των προηγούμενων ημερών, της παρατεταμένης ηλιοφάνειας και της ασθενέστερης ψυχραντικής επίδρασης των ανέμων. Η εικόνα αυτή δείχνει ότι το μελτέμι δεν επηρεάζει μόνο τη θερμοκρασία του αέρα στην Ελλάδα, αλλά λειτουργεί ευεργετικά και στη θερμική κατάσταση της επιφανειακής θάλασσας στο Αιγαίο.όπως ειχαμε αναπτύξει σε πρόσφατο άρθρο μας. Η απεικόνιση των επιφανειακών υδάτων της Μεσογείου βασίστηκε στα δορυφορικά προιόντα της υπηρεσίας Copernicus Marine τα οποία και τα επεξεργαστήκαμε για την παρουσίαση του άρθρου .
Τα τελευταία χρόνια γίνεται λόγος για τις θερμοκρασίες των θαλασσών κυρίως στη κλειστή Λεκάνη Τη Μεσογείου. Μπορεί και στο παρελθόν να υπήρχαν θερμά καλοκαίρια, θερμές θάλασσες και επεισόδια παρατεταμένης νηνεμίας ή ασθενών ανέμων που οδηγούσαν σε ισχυρή επιφανειακή θέρμανση. Αυτό δεν πρέπει να το αγνοούμε.Η διαφορά είναι ότι πριν από τη συστηματική δορυφορική εποχή δεν είχαμε την ίδια χωρική και χρονική κάλυψη. Σήμερα πάντως μας εντυπωσιάζουν και οι υπερτίτλοι των μέσων που αναφέρονται σε “θαλάσσιους κάυσωνες” και πολλές άλλες υπερβολές . Οι παλιότερες μετρήσεις προέρχονταν κυρίως από πλοία, παράκτιους σταθμούς, σημαδούρες ή μεμονωμένες ωκεανογραφικές αποστολές· άρα μπορούσαν να καταγράψουν μέρος της εικόνας, όχι όμως καθημερινά και ομοιόμορφα όλη τη Μεσόγειο. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 και μετά, η τηλεπισκόπηση μάς έδωσε συνεχή, χωρικά πλήρη εικόνα. Γι’ αυτό οι μελέτες των marine heatwaves συνήθως ξεκινούν από το 1982. Σε ανάλυση για την περίοδο 1982–2020, βρέθηκε στατιστικά σημαντική θέρμανση της Μεσογείου με τάσεις περίπου 0,2 έως 0,5°C ανά δεκαετία, με μέση τάση περίπου 0,32°C/δεκαετία για όλη τη λεκάνη και ισχυρότερες τάσεις στη δυτική Μεσόγειο και στη λεκάνη του Λεβάντε.
Η θέρμανση είναι υπερβολή ή πραγματικό σήμα;
Η καλύτερη παρατήρηση μάς επιτρέπει να βλέπουμε καθαρότερα το φαινόμενο, αλλά οι μελέτες δείχνουν και πραγματική μεταβολή. Στην ίδια εργασία για τα θαλάσσια θερμά επεισόδια της Μεσογείου, η συχνότητα των marine heatwaves αυξήθηκε κατά περίπου 1,3 επεισόδια ανά δεκαετία, ενώ η διάρκειά τους αυξήθηκε κατά περίπου 3,6 ημέρες ανά δεκαετία. Περισσότερα από τα μισά επεισόδια της περιόδου 1982–2020 καταγράφηκαν στη δεκαετία 2011–2020. Αυτό είναι ισχυρό επιχείρημα ότι δεν μιλάμε μόνο για «θόρυβο» ή για εντύπωση από τα νέα δορυφορικά προϊόντα. Το σήμα είναι υπαρκτό, αλλά η έντασή του διαφέρει από περιοχή σε περιοχή. Η Μεσόγειος δεν θερμαίνεται παντού με τον ίδιο τρόπο· άλλο πράγμα το Ιόνιο, άλλο το βόρειο Αιγαίο, άλλο η Αδριατική, άλλο η λεκάνη του Λεβάντε.
Ποιές είναι οι πρακτικές επιπτώσεις στην ατμόσφαιρα ;
Η θερμή θάλασσα δεν αρκεί από μόνη της για να προκαλέσει κακοκαιρία. Χρειάζεται δυναμικό αίτιο: ψυχρή λίμνη, αυλώνα, χαμηλό, σύγκλιση, αστάθεια, διάτμηση κ.λπ. 
Όμως, όταν υπάρχει τέτοιο αίτιο, η θερμότερη θάλασσα λειτουργεί σαν πιο πλούσια δεξαμενή υδρατμών και ενέργειας. Η φυσική είναι απλή: θερμότερη επιφάνεια → περισσότερη εξάτμιση → περισσότερη διαθέσιμη υγρασία → δυνατότητα εντονότερης λανθάνουσας θέρμανσης μέσα στα νέφη και στις καταιγίδες. Σε προσομοιώσεις για τη Μεσόγειο όπως αναφέρεται στο Nature, υψηλότερη SST οδήγησε σε ενίσχυση ακραίων θερινών βροχοπτώσεων στην Κεντρική Ευρώπη κατά μήκος τροχιών τύπου Vb, με μέση αύξηση περίπου 17% στα ακραία επεισόδια, λόγω αυξημένης εξάτμισης και μεταφοράς υγρασίας από τη Μεσόγειο.
Για την Ελλάδα και την ανατολική Μεσόγειο, η πρακτική σημασία είναι κυρίως φθινοπωρινή: θερμή θάλασσα τον Σεπτέμβριο–Νοέμβριο μπορεί να ενισχύσει υετοφόρα συστήματα όταν περάσει ψυχρότερη αέρια μάζα από πάνω. Δεν σημαίνει ότι κάθε θερμό Αιγαίο φέρνει πλημμύρα· σημαίνει ότι, όταν οι συνοπτικές συνθήκες είναι ευνοϊκές, το σύστημα έχει περισσότερη υγρασία και ενέργεια στη διάθεσή του. Εδώ έχουν αξία και οι πτυχιακές/διπλωματικές εργασίες, γιατί πολλές εξετάζουν όχι μόνο τη θερμοκρασία της θάλασσας αλλά και τις ροές αισθητής και λανθάνουσας θερμότητας. Στην πτυχιακή εργασία του Θεοχάρη-Αλέξανδρου Καραθύμιου στο ΕΚΠΑ με τίτλο «Κλιματολογική Μελέτη των Επιφανειακών Ροών Λανθάνουσας και Αισθητής Θερμότητας στη Μεσόγειο», εξετάζονται 37 έτη, από το 1979 έως το 2015, με έμφαση στο βόρειο Αιγαίο και στον κόλπο της Γένοβας. Η εργασία δείχνει ότι οι ανταλλαγές θερμότητας ατμόσφαιρας–θάλασσας είναι κρίσιμες για τις κλιματικές διεργασίες και ότι, ως γενική εικόνα, η Μεσόγειος χάνει θερμότητα προς την ατμόσφαιρα μέσω των επιφανειακών ροών. Η ίδια εργασία αναφέρει ότι οι επιφανειακές θερμικές ροές μπορούν να επηρεάσουν την κυκλογένεση, μειώνοντας τη στατική ευστάθεια, ενισχύοντας την υγρασία και υποστηρίζοντας ανοδικές κινήσεις στα χαμηλά στρώματα. Αυτό είναι ουσιαστικό για τη Μεσόγειο, γιατί πολλά έντονα επεισόδια δεν είναι απλώς «θερμή θάλασσα», αλλά αποτέλεσμα αλληλεπίδρασης θερμής θάλασσας με δυναμικά αίτια στην ατμόσφαιρα.
Ποιές είναι οι επιπτώσεις στα οικοσυστήματα και στις παράκτιες δραστηριότητες;
Οι πιο άμεσες και τεκμηριωμένες επιπτώσεις δεν είναι πάντα μετεωρολογικές, αλλά οικολογικές. Τα θαλάσσια θερμά επεισόδια προκαλούν θερμικό στρες σε οργανισμούς που ζουν κοντά στα θερμικά τους όρια. Στη Μεσόγειο έχουν συνδεθεί με μαζικές θνησιμότητες σε παράκτια οικοσυστήματα και με πίεση σε είδη-κλειδιά, όπως η Posidonia oceanica και άλλοι οργανισμοί που στηρίζουν ολόκληρες βιοκοινότητες.
Επίσης, η θέρμανση ευνοεί την εξάπλωση θερμόφιλων και ξενικών ειδών, ιδίως στην ανατολική Μεσόγειο, όπου η είσοδος ειδών από την Ερυθρά Θάλασσα μέσω Σουέζ έχει ήδη αλλάξει τη βιογεωγραφία. Το MedECC σημειώνει ότι η θέρμανση των μεσογειακών υδάτων δημιουργεί ολοένα πιο κατάλληλες συνθήκες για μη αυτόχθονα είδη.
Πρακτικά, η θερμότερη θάλασσα μπορεί να επηρεάσει τη διάρκεια της θερμής περιόδου στις παράκτιες περιοχές. Η θάλασσα ψύχεται πιο αργά το φθινόπωρο, άρα μπορεί να διατηρεί υψηλότερη υγρασία και πιο «βαριά» αίσθηση ζέστης τη νύχτα. Επηρεάζει επίσης τον υετό, όχι ως αυτόνομη αιτία, αλλά ως ενισχυτικό παράγοντα όταν υπάρχει οργανωμένη διαταραχή. Επηρεάζονται επίσης τα παράκτια οικοσυστήματα, η αλιεία, οι ιχθυοκαλλιέργειες και ο τουρισμός, ιδίως όταν τα επεισόδια είναι μεγάλης διάρκειας και τέλος ακόμη και την πρόγνωση καιρού. Τα αριθμητικά μοντέλα χρειάζονται καλή αρχικοποίηση SST, γιατί μικρές διαφορές στη θερμοκρασία θάλασσας μπορούν να αλλάξουν τις ροές υγρασίας και θερμότητας στα χαμηλά στρώματα.
Η θέρμανση των νερών της Μεσογείου είναι πραγματικό και μετρήσιμο φαινόμενο, όχι όμως όπως κάποιες φορές παρουσιάζεται ως “Ελ Νίνιο της Μεσογείου” . Παρόμοια θερμά επεισόδια ασφαλώς υπήρχαν και στο παρελθόν, αλλά η σημερινή δορυφορική εποχή μάς επιτρέπει να τα καταγράφουμε πλήρως, ενώ οι αναλύσεις δείχνουν ότι το θερμικό υπόβαθρο της λεκάνης έχει ανέβει. Η πρακτική σημασία δεν είναι ότι η θερμή θάλασσα προκαλεί από μόνη της ακραίο καιρό, αλλά ότι αυξάνει τη διαθέσιμη υγρασία και ενέργεια όταν υπάρχει κατάλληλο δυναμικό αίτιο. Οι πιο καθαρές συνέπειες εντοπίζονται στα θαλάσσια οικοσυστήματα, στις ροές θερμότητας–υγρασίας, στην πιθανή ενίσχυση υετοφόρων συστημάτων και στη μεγαλύτερη διάρκεια θερμικής επιβάρυνσης των παράκτιων περιοχών.
Πηγές : Hamdeno et al., 2023 – Marine heatwaves characteristics in the Mediterranean Sea / Martínez et al., 2023 – Evolution of marine heatwaves in warming seas / Pisano et al., 2020 – New Evidence of Mediterranean Climate Change and Variability from Sea Surface Temperature Observations / Καραθύμιος, ΕΚΠΑ – Κλιματολογική Μελέτη των Επιφανειακών Ροών Λανθάνουσας και Αισθητής Θερμότητας στη Μεσόγειο / Volosciuk et al., 2016 – Rising Mediterranean Sea Surface Temperatures Amplify Extreme Summer Precipitation in Central Europe / MedECC – Mediterranean Assessment / Coastal Risks Summary / Marine heatwaves drive recurrent mass mortalities in the Mediterranean Sea / Pastor et al., 2024 – Mediterranean marine heatwaves intensify in the presence of atmospheric heatwaves
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Υποδιοικητής ΕΜΥ και Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect
© Το κείμενο διατίθεται με άδεια CC BY-ND 4.0. Επιτρέπεται η αναπαραγωγή με αναφορά στην πηγή και χωρίς τροποποίηση του περιεχομένου.
Διάβασα πέρυσι ότι σημαντικά αρνητικά έχουν επιρεαστεί τα φίδια από τις αλλεπάλληλες θερμικές πιέσεις. Ιδιαίτερα οι οχιές, που μελετούνται πιό συχνά λόγω ενδημικοτητας…
Η έρευνα είχε γίνει στην περιοχή της Πίνδου.
Τα αποτελέσματα αυτά όμως, δεν είναι σίγουρο, αν οφείλονται και σε ποιο βαθμό στις αιτίες που συνήθως αποδίδονται ή αν είναι κάτι πέραν των γνωστών παραδειγματικών μοντέλων. Ο χρόνος παρατήρησης σε πλήρη εικόνα είναι, άλλωστε, ασήμαντος και απειροελάχιστος σε σχέση με τις πολύπλοκες διεργασίες τέτοιων φαινομένων που λαμβάνουν χώρα σε γεωλογικές κλίμακες, είναι σημαντικό να διατηρείται μία μετριοπάθεια στον τρόπο που τα αποτελέσματα αυτά βγαίνουν στο φως της δημοσιότητας. Δεν εννοώ βέβαια, το εξαιρετικό άρθρο του κ. Κολυδά, αλλά τα μεγάλα ΜΜΕ και ηλεκτρονικά μέσα.
Κάτι που ξέχασα και δεν θα ήθελα να παραμεληθεί γιατί είναι και αυτό μέρος της σχετικής συζήτησης, το γεγονός δηλαδή, ότι οι υπερτίτλοι των μέσων, πολλές φορές δεν είναι εμπνευσμένοι για να εντυπωσιάζουν από τους δημοσιογράφους αλλά από τους επαγγελματίες μετεωρολόγους.