Ήταν Σάββατο 5 Ιουλίου 1952, όταν ένας νέος λαϊκός τραγουδιστής, μόλις 21 ετών, περνούσε την πόρτα των στούντιο της Columbia για να ηχογραφήσει το πρώτο του τραγούδι. Δεν επρόκειτο απλώς για μια ακόμη δισκογραφική απόπειρα. Το τραγούδι είχε γεννηθεί από ένα πραγματικό γεγονός: τον ισχυρό καύσωνα που είχε προηγηθεί λίγες ημέρες νωρίτερα στην Ελλάδα και στη Νότια Ευρώπη.
Η εφημερίδα «Εμπρός», στο φύλλο της 5ης Ιουλίου 1952, ενημέρωνε τους αναγνώστες της για τις επιπτώσεις του καύσωνα στην Ιταλία, όπου ο απολογισμός ήταν βαρύς, με νεκρούς από τη ζέστη. Εκείνη την εποχή, τα ακραία καιρικά φαινόμενα δεν περνούσαν μόνο στις στήλες των εφημερίδων. Περνούσαν και στα τραγούδια, στα καφενεία, στις ταβέρνες, στη λαϊκή μνήμη.
Ο Απόστολος Καλδάρας, όπως και πολλοί δημιουργοί της εποχής, έγραφε συχνά με αφορμή πραγματικά γεγονότα. Ο καύσωνας εκείνων των ημερών τού έδωσε την ιδέα για ένα ελαφρό, καλοκαιρινό και κάπως σκωπτικό τραγούδι. Το έδωσε σε έναν νεαρό τραγουδιστή που τότε έκανε τα πρώτα του βήματα, με φωνητικά χαρακτηριστικά που θύμιζαν τον ήδη γνωστό Πρόδρομο Τσαουσάκη, αλλά και με το χαρακτηριστικό μουστάκι της εποχής.
Ο νεαρός αυτός ήταν ο Στέλιος Καζαντζίδης. Το τραγούδι ήταν το «Για μπάνιο πάω», η πρώτη του ηχογράφηση, που κυκλοφόρησε το καλοκαίρι του 1952. Η ιστορία της πρώτης αυτής ηχογράφησης έχει καταγραφεί σε αφιερώματα για τον Καζαντζίδη, όπου σημειώνεται ότι το τραγούδι δεν είχε εμπορική επιτυχία και θεωρήθηκε «έξω από τα νερά» του μεγάλου τραγουδιστή. Το θέμα του τραγουδιού ήταν απλό και καθημερινό: η Αθήνα είχε γίνει «καμίνι» και η λύση ήταν η φυγή προς τη θάλασσα. Φάληρο, Γλυφάδα, βάρκα, μαγιό, δροσιά. Μια εικόνα λαϊκής Αθήνας, όπου η ζέστη δεν αντιμετωπιζόταν με κλιματιστικά και προειδοποιήσεις πολιτικής προστασίας, αλλά με τη λαχτάρα για θάλασσα και λίγη ανάσα.
Please accept YouTube cookies to play this video. By accepting you will be accessing content from YouTube, a service provided by an external third party.
If you accept this notice, your choice will be saved and the page will refresh.
Η επιμονή όμως του Γιάννη Παπαϊωάννου να ξαναδοκιμαστεί ο Καζαντζίδης αποδείχθηκε καθοριστική. Λίγο αργότερα, ο Μανώλης Χιώτης θα τον συμβούλευε να ξυρίσει το μουστάκι, λέγοντάς του χαρακτηριστικά ότι έμοιαζε με «βούρτσα». Έτσι, ένα αποτυχημένο τραγούδι για τον καύσωνα έγινε, τελικά, η αφετηρία μιας από τις μεγαλύτερες διαδρομές στην ιστορία του ελληνικού λαϊκού τραγουδιού.
Please accept YouTube cookies to play this video. By accepting you will be accessing content from YouTube, a service provided by an external third party.
If you accept this notice, your choice will be saved and the page will refresh.
Για μπάνιο πήγε και ο… Τσιτσάνης
Η ιδέα της ζέστης, του καλοκαιριού και της φυγής προς τη θάλασσα δεν έμεινε εκεί. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1955, ο Βασίλης Τσιτσάνης μαζί με τον Βασίλη Βλάχο έγραψαν ένα παρόμοιο τραγούδι με τίτλο «Πάμε για μπάνιο», το οποίο ερμήνευσαν ο Στέλιος Σουγιουλτζής και η Βούλα Γκίκα. Η θεματολογία κινείται στο ίδιο κλίμα: ζέστη, ιδρώτας, θάλασσα, βουτιές και έρωτας.
Εδώ η ζέστη δεν είναι μόνο φυσικό φαινόμενο. Είναι και αφορμή για έξοδο, παιχνίδι, φλερτ, διασκέδαση. Η υψηλή θερμοκρασία γίνεται σχεδόν σκηνικό λαϊκής θερινής κωμωδίας. Η πόλη ζεσταίνεται, οι άνθρωποι ασφυκτιούν και η θάλασσα εμφανίζεται ως η αυτονόητη διέξοδος.
Please accept YouTube cookies to play this video. By accepting you will be accessing content from YouTube, a service provided by an external third party.
If you accept this notice, your choice will be saved and the page will refresh.
Από το «καμίνι» της Αθήνας στο «Καμίνι» του Περίδη
Η αγάπη του ελληνικού τραγουδιού για τις «καυτές» εικόνες δεν σταματά στα μεταπολεμικά χρόνια. Φτάνει μέχρι τις μέρες μας, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το τραγούδι του Ορφέα Περίδη, «Το καμίνι». Εκεί η ζέστη αποκτά πια πιο συμβολικό χαρακτήρα. Δεν είναι μόνο ο καιρός. Είναι ο έρωτας, η απουσία, η εσωτερική ένταση, η φλόγα που καίει και δεν σβήνει. Το τραγούδι καταγράφεται και σε μουσικές βάσεις στίχων/συγχορδιών ως έργο του Ορφέα Περίδη.
Please accept YouTube cookies to play this video. By accepting you will be accessing content from YouTube, a service provided by an external third party.
If you accept this notice, your choice will be saved and the page will refresh.
Και άλλα τραγούδια της ζέστης
Η ζέστη και ο καύσωνας έχουν απασχολήσει και τη διεθνή μουσική. Το “Heat Wave” των Martha Reeves & The Vandellas, το “Summer in the City” των Lovin’ Spoonful, το “The Heat Is On” του Glenn Frey και το νεότερο “Heat Waves” των Glass Animals αποτελούν χαρακτηριστικές περιπτώσεις όπου η υψηλή θερμοκρασία γίνεται τίτλος, εικόνα ή μεταφορά. Ελληνικά δημοσιεύματα με αφορμή περιόδους καύσωνα έχουν επίσης συγκεντρώσει τέτοιες διεθνείς μουσικές αναφορές, από το “Heat Of The Moment” των Asia μέχρι πιο σύγχρονα pop κομμάτια.
Ειδικά το “Summer in the City” έχει μια εντυπωσιακή επικαιρότητα. Περιγράφει τη βαριά αίσθηση της πόλης το καλοκαίρι: τη ζέστη που εγκλωβίζεται, την άσφαλτο που κρατά τη θερμότητα, τη νύχτα που δεν ανακουφίζει όσο θα έπρεπε. Με σημερινούς όρους, θα λέγαμε ότι αγγίζει αυτό που πλέον ονομάζουμε αστική θερμική νησίδα.
Και εδώ βρίσκεται το ενδιαφέρον: τα τραγούδια, χωρίς να χρησιμοποιούν επιστημονικούς όρους, καταγράφουν την ανθρώπινη εμπειρία του καιρού. Ο μετεωρολόγος θα μιλήσει για μέγιστες θερμοκρασίες, ελάχιστες, διάρκεια επεισοδίου, υγρασία, άνεμο και δείκτες θερμικής δυσφορίας. Ο τραγουδοποιός θα μιλήσει για φλόγα, καμίνι, βουτιές, θάλασσα, ιδρώτα και έρωτα. Και οι δύο, με διαφορετική γλώσσα, περιγράφουν την ίδια πραγματικότητα.
Από το θερμόμετρο στη μνήμη και στο σήμερα
Ο καύσωνας δεν είναι μόνο ένας αριθμός στο θερμόμετρο. Είναι η μέρα που η πόλη δεν αντέχεται. Είναι η νύχτα που δεν δροσίζει. Είναι το λεωφορείο χωρίς ανάσα, το σπίτι που κρατά τη ζέστη, η ανάγκη για θάλασσα, η σκιά, το νερό, η υπομονή. Γι’ αυτό και έχει περάσει τόσο έντονα στη μουσική. Γιατί ο καιρός, όταν γίνεται ακραίος ή επίμονος, παύει να είναι απλώς ένα δελτίο πρόγνωσης. Γίνεται κοινωνική εμπειρία. Γίνεται ιστορία. Γίνεται τραγούδι. Και για να πούμε και κάτι καιρικό και … επίκαιρο . Το επόμενο 10ήμερο διατηρεί καλοκαιρινό και θερμό χαρακτήρα, χωρίς όμως να διακρίνεται οργανωμένο και γενικευμένο επεισόδιο καύσωνα. Οι υψηλότερες θερμοκρασίες αναμένονται κυρίως στις ηπειρωτικές περιοχές, με τη Λάρισα και την Αθήνα να εμφανίζουν τη μεγαλύτερη θερμική επιβάρυνση. Αντίθετα, πόλεις με ισχυρότερη θαλάσσια επίδραση, όπως η Καβάλα, η Πάτρα και το Ηράκλειο, παρουσιάζουν πιο συγκρατημένες μέγιστες, αν και σε ορισμένες περιπτώσεις οι νυχτερινές θερμοκρασίες παραμένουν αυξημένες. Η πρόσκαιρη κάμψη γύρω στις 5–6 Ιουλίου δεν αλλάζει τη γενική εικόνα, καθώς στη συνέχεια οι θερμοκρασίες επανέρχονται σε θερμά καλοκαιρινά επίπεδα χωρίς καύσωνα.
Και αν γυρίσουμε πίσω, για να κλείσουμε μας μένει οτι το «Για μπάνιο πάω» μπορεί να απέτυχε εμπορικά, έμεινε όμως ως ένα πολύτιμο μικρό τεκμήριο μιας εποχής. Μας θυμίζει ότι οι καύσωνες δεν είναι νέο φαινόμενο στην ανθρώπινη εμπειρία, αλλά και ότι κάθε εποχή τους αντιμετωπίζει με τα δικά της μέσα: άλλοτε με τη φυγή προς τη θάλασσα, άλλοτε με το τραγούδι, σήμερα με την επιστήμη, την πρόγνωση, την προειδοποίηση και την καλύτερη οργάνωση των πόλεων. Και ίσως αυτό είναι το πιο γοητευτικό στοιχείο αυτής της ιστορίας: ένας καύσωνας του 1952, ένα αποτυχημένο δισκογραφικά τραγούδι, ένας νεαρός Καζαντζίδης και μια Αθήνα που «έγινε φούρνος» συναντιούνται, πολλά χρόνια μετά, με τη σύγχρονη συζήτηση για τη θερμική επιβάρυνση, τις ζεστές νύχτες και την ανάγκη να καταλαβαίνουμε καλύτερα όχι μόνο τον καιρό, αλλά και τον τρόπο που τον βιώνουμε.
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Υποδιοικητής ΕΜΥ και Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect
© Το κείμενο διατίθεται με άδεια CC BY-ND 4.0. Επιτρέπεται η αναπαραγωγή με αναφορά στην πηγή και χωρίς τροποποίηση του περιεχομένου.
Υπάρχει και το ωραίο τραγούδι του Στέλιου Καζαντζίδη, Σαν συννεφιασμένη μέρα μοιάζει η δόλια μου καρδιά από τότε που ‘χεις φύγει και είσαι τόσο μακριά! Μπάμπης Μπακάλης συνθέτης και Χ. Βασιλειάδης στιχουργός. Κυκλοφορία το έτος 1959. Που πιάνει απλά και όμορφα την έννοια του χωρισμού ο οποίος είναι απ’ τα βασικότερα στοιχεία της ζωής!