Ο κανονικοποιημένος δείκτης υγρασίας εδάφους SSMI για την περίοδο 30 Μαΐου–8 Ιουνίου 2026 που εξετάζουμε στη παρούσα εργασία προσφέρει μια ιδιαίτερα χρήσιμη εικόνα για την κατάσταση του ριζοστρώματος στην Ελλάδα, λίγες ημέρες πριν από τα μεγάλα ύψη βροχής που καταγράφηκαν στις 12 Ιουνίου. Ο δείκτης έχει υπολογιστεί από δεδομένα ERA5-Land του Copernicus και συγκρίνει την υγρασία του εδάφους με τις κλιματικές τιμές της περιόδου αναφοράς 1991–2020. Στον συγκεκριμένο χάρτη εξετάζεται το στρώμα από την επιφάνεια έως το βάθος των 100 εκατοστών, δηλαδή το ριζόστρωμα που έχει ουσιαστική σημασία για τη φυσική βλάστηση, τις καλλιέργειες και τη γενικότερη υδατική κατάσταση του εδάφους. Η χρονική στιγμή της ανάλυσης είναι σημαντική. Ο χάρτης δεν περιλαμβάνει ακόμη την επίδραση των ισχυρών βροχοπτώσεων της 12ης Ιουνίου. Αποτυπώνει επομένως την κατάσταση που επικρατούσε πριν από το νέο βροχομετρικό επεισόδιο και μπορεί να λειτουργήσει ως χρήσιμο σημείο αναφοράς για την αποτίμηση της μεταβολής που ακολούθησε.
Πώς διαβάζεται ο χάρτης
Ο SSMI είναι ένας κανονικοποιημένος δείκτης υγρασίας εδάφους. Δεν μας πληροφορεί απλώς για την απόλυτη ποσότητα νερού που υπάρχει στο έδαφος. Δείχνει πόσο διαφορετική είναι η σημερινή κατάσταση από εκείνη που θεωρείται κανονική για την ίδια εποχή, με βάση την κλιματική περίοδο 1991–2020. Στον χάρτη οι κόκκινες και πορτοκαλί αποχρώσεις δείχνουν έδαφος ξηρότερο από το κανονικό, οι λευκές και γκρίζες αποχρώσεις αντιστοιχούν σε τιμές κοντά στα φυσιολογικά επίπεδα, οι γαλάζιες και μπλε αποχρώσεις δείχνουν έδαφος υγρότερο από το κανονικό.
Η κλίμακα εκφράζεται σε τυπικές αποκλίσεις από τη μέση κλιματική τιμή:
- SSMI από –1 έως +1: κατάσταση κοντά στα κανονικά επίπεδα,
- SSMI από –1 έως –2: ξηρότερες συνθήκες από το κανονικό,
- SSMI κάτω από –2: έντονα ξηρή κατάσταση,
- SSMI από +1 έως +2: υγρότερες συνθήκες από το κανονικό,
- SSMI πάνω από +2: πολύ υγρότερη κατάσταση.
Επομένως, δεν είναι σωστό να χαρακτηρίζουμε συνολικά τη χώρα ως «ξηρή» ή «υγρή». Η εικόνα πρέπει να εξετάζεται χωρικά, επειδή οι διαφορές μεταξύ των περιοχών είναι μεγάλες.
Η εικόνα πριν από τις βροχές της 12ης Ιουνίου
Η πρώτη σημαντική παρατήρηση είναι ότι, ήδη πριν από το επεισόδιο της 12ης Ιουνίου, η Ελλάδα δεν εμφάνιζε γενικευμένη εικόνα ξηρασίας στο ριζόστρωμα. Σε μεγάλο τμήμα της χώρας οι τιμές του δείκτη ήταν κοντά στα κανονικά επίπεδα ή θετικές. Αυτό σημαίνει ότι οι βροχές του προηγούμενου διαστήματος είχαν αφήσει αποτύπωμα όχι μόνο στην επιφάνεια, αλλά και στα βαθύτερα στρώματα του εδάφους.
Ιδιαίτερα θετικές τιμές εμφανίζονταν σε τμήματα της Μακεδονίας, στη Θεσσαλία, σε περιοχές της Στερεάς Ελλάδας, στην Πελοπόννησο, στη δυτική Κρήτη, καθώς και σε τμήματα του ανατολικού Αιγαίου και της γειτονικής δυτικής Μικράς Ασίας.
Οι μπλε αποχρώσεις δείχνουν ότι στις συγκεκριμένες περιοχές η εδαφική υγρασία βρισκόταν πάνω από τα συνήθη επίπεδα της εποχής. Σε ορισμένες περιπτώσεις οι τιμές υπερέβαιναν το +1 ή ακόμη και το +2, υποδηλώνοντας ουσιαστικά αυξημένο υδατικό απόθεμα στο ριζόστρωμα. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή δείχνει ότι η βροχόπτωση του Μαΐου και των πρώτων ημερών του Ιουνίου δεν λειτούργησε μόνο επιφανειακά. Σε αρκετές περιοχές κατάφερε να διεισδύσει βαθύτερα και να επηρεάσει το στρώμα μέσα στο οποίο αναπτύσσεται το μεγαλύτερο μέρος του ριζικού συστήματος των φυτών.
Οι περιοχές με πιο ουδέτερη εικόνα
Η κατάσταση όμως δεν ήταν ομοιόμορφη. Στη δυτική και βορειοδυτική Ελλάδα, σε τμήματα της Ηπείρου και του Ιονίου, καθώς και τοπικά στη δυτική Πελοπόννησο και στην ανατολική Κρήτη, εμφανίζονταν ουδέτερες ή αρνητικές τιμές. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι οι περιοχές αυτές βρίσκονταν σε κατάσταση σοβαρής ξηρασίας. Σημαίνει ότι, σε σχέση με τα κλιματικά δεδομένα της εποχής, το έδαφο ς ήταν τοπικά πιο ξηρό από το συνηθισμένο ή δεν είχε επωφεληθεί στον ίδιο βαθμό από τις προηγούμενες βροχοπτώσεις. Η δυτική Ελλάδα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της ανάγκης για προσεκτική ερμηνεία. Πρόκειται για περιοχή που κλιματικά δέχεται υψηλά ύψη βροχής. Επομένως, ακόμη και μια σημαντική ποσότητα νερού μπορεί να μην είναι αρκετή για να οδηγήσει τον κανονικοποιημένο δείκτη σε θετικές τιμές, εφόσον η συνήθης υγρασία της εποχής είναι ακόμη υψηλότερη. Αυτός είναι ένας βασικός λόγος για τον οποίο ο SSMI έχει μεγαλύτερη αξία από έναν απλό χάρτη βροχόπτωσης. Δεν εξετάζει μόνο πόσα χιλιοστά έπεσαν, αλλά αν η κατάσταση του εδάφους είναι φυσιολογική, ξηρότερη ή υγρότερη από αυτήν που αναμένεται κλιματικά.
Τι πιθανότατα άλλαξε μετά τις βροχές της 12ης Ιουνίου
Οι βροχοπτώσεις της 12ης Ιουνίου σημειώθηκαν μετά το τέλος της περιόδου που απεικονίζει ο χάρτης. Συνεπώς, η επίδρασή τους δεν έχει ενσωματωθεί στη συγκεκριμένη ανάλυση. Είναι εύλογο να θεωρήσουμε ότι, αν ο δείκτης υπολογιζόταν με πλήρως ενημερωμένα δεδομένα μετά το επεισόδιο, η εικόνα θα ήταν σε αρκετές περιοχές σαφώς καλύτερη, δηλαδή με υψηλότερες τιμές εδαφικής υγρασίας. Η βελτίωση θα ήταν πιθανότατα πιο εμφανής στις περιοχές που δέχθηκαν τα μεγαλύτερα και πιο παρατεταμένα ύψη βροχής, εκεί όπου η βροχόπτωση είχε αρκετή διάρκεια ώστε να επιτρέψει τη διήθηση, σε εδάφη που δεν είχαν ήδη κορεστεί, και σε περιοχές όπου η απορροή δεν απομάκρυνε γρήγορα το μεγαλύτερο μέρος του νερού.
Ωστόσο, πρέπει να υπογραμμιστεί ότι αυτή αποτελεί επιστημονικά εύλογη εκτίμηση και όχι ακόμη άμεση μέτρηση του νέου SSMI. Δεν μετατρέπεται όλο το νερό της βροχής σε υγρασία του ριζοστρώματος. Ένα μέρος: απορρέει επιφανειακά, καταλήγει σε ρέματα και ποτάμια, συγκεντρώνεται σε χαμηλά σημεία, εξατμίζεται, ή παραμένει προσωρινά στα ανώτερα εκατοστά του εδάφους. Επιπλέον, η απόκριση του στρώματος 0–100 cm δεν είναι στιγμιαία. Το νερό χρειάζεται χρόνο για να διεισδύσει σε μεγαλύτερο βάθος. Επομένως, η πλήρης επίδραση ενός επεισοδίου βροχής στο ριζόστρωμα μπορεί να γίνει εμφανής με καθυστέρηση αρκετών ημερών. Η νέα εκτέλεση του δείκτη, όταν ενσωματωθούν τα δεδομένα μετά τις 12 Ιουνίου, θα μας επιτρέψει να ποσοτικοποιήσουμε την πραγματική μεταβολή και να συγκρίνουμε αντικειμενικά την κατάσταση πριν και μετά το επεισόδιο.
Η αξία της σύγκρισης πριν και μετά
Η σύγκριση δύο διαδοχικών χαρτών SSMI μπορεί να προσφέρει πολύ περισσότερη πληροφορία από έναν μεμονωμένο χάρτη βροχής. Θα μπορούμε να δούμε σε ποιες περιοχές η βροχή διείσδυσε ουσιαστικά στο έδαφος, πού η βελτίωση περιορίστηκε κυρίως στο επιφανειακό στρώμα, πού παρέμειναν αρνητικές τιμές παρά τις βροχές, και ποιες περιοχές πέρασαν από ουδέτερη σε θετική κατάσταση. Ένα ιδιαίτερα σημαντικό ερώτημα είναι αν οι περιοχές που εμφανίζονταν πιο ξηρές πριν από τις 12 Ιουνίου, κυρίως στη δυτική και νότια Ελλάδα, παρουσίασαν ουσιαστική βελτίωση ή αν η βροχόπτωση είχε τοπικό και περιορισμένο χαρακτήρα. Η απάντηση δεν μπορεί να δοθεί μόνο από το συνολικό ύψος βροχής. Χρειάζεται συνδυασμός: εδαφικής υγρασίας, έντασης και διάρκειας βροχής, μορφολογίας του εδάφους, εδαφικού τύπου, απορροής, εξατμισοδιαπνοής, και πραγματικών παρατηρήσεων.
Τι αξία έχει πρακτικά
Ο χάρτης προσφέρει μια αγρομετεωρολογική εικόνα και όχι απλώς μια βροχομετρική περιγραφή. Μια περιοχή μπορεί να έχει δεχθεί πρόσφατη ισχυρή βροχή και να φαίνεται πολύ υγρή στην επιφάνεια. Αν όμως το ριζόστρωμα 0–100 cm παραμένει αρνητικό, τότε το επεισόδιο δεν έχει ακόμη αποκαταστήσει ουσιαστικά τα βαθύτερα υδατικά αποθέματα. Αντίθετα, όταν ο SSMI είναι θετικός και στο βαθύτερο στρώμα, το όφελος για τη βλάστηση και τις καλλιέργειες είναι πιο ουσιαστικό και έχει μεγαλύτερη διάρκεια. Η παρακολούθηση αυτή είναι χρήσιμη για: τη γεωργία, τον προγραμματισμό αρδεύσεων, τη διαχείριση υδατικών πόρων, την εκτίμηση του υδατικού στρες, την παρακολούθηση της ξηρασίας, και την αξιολόγηση της κατάστασης της βλάστησης πριν από τη θερινή περίοδο. Ο SSMI δεν είναι απλώς ένας ακόμη χρωματιστός χάρτης. Μας βοηθά να δούμε πίσω από την πρόσκαιρη εικόνα του καιρού και να εκτιμήσουμε την πραγματική απόκριση του εδάφους.
Σχέση με τον κίνδυνο πυρκαγιάς
Η αυξημένη υγρασία στο ριζόστρωμα αποτελεί θετικό στοιχείο και μπορεί να καθυστερήσει την ξήρανση της βλάστησης. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό πριν από την είσοδο στην κύρια αντιπυρική περίοδο. Οι βροχές της 12ης Ιουνίου είναι πιθανό να βελτίωσαν περαιτέρω την κατάσταση σε αρκετές περιοχές, μειώνοντας προσωρινά το υδατικό στρες και διατηρώντας υψηλότερη υγρασία στη χαμηλή βλάστηση. Πολύ συντομα θα ετοιμάσουμε σχετικό άρθρο με τον ρόλο των εαρινών βροχπτώσεων . Δεν πρέπει όμως να θεωρηθεί ότι ο κίνδυνος πυρκαγιάς εξαλείφεται. Η μετέπειτα εξέλιξη εξαρτάται από τη διάρκεια της ανομβρίας που θα ακολουθήσει, τις μέγιστες θερμοκρασίες, τη σχετική υγρασία του αέρα, την ένταση του ανέμου, την κατάσταση της νεκρής καύσιμης ύλης, και τον βαθμό ξήρανσης της επιφανειακής βλάστησης.
Το βαθύτερο έδαφος μπορεί να παραμένει σχετικά υγρό, ενώ τα λεπτά χόρτα και τα επιφανειακά καύσιμα να ξηραίνονται μέσα σε λίγες ημέρες έντονης ζέστης και ανέμων. Άρα η βελτίωση της εδαφικής υγρασίας είναι σημαντική, αλλά δεν αποτελεί από μόνη της εγγύηση ασφάλειας για το υπόλοιπο καλοκαίρι.
Συμπέρασμα
Η εικόνα της περιόδου 30 Μαΐου–8 Ιουνίου δείχνει ότι, πριν ακόμη από τις σημαντικές βροχοπτώσεις της 12ης Ιουνίου, μεγάλο μέρος της Ελλάδας βρισκόταν κοντά ή πάνω από τα κανονικά επίπεδα υγρασίας στο ριζόστρωμα. Η χώρα δεν παρουσίαζε ενιαία εικόνα ξηρασίας. Αντίθετα, υπήρχαν σημαντικές περιοχές με θετικές τιμές, αλλά και τοπικές ζώνες στη δυτική και νότια Ελλάδα όπου η κατάσταση ήταν πιο ουδέτερη ή ελαφρώς ξηρότερη.- Οι βροχές της 12ης Ιουνίου είναι πολύ πιθανό να βελτίωσαν περαιτέρω τη συνολική εικόνα. Το ακριβές μέγεθος και η χωρική κατανομή αυτής της βελτίωσης θα πρέπει όμως να επιβεβαιωθούν με νέα εκτέλεση του SSMI, όταν τα αντίστοιχα δεδομένα ενσωματωθούν πλήρως.
- Η συστηματική παρακολούθηση της εδαφικής υγρασίας, σε συνδυασμό με πραγματικές μετρήσεις βροχής, δορυφορικά προϊόντα, επαναναλύσεις και μετεωρολογικά μοντέλα, είναι απαραίτητη για να αποφεύγουμε απλουστευτικές διατυπώσεις περί γενικευμένης ξηρασίας ή γενικευμένης επάρκειας νερού.
- Το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι μόνο πόσο έβρεξε, αλλά πόσο από αυτό το νερό παρέμεινε στο έδαφος, σε ποιο βάθος και για πόσο χρόνο.
Ενδεικτικές εργασίες και πηγές
- Liakatas & Nianios, 1988 — Meteorological analysis of a severe drought in Greece.
- Carrão et al. / Joint Research Centre — Agricultural Drought Assessment Based on a Standardized Soil Moisture Index.
- Copernicus Climate Change Service — ERA5-Land και δεδομένα εδαφικής υγρασίας.
- Leivadiotis et al., 2025 — Understanding Flash Droughts in Greece.
- Σημείωση : Η χρήση του SSMI για την παρακολούθηση της ξηρασίας βασίζεται στη διεθνώς καθιερωμένη λογική κανονικοποίησης της εδαφικής υγρασίας, δηλαδή στη σύγκριση της τρέχουσας τιμής με τις συνήθεις τιμές μιας κλιματικής περιόδου αναφοράς.
- Η εκτίμηση ότι η κατάσταση μετά τις βροχές της 12ης Ιουνίου θα είναι βελτιωμένη αποτελεί εύλογη επιστημονική υπόθεση. Η ακριβής αποτίμηση απαιτεί νέα επεξεργασία των ενημερωμένων δεδομένων.
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών Εργαστηρίου ASSIST, Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Μετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Υποδιοικητής ΕΜΥ και Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect
© Το κείμενο διατίθεται με άδεια CC BY-ND 4.0. Επιτρέπεται η αναπαραγωγή με αναφορά στην πηγή και χωρίς τροποποίηση.