Για την Έξοδο του Μεσολογγίου, αλλά και για ορισμένες κρίσιμες στιγμές του Ξεσηκωμού του 1821, μπορούμε σήμερα να προσεγγίσουμε το καιρικό σκηνικό με τη βοήθεια των επαναναλύσεων, των γνωστών reanalysis που σας παρουσιάσαμε σε προηγούμενα άρθρα . Στην περίπτωση όμως της Άλωσης της Κωνσταντινούπολης, στις 29 Μαΐου 1453, δεν έχουμε τέτοια δυνατότητα. Βρισκόμαστε πολύ πριν από την εποχή των οργανωμένων μετεωρολογικών παρατηρήσεων και των σύγχρονων ατμοσφαιρικών δεδομένων. Έτσι, η εικόνα του καιρού εκείνων των ημερών μπορεί να αναζητηθεί μόνο μέσα από τις γραπτές μαρτυρίες της εποχής: ημερολόγια, χρονικά και επιστολές ανθρώπων που έζησαν ή κατέγραψαν τα γεγονότα. Από την αρχή, όμως, πρέπει να ειπωθεί καθαρά: ο καιρός δεν «έριξε» την Πόλη. Η Άλωση κρίθηκε από στρατιωτικούς, πολιτικούς και ιστορικούς παράγοντες. Ο καιρός υπήρξε απλώς μέρος του σκηνικού — και, μέσα στο φορτισμένο κλίμα της πολιορκίας, ορισμένα φαινόμενα ερμηνεύθηκαν ως σημάδια μιας μεγάλης καταστροφής που πλησίαζε.
Η Άλωση ήταν αποτέλεσμα στρατιωτικής υπεροχής, εξάντλησης, αριθμητικής ανισορροπίας και ιστορικών συνθηκών. 
Την ίδια την ημέρα της τελικής επίθεσης, 29 Μαΐου 1453, δεν έχουμε καθαρή και αναλυτική περιγραφή καιρού . Οι πηγές όμως μιλούν για μια ακολουθία εντυπωσιακών φαινομένων τις αμέσως προηγούμενες ημέρες: ισχυρή βροχή, χαλάζι, πλημμυρισμένους δρόμους, ασυνήθιστη ομίχλη και έκλειψη Σελήνης.
Αυτά επηρέασαν έντονα την ψυχολογία των πολιορκημένων. Η γνωστότερη αφήγηση, όπως τη συνοψίζει ο Steven Runciman, αναφέρει ότι λίγες ημέρες πριν από την τελική επίθεση σημειώθηκε τόσο ισχυρή καταιγίδα με χαλάζι και καταρρακτώδη βροχή, ώστε η λιτανεία που γινόταν στην Πόλη εγκαταλείφθηκε. Οι δρόμοι πλημμύρισαν και η σκηνή ερμηνεύτηκε ως δυσοίωνο σημάδι.
Την επόμενη ημέρα αναφέρεται ότι η Πόλη καλύφθηκε από πυκνή ομίχλη, κάτι που οι χρονικογράφοι θεώρησαν ασυνήθιστο για την εποχή. Μέσα στην Κωνσταντινούπολη το κλίμα ήταν βαρύ. Ο τουρκικός στόλος στη Θάλασσα του Μαρμαρά και τα μεγάλα κανόνια που πλησίαζαν στα χερσαία τείχη έκαναν τους κατοίκους να αντιλαμβάνονται ότι πλησίαζε η μεγάλη δοκιμασία. Τις ημέρες εκείνες αναφέρονται ελαφρές σεισμικές δονήσεις και ισχυρές καταρρακτώδεις βροχές, φαινόμενα που οι πολιορκημένοι, μέσα στο κλίμα φόβου και θρησκευτικής αγωνίας της εποχής, τα εξέλαβαν ως δυσοίωνα σημάδια. Παρ’ όλα αυτά, η απόγνωση δεν εξάλειψε το θάρρος. Άνδρες και γυναίκες συνέχισαν να εργάζονται για την επισκευή των τειχών και την προετοιμασία της άμυνας.
Ο Runciman δεν λέει πως ο καιρός έκρινε την Άλωση, αλλά ότι τα φαινόμενα εντάθηκαν μέσα στην ψυχολογία των πολιορκημένων ως «σημεία» μιας επερχόμενης καταστροφής.
Υπάρχει επίσης η μαρτυρία για έκλειψη Σελήνηςλίγες ημέρες πριν από την Άλωση. Ο Νικολό Μπάρμπαρο, Βενετός γιατρός που βρισκόταν μέσα στην πολιορκημένη Πόλη και κρατούσε ημερολόγιο, θεωρείται από τις σημαντικότερες αυτόπτες πηγές για την πολιορκία. Η έκλειψη αυτή έχει επιβεβαιωθεί αστρονομικά ως μερική σεληνιακή έκλειψη της 22ας Μαΐου 1453, με μέγιστο γύρω στις 17:15 UT.
Βρήκαμε αυθεντικό κείμενο του Νικολό Μπάρμπαρο στο Giornale dell’assedio di Costantinopoli 1453, όπως εκδόθηκε από τον Enrico Cornet το 1856. Το σχετικό χωρίο είναι για την 22α Μαΐου 1453 και περιγράφει αυτό που σήμερα αναγνωρίζουμε ως μερική έκλειψη Σελήνης. Το χειρόγραφο του Μπάρμπαρο σώζεται στη Biblioteca Marciana της Βενετίας, στον κώδικα Ital. Suppl. VII, 746, και θεωρείται αυτόγραφο, με μεταγενέστερες σημειώσεις του Marco Barbaro. Η έκδοση που χρησιμοποιείται στη Wikisource βασίζεται στο βιβλίο: Nicolò Barbaro, Giornale dell’assedio di Costantinopoli 1453, επιμ. Enrico Cornet, Βιέννη, 1856. Το κρίσιμο αυθεντικό απόσπασμα, στη βενετική/ιταλοβενετική γλώσσα, λέει: «Pur ancora in questo zorno de ventido de mazo, a una hora de note el parse uno mirabel segnal in zielo…» «…a un hora de notte levò la luna… la dovea levar tuta tonda, ma questa luna si levò come quela avesse abudo tre zorni… e iera l’aiere sereno come uno cristalo neto e mundo…»
Σε ακριβή ελληνική απόδοση: «Ακόμη, την ίδια αυτή ημέρα, την εικοστή δεύτερη του Μαΐου, μία ώρα μετά τη νύχτα, φάνηκε ένα θαυμαστό σημάδι στον ουρανό. Το σημάδι αυτό έδειχνε στον Κωνσταντίνο, τον άξιο αυτοκράτορα της Κωνσταντινούπολης, ότι η ένδοξη αυτοκρατορία του πλησίαζε στο τέλος της, όπως πράγματι συνέβη. Το σημάδι είχε την εξής μορφή και κατάσταση: εκείνο το βράδυ, μία ώρα μετά τη νύχτα, ανέτειλε η Σελήνη. Καθώς εκείνη την ημέρα ήταν πανσέληνος, έπρεπε να ανατείλει ολόκληρη και στρογγυλή. Όμως η Σελήνη ανέτειλε σαν να ήταν τριών ημερών, φαινόταν δηλαδή πολύ λίγο, ενώ ο αέρας ήταν καθαρός σαν καθαρό και αγνό κρύσταλλο. Η Σελήνη έμεινε έτσι περίπου τέσσερις ώρες, και ύστερα σιγά σιγά άρχισε να παίρνει πάλι το πλήρες σχήμα της· και στις έξι ώρες της νύχτας είχε ολοκληρώσει πάλι τον κύκλο της.»
Ο Μπάρμπαρο συνεχίζει:
«Όταν όλοι εμείς, χριστιανοί και ειδωλολάτρες/άπιστοι, είδαμε αυτό το θαυμαστό σημάδι, ο αυτοκράτορας της Κωνσταντινούπολης φοβήθηκε πολύ, και το ίδιο και όλοι οι άρχοντές του. Και αυτό επειδή οι Έλληνες είχαν μια προφητεία που έλεγε ότι η Κωνσταντινούπολη δεν θα χανόταν ποτέ, έως ότου η Σελήνη δείξει σημάδι στον ουρανό κατά την πανσέληνό της. Αυτή λοιπόν ήταν η αιτία του φόβου των Ελλήνων. Οι Τούρκοι όμως έκαναν μεγάλη γιορτή στο στρατόπεδό τους από χαρά για το σημάδι αυτό, επειδή τους φαινόταν ότι είχαν πια τη νίκη — όπως και πράγματι ήταν αλήθεια.»
Εκτός απο τον Νικολό Μπάρμπαρο, που ήταν αυτόπτης μάρτυρας, υπάρχουν και άλλες μαρτυρίες απο τον Λεονάρδο της Χίου, ο οποίος ήταν επίσης παρών στα γεγονότα, που έγραψε αναφορά προς τον Πάπα. Ο Λεονάρδος ήταν Λατίνος αρχιεπίσκοπος Μυτιλήνης, Δομινικανός, και βρέθηκε στην Κωνσταντινούπολη μαζί με τον καρδινάλιο Ισίδωρο. Μετά την Άλωση κατέφυγε στη Χίο και από εκεί έγραψε την αναφορά του προς τον Πάπα, ολοκληρωμένη πιθανότατα στις 16 Αυγούστου 1453. Η αγγλική έκδοση Seven Contemporary Accounts σημειώνει ότι η επιστολή είναι αυτόπτης μαρτυρία και ότι «γράφτηκε στον Πάπα Νικόλαο από τον Λεονάρδο της Χίου, καθηγητή θεολογίας και αρχιεπίσκοπο Μυτιλήνης» Ο Γεώργιος Σφραντζής, ήταν Έλληνας αυτόπτης, αν και η σύντομη αυθεντική του αφήγηση είναι λιγότερο αναλυτική για τα γεγονότα της μάχης. Αναφορές υπάρχουν και από τον Δούκα, Κριτόβουλο, Χαλκοκονδύλη, σημαντικούς βυζαντινούς ή μεταβυζαντινούς ιστορικούς , όχι όλοι με τον ίδιο βαθμό αυτοψίας. Οθωμανικές πηγές, αναφέρονται όπως ο Τουρσούν Μπέης, οι οποίες όμως συχνά δίνουν λιγότερες λεπτομέρειες για τα καιρικά στοιχεία και περισσότερο για την πολιτική/στρατιωτική διάσταση. Οι κατάλογοι των πηγών δείχνουν ότι για την Άλωση υπάρχουν αρκετές αυτόπτες και σύγχρονες μαρτυρίες, αλλά όχι όλες ισοδύναμες ως προς την ακρίβεια.
Γεγονόνός είναι ότι ο καιρός δεν “έριξε” την Κωνσταντινούπολη. Η Άλωση ήταν αποτέλεσμα στρατιωτικής υπεροχής, εξάντλησης, αριθμητικής ανισορροπίας και ιστορικών συνθηκών. Όμως οι μαρτυρίες δείχνουν ότι τις τελευταίες ημέρες πριν από την 29η Μαΐου ο ουρανός της Πόλης φόρτισε ακόμη περισσότερο το ήδη βαρύ κλίμα: χαλάζι, καταρρακτώδης βροχή, ομίχλη και μια σεληνιακή έκλειψη διαβάστηκαν από τους πολιορκημένους όχι ως απλά φυσικά φαινόμενα, αλλά ως σημάδια ενός κόσμου που έφθανε στο τέλος του.
Ενδεικτικές πηγές:
Nicolò Barbaro, Giornale dell’assedio di Costantinopoli 1453 · Leonard of Chios, Epistola ad Nicolaum Papam V · George Sphrantzes, Chronicon Minus · Doukas, Historia Turco-Byzantina · Steven Runciman, The Fall of Constantinople 1453 · Donald M. Nicol, The Last Centuries of Byzantium · Marios Philippides & Walter K. Hanak, The Siege and the Fall of Constantinople in 1453 · NASA Eclipse Catalog / Fred Espenak & Jean Meeus, Five Millennium Canon of Lunar Eclipses.
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Υποδιοικητής και Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect
© Το κείμενο διατίθεται με άδεια CC BY-ND 4.0. Επιτρέπεται η αναπαραγωγή με αναφορά στην πηγή και χωρίς τροποποίηση του περιεχομένου.