Η εικόνα ήταν ασυνήθιστη ακόμη και για νησιώτες που έχουν μάθει να ζουν με τα καπρίτσια του Αιγαίου. Στην Άνδρο, αλλά και σε άλλες περιοχές του ελληνικού χώρου, η στάθμη της θάλασσας παρέμεινε για ημέρες αισθητά υψηλότερη από τα συνηθισμένα επίπεδα, με εκτιμώμενη ανύψωση που σε ευάλωτα σημεία προσέγγισε το ένα μέτρο. Προηγήθηκε ένα διάστημα παρατεταμένης νότιας ροής και χαμηλών βαρομετρικών πιέσεων, ενώ η έντονη Σοροκάδα των τελευταίων ημερών λειτούργησε ως επιταχυντής ενός ήδη επιβαρυμένου συστήματος, προκαλώντας υπερχειλίσεις, ζημιές σε λιμενικές εγκαταστάσεις και προβλήματα σε παραλιακές ζώνες.
Στην εικόνα μας διακρίνεται ο κατεστραμένος παραλιακός δρόμος Ανδρου-Στενιών , όπου το κύμα παρέσυρε μεγάλο μέρος του δρόμου .
Πώς όμως εξηγείται επιστημονικά ένα τόσο εκτεταμένο και παρατεταμένο φαινόμενο σε μια θάλασσα όπως η Μεσόγειος, όπου η αστρονομική παλίρροια είναι γενικά μικρού εύρους; Η απάντηση βρίσκεται στον συνδυασμό τεσσάρων βασικών μηχανισμών: της ανεμογενούς μεταφοράς μάζας νερού, της βαρομετρικής επίδρασης, της κυματικής υπερύψωσης και της γεωμετρίας του ίδιου του Αιγαίου.
Μικρή παλίρροια, μεγάλη «μετεωρολογική» θάλασσα
Σε αντίθεση με ωκεάνιες περιοχές όπου η παλίρροια μπορεί να φθάσει αρκετά μέτρα, στο Αιγαίο και γενικότερα στη Μεσόγειο το αστρονομικό παλιρροϊκό εύρος είναι περιορισμένο — συχνά λίγα μόνο εκατοστά και σπάνια πάνω από 20–30 εκατοστά. Όταν λοιπόν παρατηρούνται ανυψώσεις της τάξης των 60, 80 ή ακόμη και 100 εκατοστών, δεν πρόκειται για παλίρροια με την κλασική έννοια, αλλά για αυτό που η επιστήμη αποκαλεί μετεωρολογική πλημμυρίδα (storm surge).
Η μετεωρολογική πλημμυρίδα δεν είναι ένα στιγμιαίο κύμα. Είναι η συνολική ανύψωση της μέσης στάθμης της θάλασσας που προκαλείται από την αλληλεπίδραση της ατμόσφαιρας με την επιφάνεια του νερού. Και στην πρόσφατη περίπτωση, αυτή η αλληλεπίδραση υπήρξε έντονη και παρατεταμένη.
Η δύναμη του παρατεταμένου νοτίου ρεύματος
Ο πρώτος και σημαντικότερος παράγοντας ήταν η επιμονή των νοτίων–νοτιοανατολικών ανέμων. Όταν ένα ισχυρό νότιο ρεύμα πνέει επί πολλές ώρες ή ημέρες πάνω από το Αιγαίο, μεταφέρει συνεχώς επιφανειακά νερά προς τον βόρειο και κεντρικό άξονα της λεκάνης. Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται wind set-up. Δεν πρόκειται για απλή κυματική δράση. Ο άνεμος, μέσω της τριβής στην επιφάνεια της θάλασσας, «σπρώχνει» μάζες νερού προς συγκεκριμένη κατεύθυνση. Αν το σύστημα διαρκέσει αρκετά, δημιουργείται συσσώρευση νερού σε ημίκλειστους κόλπους, λιμένες και παράκτιες ζώνες με ευνοϊκό προσανατολισμό. Στην Άνδρο, αρκετές παράκτιες περιοχές βλέπουν προς νότο ή νοτιοανατολικά, κάτι που ευνόησε τη συγκέντρωση υδάτων , ακόμη και όταν ο κυματισμός είχε κοπάσει όπως διακρίνουμε στην φωτογραφία του κ. Γιάννη Ξανθού από το Νειμποριό στο Λιμάνι της Χώρας . Η κρίσιμη παράμετρος εδώ είναι η διάρκεια. Αν ο άνεμος είναι ισχυρός αλλά σύντομος, η θάλασσα προλαβαίνει να αποσυμπιεστεί. Όταν όμως επιμένει, η στάθμη δεν επιστρέφει γρήγορα στα φυσιολογικά επίπεδα. Δημιουργείται έτσι ένα «υπόβαθρο» υψηλής στάθμης πάνω στο οποίο έρχονται να προστεθούν οι επόμενοι μηχανισμοί.
Η βαρομετρική «αντίδραση» της θάλασσας
Ο δεύτερος παράγοντας είναι η βαρομετρική συνιστώσα, γνωστή και ως Inverse Barometer Effect. Η αρχή είναι απλή: όταν η ατμοσφαιρική πίεση μειώνεται, η επιφάνεια της θάλασσας ανυψώνεται. Για κάθε πτώση της πίεσης κατά 1 hPa, η στάθμη της θάλασσας αυξάνεται κατά περίπου 1 εκατοστό.
Σε ένα βαθύ βαρομετρικό χαμηλό με κεντρική πίεση π.χ. 990 hPa, όταν η «κανονική» πίεση είναι γύρω στα 1015 hPa, η διαφορά των 25 hPa μπορεί θεωρητικά να οδηγήσει σε ανύψωση της τάξης των 20–25 εκατοστών μόνο από τον βαρομετρικό παράγοντα.
Αυτή η άνοδος δεν είναι ορατή ως κύμα. Είναι γενικευμένη ανύψωση της μέσης στάθμης. Όταν συνδυάζεται με ανεμογενή μεταφορά, το αποτέλεσμα ενισχύεται σημαντικά.
Κυματική υπερύψωση: όταν τα κύματα «χτίζουν» ύψος- Το Αιγαίο ως ημίκλειστη λεκάνη: ο ρόλος της γεωμετρίας
Η τρίτη συνιστώσα είναι η κυματική υπερύψωση (wave set-up). Τα μεγάλα νότια κύματα που δημιουργούνται από παρατεταμένη Σοροκάδα μεταφέρουν ενέργεια προς την ακτή. Καθώς πλησιάζουν σε ρηχά νερά και αρχίζουν να σπάνε, προκαλούν επιπλέον ανύψωση της στάθμης μπροστά από την ακτογραμμή. Αυτό σημαίνει ότι πάνω στην ήδη αυξημένη στάθμη από τον άνεμο και την πίεση, προστίθεται ένα επιπλέον ύψος, που μπορεί να φτάσει τα 20–40 εκατοστά σε ευάλωτα σημεία. Το φαινόμενο είναι ιδιαίτερα έντονο σε λιμένες με ανεπαρκή προσανατολισμό ή προστασία από νότιους κυματισμούς. Το Αιγαίο δεν είναι ανοικτός ωκεανός. Είναι μια σύνθετη, ημίκλειστη λεκάνη με νησιωτικά συμπλέγματα, στενά περάσματα και μεταβαλλόμενα βάθη. Αυτή η γεωμετρία επιτρέπει τη δημιουργία ταλαντώσεων μεγάλης κλίμακας, παρόμοιων με το φαινόμενο seiche. Όταν ο άνεμος δρα σε συγκεκριμένη διεύθυνση για μεγάλο χρονικό διάστημα, η λεκάνη «φορτίζεται» υδροδυναμικά. Η ενέργεια δεν διαχέεται άμεσα, αλλά εγκλωβίζεται και απελευθερώνεται σταδιακά. Αυτό εξηγεί γιατί το φαινόμενο δεν περιορίστηκε σε μερικές ώρες, αλλά είχε διάρκεια ημερών. Η προχθεσινή έντονη Σοροκάδα δεν δημιούργησε το πρόβλημα από το μηδέν. Ήρθε να προστεθεί σε ένα ήδη ανυψωμένο υπόβαθρο στάθμης, οδηγώντας στην κορύφωση των επιπτώσεων.
Πώς προσεγγίστηκε το ένα μέτρο;
Το εκτιμώμενο ύψος κοντά στο ένα μέτρο δεν οφείλεται σε έναν μόνο παράγοντα. Πρόκειται για άθροισμα
- 20–25 cm από τη βαρομετρική πτώση
- 40–60 cm από ανεμογενή μεταφορά μάζας νερού
- 20–40 cm από κυματική υπερύψωση
- Τοπική ενίσχυση λόγω μορφολογίας
Σε ορισμένες θέσεις, όπου συνυπάρχουν ρηχά νερά, στενοί όρμοι και ανεπαρκής λιμενική θωράκιση, το τελικό αποτέλεσμα μπορεί να προσεγγίσει ή και να ξεπεράσει το ένα μέτρο. Στο υπόβαθρο όλων αυτών βρίσκεται και η μακροπρόθεσμη άνοδος της μέσης στάθμης της Μεσογείου, που τις τελευταίες δεκαετίες εκτιμάται σε 15–20 εκατοστά σε σχέση με τα μέσα του 20ού αιώνα. Αυτό σημαίνει ότι κάθε νέο επεισόδιο ξεκινά από υψηλότερο «σημείο βάσης». Ένα φαινόμενο που πριν από 40 χρόνια θα προκαλούσε οριακές υπερχειλίσεις, σήμερα μπορεί να δημιουργήσει εκτεταμένες ζημιές. Η σταδιακή αυτή μετατόπιση του μέσου επιπέδου καθιστά τα ακραία επεισόδια συχνότερα ως προς τις επιπτώσεις τους, ακόμη κι αν η ένταση των καταιγίδων δεν αυξάνεται αναλογικά.
Please accept YouTube cookies to play this video. By accepting you will be accessing content from YouTube, a service provided by an external third party.
If you accept this notice, your choice will be saved and the page will refresh.
Το βίντεο του κ. Ν. Καλογήρου μας δίνει τη δύναμη της θάλασσας στις Στενιές Άνδρου, ενώ το πρόσφατο επεισόδιο αναδεικνύει την ανάγκη για συστηματική παρακολούθηση της στάθμης με παλιρροιογράφους υψηλής ακρίβειας, για επιχειρησιακά μοντέλα πρόγνωσης μετεωρολογικής πλημμυρίδας, για επανεκτίμηση της ανθεκτικότητας των λιμενικών υποδομών, για ενσωμάτωση της κλιματικής διάστασης στον σχεδιασμό. Η επιστήμη μπορεί πλέον να προσεγγίσει με σχετική ακρίβεια τέτοια φαινόμενα, εφόσον υπάρχουν επαρκή δεδομένα ανέμου, πίεσης και κυματισμού. Το ζητούμενο είναι η μετατροπή της γνώσης σε προληπτική δράση. Η παρατεταμένη πλημμυρίδα στην Άνδρο και σε άλλες περιοχές του ελληνικού χώρου δεν ήταν τυχαίο ή «ανεξήγητο» γεγονός. Ήταν το αποτέλεσμα μιας αλληλουχίας φυσικών μηχανισμών που έδρασαν ταυτόχρονα και επίμονα: παρατεταμένοι νότιοι άνεμοι, χαμηλές βαρομετρικές πιέσεις, έντονος κυματισμός και υδροδυναμικός εγκλωβισμός σε μια ημίκλειστη λεκάνη. Η θάλασσα δεν «φούσκωσε» ξαφνικά. Ανέβηκε σταδιακά, συσσωρεύοντας ενέργεια και μάζα νερού, μέχρι που ένα νέο επεισόδιο Σοροκάδας οδήγησε στην κορύφωση. Σε μια χώρα με εκτεταμένη ακτογραμμή και έντονη νησιωτικότητα, η κατανόηση αυτών των μηχανισμών δεν είναι ακαδημαϊκή πολυτέλεια. Είναι προϋπόθεση για την ανθεκτικότητα των παράκτιων κοινωνιών απέναντι σε φαινόμενα που, αν και φυσικά, τείνουν να γίνονται ολοένα και πιο επιδραστικά.
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect