Υπάρχουν στιγμές στην Ιστορία όπου η ήττα είναι βέβαιη, αλλά η υποταγή παραμένει επιλογή. Εκεί ακριβώς γεννιούνται οι πιο σιωπηλές και ταυτόχρονα οι πιο εκκωφαντικές πράξεις αντίστασης. Όχι στα πεδία των μαχών, αλλά μέσα σε εκκλησάκια, μοναστήρια, οχυρά και αποθήκες πυρίτιδας. Εκεί όπου κάποιοι άνθρωποι, πολιορκημένοι και αποκομμένοι από κάθε ελπίδα βοήθειας, αποφάσισαν ότι δεν θα παραδώσουν ούτε τον εαυτό τους ούτε τα μέσα με τα οποία ο εχθρός θα συνέχιζε την καταστροφή.
Στην ελληνική συλλογική μνήμη, η μορφή του καλόγερου Σαμουήλ στο Κούγκι δεσπόζει ως σύμβολο αυτής της επιλογής. Τον Δεκέμβριο του 1803, όταν το Σούλι είχε πλέον περικυκλωθεί από τα στρατεύματα του Αλή Πασά και η έκβαση του αγώνα ήταν προδιαγεγραμμένη, ο Σαμουήλ έμεινε πίσω στην εκκλησία της Αγίας Παρασκευής. Αρνήθηκε να παραδώσει την πυρίτιδα που θα στρεφόταν εναντίον άλλων χριστιανών και, με μια πράξη απόλυτα συνειδητή, ανατινάχθηκε μαζί με την πυριτιδαποθήκη. Δεν επρόκειτο για παρόρμηση απελπισίας. Ήταν μια τελεσίδικη δήλωση ελευθερίας: καλύτερα η φωτιά από την αλυσίδα.
Η πράξη του Σαμουήλ δεν ήταν μοναδική. Ανήκει σε μια μακρά, διαχρονική αλυσίδα ανθρώπων και κοινοτήτων που, όταν βρέθηκαν αντιμέτωποι με τη βεβαιότητα της αιχμαλωσίας, της ταπείνωσης ή της σφαγής, επέλεξαν να αφαιρέσουν από τον εχθρό ακόμη και τη δυνατότητα της νίκης.
Εξήντα τρία χρόνια αργότερα, στην Κρήτη, στη μονή του Αρκαδίου θα γινόταν το πιο γνωστό παγκόσμιο σύμβολο αυτής της επιλογής. Πολιορκημένοι επαναστάτες και άμαχοι, βλέποντας την άμυνα να καταρρέει, συγκεντρώθηκαν γύρω από την πυριτιδαποθήκη. Όταν οι Οθωμανοί εισέβαλαν, ο Κωνσταντίνος Γιαμπουδάκης άναψε το φυτίλι. Η έκρηξη συγκλόνισε την Ευρώπη και μετέτρεψε το Αρκάδι σε ηθικό σεισμό που ξεπέρασε τα όρια της Κρήτης, ενεργοποιώντας φιλελληνικά κινήματα και πολιτικές πιέσεις.
Λίγα χρόνια νωρίτερα, στη Μολδαβία, στη μονή Σέκου, ο Ιορδάνης Ολύμπιος και οι σύντροφοί του, περικυκλωμένοι από υπέρτερες οθωμανικές δυνάμεις, έκαναν την ίδια επιλογή. Η ανατίναξη της πυριτιδαποθήκης δεν ήταν απλώς πράξη πολεμική· ήταν άρνηση της δημόσιας εκτέλεσης και της διαπόμπευσης, μια πράξη ελέγχου του ίδιου τους του τέλους.
Please accept YouTube cookies to play this video. By accepting you will be accessing content from YouTube, a service provided by an external third party.
If you accept this notice, your choice will be saved and the page will refresh.
Κατά την Ελληνική Επανάσταση, ανάλογες πράξεις επαναλήφθηκαν σε διαφορετικές μορφές. Στη Νάουσα, το 1822, οι υπερασπιστές κατέστρεψαν αποθήκες πυρομαχικών καθώς η πόλη παραδινόταν στις φλόγες, ενώ οι γυναίκες προτίμησαν να ριχτούν στα νερά της Αράπιτσας παρά να αιχμαλωτιστούν. Στο Μεσολόγγι, κατά την Τρίτη Πολιορκία, οι ανατινάξεις αποθηκών πυρίτιδας πριν και κατά την Έξοδο στόχευαν όχι μόνο στη στρατιωτική παρεμπόδιση του εχθρού, αλλά και στη διατήρηση ενός ελάχιστου ελέγχου μέσα στο απόλυτο χάος.
Το φαινόμενο αυτό δεν περιορίζεται στον ελληνικό χώρο. Στην Ισπανία, κατά τη δεύτερη πολιορκία της Σαραγόσα το 1809, οι Ισπανοί υπερασπιστές ανατίναξαν πυριτιδαποθήκες όταν τα ναπολεόντεια στρατεύματα έφτασαν στα εσωτερικά οχυρά. Η πόλη έπεσε, αλλά η αντίσταση καθυστέρησε σημαντικά τον γαλλικό στρατό και απέκτησε μυθικές διαστάσεις στην ισπανική ιστοριογραφία. Στον Κριμαϊκό Πόλεμο, οι Ρώσοι στη Σεβαστούπολη κατέστρεψαν αποθήκες πυρίτιδας κατά την εκκένωση των οχυρών, ώστε να μη χρησιμοποιηθούν από τους αντιπάλους.
Στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, παρόμοιες επιλογές επαναλήφθηκαν σε διαφορετικό τεχνολογικό περιβάλλον: στο φρούριο του Μπρεστ-Λιτόφσκ, στο Στάλινγκραντ, στα προάστια του Λένινγκραντ, όπου οι υπερασπιστές κατέστρεψαν αποθήκες πυρομαχικών πριν την κατάληψη από τις ναζιστικές δυνάμεις.
Ακόμη και εκεί όπου δεν υπήρχε πυρίτιδα με την κυριολεκτική έννοια, το μοτίβο παραμένει αναγνωρίσιμο.
Στη Μασάντα της Ιουδαίας, το 73 μ.Χ., οι Ζηλωτές κατέστρεψαν τα αποθέματά τους και προχώρησαν σε συλλογική αυτοκτονία, αρνούμενοι να παρελάσουν ως τρόπαια μπροστά στους Ρωμαίους.
Στη Βαρσοβία, το 1943, οι εξεγερμένοι του γκέτο κατέστρεψαν εργαστήρια εκρηκτικών και αποθέματα όπλων, γνωρίζοντας ότι δεν υπήρχε καμία πιθανότητα στρατιωτικής νίκης, αλλά επιμένοντας να μην αφήσουν τίποτα χρήσιμο στον εχθρό.
Αυτό που ενώνει όλες αυτές τις περιπτώσεις δεν είναι η πολεμική τους αποτελεσματικότητα. Συχνά, η στρατιωτική έκβαση δεν άλλαξε. Εκείνο που άλλαξε ήταν η αφήγηση της ήττας. Η ανατίναξη της πυριτιδαποθήκης μετατρέπει την πτώση σε πράξη επιλογής. Στερεί από τον νικητή το δικαίωμα της απόλυτης επικράτησης και αφήνει πίσω του μια μνήμη πιο ανθεκτική από τα τείχη. Στο Κούγκι, στο Αρκάδι, στη Σέκου, στη Σαραγόσα ή στη Βαρσοβία, η αυτοθυσία δεν λειτούργησε ως τέλος, αλλά ως αρχή μιας διαρκούς υπενθύμισης: ότι υπάρχουν στιγμές όπου η ζωή, χωρίς αξιοπρέπεια, παύει να έχει νόημα. Και τότε, κάποιοι άνθρωποι επιλέγουν να γίνουν φωτιά, για να μη γίνουν σκιά.
Πηγές
Finlay, G. History of the Greek Revolution, Edinburgh, 1861 / Περραιβός, Χρ. Ιστορία του Σουλίου και της Πάργας, Βενετία, 1815 / Βακαλόπουλος, Α. Ιστορία του Νέου Ελληνισμού, Θεσσαλονίκη / Κασομούλης, Ν. Ενθυμήματα Στρατιωτικά, Αθήνα / Mazower, M. The Balkans, Penguin Books /Beevor, A. Stalingrad, Penguin / Brewer, D. The Greek War of Independence, Overlook Press
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect