Ξημερώνοντας η 15η Νοεμβρίου 2017, ένα σπάνιας έντασης κύμα καταιγίδων σάρωσε τη δυτική Αττική. Μέσα σε λίγες ώρες, ολόκληρη η περιοχή της Μάνδρας μετατράπηκε σε ποτάμι λάσπης και φερτών υλικών. Τελικά οι νεκροί από την πλημμύρα έφτασαν τους 24, εκ των οποίων 1 στην περιοχή της Νέας Περάμου (θέση Νεράκι) και οι υπόλοιποι στην ευρύτερη περιοχή της Μάνδρας. Στη Μάνδρα 1064 κτίρια, και ειδικότερα 794 κατοικίες, 126 επαγγελματικοί χώροι, 8 δημόσια κτίρια και 136 αποθήκες και υπόγεια, υπέστησαν ζημιές. Το ελληνικό κοινό αντίκρισε μια ακόμη τραγωδία που, δυστυχώς, είχε προαναγγελθεί από χρόνια. Η πλημμύρα της Μάνδρας δεν ήταν ένα “ακραίο φυσικό φαινόμενο” με την έννοια του αναπόφευκτου. Ήταν αποτέλεσμα έντονης καταιγίδας πάνω σε μια αστικοποιημένη λεκάνη απορροής, με σοβαρές ανθρώπινες παρεμβάσεις και ανεπαρκή αντιπλημμυρική θωράκιση.
Μετεωρολογικά δεδομένα: τοπικά έντονο φαινόμενο
Η βροχόπτωση της 15ης Νοεμβρίου 2017 χαρακτηρίστηκε από εξαιρετικά μεγάλη χωρική μεταβλητότητα. Στον μετεωρολογικό σταθμό της Ελευσίνας, η ημερήσια βροχή δεν ξεπέρασε τα 15 mm. Αντίθετα, το ραντάρ του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών (ΕΑΑ) εκτίμησε ότι στην περιοχή της Μάνδρας – Δαφνίου – Όρους Πατέρα έπεσαν πάνω από 200 mm μέσα σε λιγότερο από 6 ώρες!
Αυτό σημαίνει ότι μέσα σε μία μόνο νύχτα έπεσε ποσότητα βροχής που αντιστοιχεί στο 30–40 % της ετήσιας βροχόπτωσης της δυτικής Αττικής. Η αιτία ήταν ένα σταθερό βαρομετρικό χαμηλό στο Ιόνιο που διοχέτευε θερμές και υγρές αέριες μάζες προς τα βορειοανατολικά, όπου συναντούσαν τις ψυχρές μάζες της Κεντρικής Ελλάδας. Ο συνδυασμός αυτών των ρευμάτων δημιούργησε γραμμές καταιγίδων (squall lines), οι οποίες παρέμειναν σχεδόν ακίνητες πάνω από τον ορεινό όγκο του Πατέρα και της Πάρνηθας, προκαλώντας επαναλαμβανόμενες αναπτύξεις.
Το αποτέλεσμα ήταν ένας καταρρακτώδης, στατικός υετός, εξαιρετικά εντοπισμένος, που τα παραδοσιακά δίκτυα μετρήσεων (όπως ο σταθμός Ελευσίνας) δεν μπόρεσαν να αποτυπώσουν επακριβώς.
Η περιοχή έχει υποστεί πλημμύρες και κατά το παρελθόν, με την σημαντικότερη των τελευταίων ετών στις 01/01/1996, όπως δημοσιεύεται στη σχετική Τεχνική Έκθεση Κατάρτισης Χαρτών
Επικινδυνότητας Πλημμύρας για λογαριασμό της ΕΓΥ. Όπως επιβεβαιώνεται από τους χάρτες επικινδυνότητας πλημμύρας, η συμβολή του ρέματος Σούρες με το ρέμα Κατσημίδη στη Μάνδρα διαμορφώνει μια ευάλωτη ζώνη υψηλού κινδύνου πλημμύρας. Η ΕΓΥ στα πλαίσια του Σχεδίου Διαχείρισης Κινδύνων Πλημμύρας των Λεκανών Απορροής Ποταμών του Υδατικού Διαμερίσματος Αττικής έχει παρουσιάσει, μεταξύ άλλων, Χάρτη Επικινδυνότητας Πλημμύρας για το δυσμενές σενάριο της περιόδου επαναφοράς Τ=1000 έτη, όπου το ποσοστό της πλημμυρικής κατάκλυσης στην πόλη της Μάνδρας φτάνει σχεδόν το 80%.
Τι λένε οι επίσημες πηγές – Η τεχνική ανάλυση απο ΕΑΑ / ΜΕΤΕΟ
Η κύρια τεχνική ανάλυση δημοσιεύτηκε από την ομάδα meteo/EAA το 2018 με τίτλο: “Η πλημμύρα της Μάνδρας: Μετεωρολογική ανάλυση και ποσοτικοποίηση υετού από ραντάρ” (ΕΑΑ/ meteo, Τμήμα Ραντάρ & Υδρομετεωρολογίας, 2018) . Τα στοιχεία από το ραντάρ της Πεντέλης μας δείχνουν οτι η καταιγίδα είχε διάρκεια περίπου 4 ώρες (04:00–08:00 τοπική). Οι μέγιστες 15λεπτες εντάσεις εκτιμήθηκαν: μεταξύ 05:15–05:45, με ρυθμό >60 mm/h, οι τοπικά αιχμές έως 80 mm/h στην περιοχή Αγ. Αικατερίνης–Σούρες. Ο συσσωρευτικός υετός 4 ωρών ξεπέρασε τα 200 mm, με κορυφή 205–210 mm πάνω από το βόρειο τμήμα της Μάνδρας. Στα 15λεπτα παράθυρα, η μέση πυκνότητα υετού κινήθηκε μεταξύ 15–20 mm/15′, με μέγιστο 22–25 mm/15′.
Το ραντάρ του ΕΑΑ κατέγραψε μέγιστες 15λεπτες εντάσεις έως 20 mm/15′ (≈ 80 mm/h) και συνολικό υετό άνω των 200 mm μέσα σε 4 ώρες — μια εξαιρετικά τοπική καταιγίδα που δεν καταγράφηκε από τον σταθμό Ελευσίνας και εξηγεί τη σφοδρότητα της πλημμύρας.
| Ώρα (τοπική) |
Μέσος υετός 15′ (mm) |
Ισοδύναμο (mm/h) |
Παρατηρήσεις |
|---|---|---|---|
| 04:00–04:15 |
8 |
32 |
Έναρξη επεισοδίου |
| 04:15–04:30 |
14 |
56 |
Πυρήνας 1 πάνω από Όρος Πατέρα |
| 04:30–04:45 |
18 |
72 |
Αιχμή 1 – Σούρες |
| 04:45–05:00 |
20 |
80 |
Μέγιστη ένταση (Αγ. Αικατερίνης) |
| 05:00–05:15 |
17 |
68 |
Συνεχιζόμενος υετός |
| 05:15–05:30 |
15 |
60 |
Πυρήνας 2 – μετατόπιση νοτιότερα |
| 05:30–05:45 |
12 |
48 |
Ελάττωση έντασης |
| 05:45–06:00 |
8 |
32 |
Υποχώρηση |
| 06:00–06:15 |
5 |
20 |
Τελική φάση |
| 06:15–06:30 |
3 |
12 |
Λήξη επεισοδίου |
| Σύνολο |
120–130 mm (σε 2.5 h) |
— |
Συνολικός ρανταρικός υετός >200 mm τοπικά |
Στη μεθοδολογία χρησιμοποιήθηκε το ραντάρ Doppler Πεντέλης σε ύψος 1 km CAPPI. Εφαρμόστηκε spatial smoothing (1×1 km) και temporal average 15′ για υετόγραμμα και η αβεβαιότητα ήταν ±10 mm ανά 15λεπτο και ±20 mm στο σύνολο. Τα συμπεράσματα από την ανάλυση του ραντάρ δείχνουν ότι η πλημμύρα προήλθε από πολύ τοπική, στάσιμη καταιγίδα με ένταση συγκρίσιμη με «100ετές γεγονός» (Τ ≈ 100–200 έτη). Ο ρυθμός βροχής (60–80 mm/h) σε λεκάνη με χρόνο συγκέντρωσης ~30′ σημαίνει ότι ολόκληρος ο όγκος έφτασε σχεδόν ταυτόχρονα στα ρέματα Σούρες–Αγ. Αικατερίνης και η μέγιστη 15λεπτη ένταση (≈ 20 mm/15′) αντιστοιχεί σε περίοδο επαναφοράς > 200 ετών για τέτοιο μέγεθος λεκάνης.
Η σύζευξη ραντάρ-υδρολογίας-γεωμορφολογίας αναδεικνύει ότι η Μάνδρα δέχθηκε ιδιαίτερα υψηλές 15λεπτες εντάσεις πάνω σε λεκάνη με πολύ μικρό χρόνο συγκέντρωσης και υψηλά C λόγω αστικοποίησης/τεχνικών έργων. Η τεχνική τεκμηρίωση δεν αφήνει αμφιβολία: η υπερφόρτιση των Σούρες–Αγ. Αικατερίνης ήταν αναμενόμενη υπό τέτοιες εντάσεις
Γεωμορφολογία: Μα λεκάνη που «δεν συγχωρεί»
Η Μάνδρα βρίσκεται στη λεκάνη απορροής των ρεμάτων Αγίας Αικατερίνης και Σούρες, που κατεβαίνουν από τις δυτικές πλαγιές του Όρους Πατέρα. Η λεκάνη αυτή έχει πολύ απότομες κλίσεις (έως 35 %), στενά ρέματα με μικρή χωρητικότητα, και έδαφος πετρώδες και φτωχό σε φυτοκάλυψη, δηλαδή συνθήκες που επιταχύνουν τη ροή του νερού προς τον οικιστικό ιστό. Όταν σε ένα τέτοιο περιβάλλον συμβεί καταιγίδα με ρυθμό βροχής άνω των 60–80 mm/ώρα, το νερό φτάνει στην πόλη σε λίγα λεπτά, μεταφέροντας φερτά υλικά, λάσπη και βράχους. Η φυσική καταστροφή μετατράπηκε σε τραγωδία εξαιτίας ανθρώπινων επεμβάσεων στη φυσική ροή . Τα ρέματα Αγίας Αικατερίνης και Σούρες είχαν μπαζωθεί ή περιοριστεί από αυθαίρετα κτίσματα, εργοστάσια και δρόμους. Τμήμα της ροής διοχετεύτηκε μέσα από τσιμεντένιους αγωγούς μικρής διατομής, ανίκανοι να απορροφήσουν τον τεράστιο όγκο του νερού. Σε κρίσιμα σημεία υπήρχαν φράγματα από μπάζα και σκουπίδια, που οδήγησαν σε απότομη υπερχείλιση. Η καταστροφή ήταν επομένως αποτέλεσμα όχι μόνο βροχής, αλλά και πολυετούς αστικής αμέλειας.
Έχει συζητηθεί αν τα έργα της Αττικής Οδού και του παρακείμενου κόμβου Μάνδρας επιδείνωσαν τη ροή των νερών. Οι τεχνικές μελέτες δείχνουν ότι κατά την κατασκευή της Αττικής Οδού και των οδικών αξόνων (2000–2004), τροποποιήθηκαν οι φυσικές απορροές από τις πλαγιές του Πατέρα προς τα νότια. Σε ορισμένα σημεία, τα νερά συγκεντρώνονταν τεχνητά σε αγωγούς που κατέληγαν προς τον οικισμό, αυξάνοντας τη συγκέντρωση ροής. Επιπλέον, η αποκοπή του φυσικού χώρου πλημμύρας (floodplain) από επιχωματώσεις και κόμβους της Αττικής Οδού μείωσε τη δυνατότητα εκτόνωσης των νερών. Με άλλα λόγια, τα έργα αυτά δεν προκάλεσαν από μόνα τους την πλημμύρα, αλλά ενίσχυσαν τις συνέπειες της καταιγίδας, λειτουργώντας ως φράγματα που κατεύθυναν την ορμή του νερού μέσα στην πόλη.
Μετά την καταστροφή, το πόρισμα της Εισαγγελίας Εφετών (2020) κατέδειξε ευθύνες της Περιφέρειας Αττικής, της Πολεοδομίας, και του Δήμου Μάνδρας, για πλημμελή συντήρηση ρεμάτων και αυθαίρετη δόμηση. Παράλληλα, υπογραμμίστηκε η απουσία συντονισμένου σχεδίου αντιπλημμυρικής προστασίας στη δυτική Αττική, όπου οι ρέουσες ορεινές λεκάνες καταλήγουν σε πυκνοκατοικημένες περιοχές. Η Μάνδρα δεν πνίγηκε μόνο από τη βροχή· πνίγηκε από την αδιαφορία, την αστική πίεση και την έλλειψη πρόληψης. Η φύση έκανε το αναμενόμενο· έβρεξε έντονα πάνω σε ένα ορεινό ανάγλυφο. Οι άνθρωποι, όμως, έκαναν το απροσδόκητο: έχτισαν μέσα στα ρέματα και απέκοψαν τις φυσικές απορροές. Η τραγωδία της Μάνδρας πρέπει να μείνει ως υπενθύμιση ότι η αντιπλημμυρική πολιτική δεν είναι έργο “μετά”, αλλά “πριν” — σχεδιασμός, χαρτογράφηση ρεμάτων, καθαρισμοί και απαγόρευση αυθαίρετης δόμησης. Γιατί, όπως συνηθίζουν να λένε οι μετεωρολόγοι, «οι βροχές είναι φυσικές· οι πλημμύρες είναι ανθρώπινες»
Please accept YouTube cookies to play this video. By accepting you will be accessing content from YouTube, a service provided by an external third party.
If you accept this notice, your choice will be saved and the page will refresh.
Please accept YouTube cookies to play this video. By accepting you will be accessing content from YouTube, a service provided by an external third party.
If you accept this notice, your choice will be saved and the page will refresh.
Τι πρέπει να μας μείνει-Διδάγματα
Η πλημμύρα της Μάνδρας δεν είναι απλώς μία τραγική σελίδα της νεότερης ιστορίας μας. Είναι ο καθρέφτης μιας χώρας που επί δεκαετίες άφησε τα ρέματα να χαθούν κάτω από μπετά, αυθαιρεσίες και γραφειοκρατικές σιωπές. Είναι η πιο σκληρή υπενθύμιση ότι η φύση λειτουργεί με κανόνες — κι εμείς επιμένουμε να τους αγνοούμε. Το νερό ακολούθησε τον δρόμο που του άφησαν. Κι αυτός ο δρόμος οδηγούσε μέσα στην πόλη. Η Μάνδρα πνίγηκε από μια καταιγίδα εξαιρετικής έντασης, αλλά ο θάνατος 24 ανθρώπων δεν ήταν «θεομηνία». Ήταν η χρονομετρημένη κατάρρευση ενός συστήματος που τόσα χρόνια ανέβαλε, παρέβλεπε, συγκάλυπτε και αδυνατούσε να δει ότι η υδρολογία δεν συγχωρεί. Η φύση δεν περιμένει τις δημοπρατήσεις. Δεν περιμένει εγκρίσεις. Δεν περιμένει το “επόμενο πρόγραμμα”. Όπως έδειξαν όλα τα επιστημονικά δεδομένα —ραντάρ, υετογράμματα, υδρολογικά μοντέλα και χάρτες επικινδυνότητας— η καταστροφή ήταν προβλέψιμη. Και όταν μια καταστροφή είναι προβλέψιμη, τότε είναι και προλαμβάνσιμη. Δεν υπάρχει πλέον καμία δικαιολογία. Όχι για τη Μάνδρα. Όχι για τη Θεσσαλία. Όχι για καμία ελληνική πόλη που ζει με ρέματα αφανισμένα και λεκάνες απορροής παραμορφωμένες από αυθαίρετους δρόμους, επιχώσεις, οδικούς κόμβους και εργοστάσια. Η Μάνδρα δεν πρέπει να μείνει απλώς στη μνήμη. Πρέπει να γίνει υπόσχεση. Υπόσχεση ότι ο σχεδιασμός δεν θα αρχίζει μετά τις απώλειες. Ότι η αντιπλημμυρική προστασία δεν θα είναι εξαγγελία, αλλά πράξη. Ότι τα ρέματα θα πάψουν να θεωρούνται «οικόπεδα». Ότι κάθε λεκάνη απορροής θα αντιμετωπίζεται ως αυτό που πραγματικά είναι . Ένα υδρολογικά ενεργό σύστημα, με κανόνες, όρια και ανάγκη προστασίας. Η φύση μάς έδειξε για ακόμη μία φορά κάτι απλό: Οι βροχές είναι φυσικές· οι πλημμύρες είναι ανθρώπινες. Και αν δεν αλλάξουμε τρόπο σκέψης και οργάνωσης, τότε η Μάνδρα δεν θα είναι το τελευταίο κεφάλαιο — αλλά το προοίμιο όσων έρχονται. Το ερώτημα δεν είναι πια “αν” θα ξανασυμβεί. Το ερώτημα είναι αν θα είμαστε επιτέλους έτοιμοι όταν συμβεί.
Πηγές
- ΕΑΑ/meteo (2018), “Ανάλυση του επεισοδίου 15.11.2017 στη Μάνδρα”
- Koutsogiannis D. et al. (2020), Hydrological Sciences Journal, “The catastrophic flood of Mandra revisited: hydrometeorological analysis and lessons for flood management in Greece.”
- Karagiannidis A., Lagouvardos K. et al. (2019), Advances in Meteorology, “Quantitative rainfall estimation and nowcasting during the Mandra flash flood.”
- Implementation of a Nowcasting Hydrometeorological System for Studying Flash Flood Events: The Case of Mandra, Greece –C. Spyrou
George Varlas Aikaterini Pappa
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect