Η Πλημμύρα του Ποδονίφτη — Όταν τα Ρέματα Φράζουν, το Νερό Εκδικείται

Listen to this

Στις 21 Οκτωβρίου 1994, η Αθήνα έζησε μία από τις σκοτεινότερες νύχτες της μεταπολεμικής της ιστορίας.
Η τρίτη —και ίσως πιο χαρακτηριστική— μεγάλη πλημμύρα της πρωτεύουσας σφράγισε ανεξίτηλα τη μνήμη όσων τη βίωσαν.
Μέσα σε λίγες μόνο ώρες, δέκα άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους στην Αττική, ενώ άλλοι επτά πνίγηκαν σε άλλες περιοχές της χώρας· σύνολο 17 θύματα, ακριβώς όσα και στην κακοκαιρία «Daniel» το 2023 — μόνο που εκείνη τη φορά η βροχή ήταν επταπλάσια.

Please accept YouTube cookies to play this video. By accepting you will be accessing content from YouTube, a service provided by an external third party.

YouTube privacy policy

If you accept this notice, your choice will be saved and the page will refresh.

Accept YouTube Content

Το Ρέμα που Μπαζώθηκε — και Αντεπιτέθηκε

Η καταστροφή του 1994 δεν προήλθε από έναν τροπικό τυφώνα, αλλά από μια «κανονική» μεσογειακή διαταραχή που συνάντησε μια πόλη ανοχύρωτη.
Η Αθήνα πνίγηκε με 100 χιλιοστά βροχής, επειδή ο Ποδονίφτης —το ιστορικό ρέμα που κατέβαινε από την Πεντέλη και τη Φιλοθέη προς τη Νέα Φιλαδέλφεια— είχε ήδη μετατραπεί σε έναν ασφυκτικά μπαζωμένο αγωγό, καλυμμένο από δρόμους, αυλές και τσιμέντο. Το νερό, όπως λένε οι παλιοί, «θυμάται πάντα τον δρόμο του» — κι εκείνη τη νύχτα, τον ξαναβρήκε.  Η Εθνική Μετεωρολογική Υπηρεσία είχε ήδη εκδώσει από τις 20 Οκτωβρίου Έκτακτο Δελτίο Πρόγνωσης Επικίνδυνων Καιρικών Φαινομένων, προειδοποιώντας για καταιγίδες σχεδόν σε όλη τη χώρα. Στις 21 Οκτωβρίου και ώρα 13:00, έγινε ρητή αναφορά σε «πολύ ισχυρές καταιγίδες στην Αττική». Το βράδυ, στις 19:00, η προειδοποίηση ανανεώθηκε — αλλά η πόλη δεν πρόλαβε να αντιδράσει.

Στο μετεωρολογικό σταθμό της Νέας Φιλαδέλφειας, η καταγραφή ήταν αμείλικτη: 108,6 mm βροχής μέσα σε λίγες ώρες. Στο Αστεροσκοπείο σημειώθηκαν 85 mm, και στο Ελληνικό μόλις 47 mm — χαρακτηριστική ένδειξη της τοπικότητας της υπερκαταιγίδας.

 Η μέγιστη ωριαία ένταση στη Νέα Φιλαδέλφεια έφτασε τα 42,7 mm, ενώ σε δεκάλεπτο σημειώθηκαν 26 mm, τιμές που θα έθεταν σε συναγερμό ακόμη και σύγχρονα υδρολογικά συστήματα.
Το Εθνικό Μετσόβειο Πολυτεχνείο κατέγραψε 37,5 mm σε μία ώρα και 17,5 mm στο δεκάλεπτο.  Στα Σπάτα η ωριαία ένταση ήταν 48,9 χιλιοστά και η μέγιστη ένταση δεκαλέπτου 19,6 χιλιοστά.

Για την συγκεκριμένη υπερκαταιγίδα έχουν γραφεί πολλές επιστημονικές αναλύσεις, ενω σε εργασία τους (Extreme floods in Greece: The case of 1994)  η κ. Μαρία Μιμίκου και ο κ. Δημήτριος  Κουτσογιάννης,  καθηγητές Υδρολογίας στο ΕΜΠ, παρουσιάζουν μια σύγκριση του ωριαίου υετού μεταξύ του σταθμού του Ζωγράφου του ΕΜΠ και του σταθμού της ΕΜΥ στη Ν. Φιλαδέλφεια. Αναφδεικνύεται με αυτόν τον τρόπο το μέγεθος της καταιγίδας αλλά και η τοπικότητά της.

Φωτό : Η προσεκτική παρατήρηση των τριών δορυφορικών φωτογραφιών (19, 20 & 21/10/1994) απεικονίζει με σαφήνεια τα συστήματα που ξεκίνησαν από την Κεντρική Μεσόγειο και μας επηρέασαν διαδοχικά το ένα πίσω από το άλλο.

Η Νύχτα της Καταιγίδας

Η Μάγδα Τζανάκου, μετεωρολόγος της ΕΜΥ, θυμάται:

«Ξεκίνησα στις έξι το απόγευμα από τα Μελίσσια. Στο ύψος του ΟΑΚΑ ο δρόμος είχε γίνει ποτάμι· στα Σίδερα Χαλανδρίου το νερό έφτανε ως την πόρτα του αυτοκινήτου. Έκανα σχεδόν τρεις ώρες για να φτάσω στην ΕΜΥ. Η Μεσογείων ήταν ένα ποτάμι με χαλίκια και φερτά υλικά…»

Ο Δημήτρης Ζιακόπουλος, τότε προϊστάμενος, έγραψε αργότερα στο προσωπικό του ιστολόγιο:

«Η εφιαλτική εκείνη νύχτα κύλησε χωρίς ανάσα. Δεν μας λύγιζε η κούραση, αλλά η θλίψη· γιατί, παρά τις προειδοποιήσεις μας, τα χειρότερα δεν αποφεύχθηκαν.»

Ο Χρήστος Χαραλαμπόπουλος μετεωρολόγος της ΕΜΥ, θυμάται:

” εκείνο το βράδυ-τουλάχιστον μέχρι τις 2 τα ξημερώματα- από την πολλή ένταση δεν προλαβαίναμε να πιούμε ούτε ένα ποτήρι νερό. Για να φάμε ούτε συζήτηση, παρότι η Μάγδα είχε φέρει ένα πολύ ωραίο φαγητό από τον Προυσσό”….

Μια Τοπική Καταιγίδα με Εθνικό Τραύμα

Η ανάλυση της Μαρίας Μιμίκου και του Δημήτρη Κουτσογιάννη από το ΕΜΠ (“Extreme floods in Greece: The case of 1994”) κατέδειξε ότι η καταιγίδα ήταν εξαιρετικά τοπική, αποτέλεσμα κυκλωνικού συστήματος που σχηματίστηκε πάνω από την Ιταλία και κινήθηκε ανατολικά, περνώντας πάνω από τη χώρα μας. Το χαμηλό των 994 hPa συνδυάστηκε με κορεσμένη ατμόσφαιρα στην Αττική, δημιουργώντας συνθήκες εκρηκτικής αστάθειας.

Ομοιότητες με τον «Daniel» του 2023 είναι εντυπωσιακές: και στις δύο περιπτώσεις, ο συνδυασμός κορεσμένου εδάφους και ανθρώπινης παρέμβασης στα ρέματα ήταν καταλυτικός. Η ειρωνεία; Παρά το γεγονός ότι ο «Daniel» έφερε επταπλάσιο ύψος βροχής, ο αριθμός των θυμάτων ήταν ίδιος. Η φύση δεν συγχωρεί την ίδια αμέλεια δύο φορές.

Από την Καρδίτσα στην Αθήνα — Ίδιες Εικόνες

Εκείνη την περίοδο, τα συστήματα που έπληξαν την Αττική επηρέασαν και τη Θεσσαλία, προκαλώντας ζημιές κυρίως στην Καρδίτσα. Ο δημοσιογράφος Αργύρης Ντινόπουλος κάλυψε για τον ΑΝΤ1 τις πλημμύρες στο χωριό Μεταμόρφωση Καρδίτσας — το ίδιο χωριό που ξαναπλημμύρισε, σχεδόν τριάντα χρόνια μετά, το 2023.

Το Ρέμα των Αναμνήσεων

Ο Ποδονίφτης δεν είναι απλώς ένα τεχνικό έργο ή μια γραμμή σε χάρτη.
Ήταν κάποτε το φυσικό σύνορο ανάμεσα στη Νέα Ιωνία και τη Νέα Φιλαδέλφεια — και το μονοπάτι των φιλάθλων της ΑΕΚ, που περνούσαν με πατημένα χώματα και αυτοσχέδιες γέφυρες για να φτάσουν στο γήπεδο.  Οι φίλαθλοι έφταναν εκεί με τον ηλεκτρικό και κατέβαιναν μαζικά στον σταθμό του Περισσού, που γινόταν το αδιαχώρητο…. Παρά το γεγονός ότι έπρεπε να περπατήσουν μέσα στα χώματα και να ακροβατήσουν στα αυτοσχέδια μονοπάτια που οδηγούσαν στο θρυλικό γήπεδο.Σήμερα, τα περισσότερα ίχνη του είναι σκεπασμένα από δρόμους και οικοδομές. Αλλά το νερό, κάθε Οκτώβριο ή Νοέμβριο, θυμάται…

Οι Μετεωρολογικές Ρίζες και τα Μαθήματα

Το 1994 απέδειξε, με τον πιο σκληρό τρόπο, ότι οι πλημμύρες δεν προκαλούνται μόνο από την ένταση των φαινομένων, αλλά και από την έλλειψη σεβασμού στη φυσική ροή του νερού. Τα φραγμένα ρέματα —όπως ο Ποδονίφτης— είναι ωρολογιακές βόμβες μέσα στον αστικό ιστό. Κάθε φορά που ξεχνάμε τη φυσική τους κοίτη, η φύση μας τη θυμίζει με βία. Το νερό θυμάται τους δρόμους του και κάθε τόσο ξεσπάει: και συνήθως ξεσπάει Νοέμβρη μήνα ή τέλη Οκτωβρίου, όπως το 1934, με την φονική πλημμύρα που την έκανε τραγούδι ο Μάρκος Βαμβακάρης, όπως το 1961, ή όπως το 1977, καθώς επίσης και  το 1994, που την απαθανάτισε ο Ρασούλης. Η πλημμύρα του Ποδονίφτη δεν είναι απλώς ένα μετεωρολογικό γεγονός· είναι μια υπενθύμιση. Ότι ο αστικός σχεδιασμός χωρίς υδρολογική μνήμη είναι καταδικασμένος να ξαναζήσει την ίδια τραγωδία.

H ανάυση της κακοκαιρίας από : NICHOLAS G. PREZERAKOS and ATHANASIOS G. PALIATSOS

Πηγές:

• Μιμίκου Μ. & Κουτσογιάννης Δ., Extreme floods in Greece: The case of 1994, ΕΜΠ
• Ζιακόπουλος Δ., Το ημερολόγιο μιας νύχτας – Οκτώβριος 1994
• ΕΜΥ – HNMS Meteorologist Book
• Ντινόπουλος Α., Ανταπόκριση ΑΝΤ1 – Πλημμύρες Καρδίτσας 1994
• Prezerakos N.G. & Paliatsos A.G., Diagnosis of the atmospheric circulation systems associated with an episode of extensive floods over Greece
• Μηχανή του Χρόνου – Το ρέμα του Ποδονίφτη και το γήπεδο της ΑΕΚ

Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect