Η ενασχόλησή μας με τις κακοκαιρίες του παρελθόντος δεν έχει χαρακτήρα νοσταλγίας.
Είναι ένας τρόπος να θυμόμαστε πως κάθε φορά που η φύση ξεσπά και η ανθρώπινη αμέλεια ή η κακοτεχνία συνδυάζονται, το αποτέλεσμα είναι τραγικό.
Ένα τέτοιο επεισόδιο, που χαράχτηκε στη μνήμη των Αθηναίων και έγινε παροιμιώδες, ήταν «ο καιρός της Κολώνας».
Η καταιγίδα του 1852 – Το ποτάμι της Σταδίου
Ήταν μέσα Οκτωβρίου του 1852, όταν μια σφοδρή κακοκαιρία έπληξε την Αθήνα και τον Πειραιά.
Μια ισχυρή διαταραχή από τα δυτικά, με θυελλώδεις νοτιάδες και έντονη βροχόπτωση, προκάλεσε μεγάλες ζημιές.
Η βροχή φούσκωσε το ποτάμι που σήμερα γνωρίζουμε ως οδό Σταδίου — τότε μια βαθιά ρεματιά μέσα στην οποία κυλούσε ο Βοϊδοπνίχτης, παραπόταμος του Ιλισσού. Στο ύψος του Αρσακείου, η γέφυρα παρασύρθηκε. Η πρωτεύουσα κόπηκε στα δύο, καθώς πολλοί κάτοικοι, μαθήτριες και εργάτες περνούσαν καθημερινά από εκεί. Η είδηση διαδόθηκε ταχύτατα και σκόρπισε τον φόβο στους Αθηναίους.
Η μανία του καιρού στον Πειραιά
Η κακοκαιρία έπληξε ιδιαίτερα και τον Πειραιά. Οι άνεμοι ξήλωσαν δέντρα, κατέστρεψαν τον φωτισμό και προκάλεσαν ναυάγια στο λιμάνι. Το ελληνικό πλοίο «Λουδοβίκος» βυθίστηκε, ενώ άλλα δύο σιτοφορτωμένα καράβια χάθηκαν, με το σιτάρι να επιπλέει στην επιφάνεια της θάλασσας.
Η νύχτα της 14ης προς 15η Οκτωβρίου 1852 (27 Οκτωβρίου με το νέο ημερολόγιο) θα μείνει στην ιστορία.
Η σύγχρονη μετεωρολογική reanalysis (ECMWF) για εκείνη την ημέρα δείχνει ένα βαθύ βαρομετρικό χαμηλό νότια της Πελοποννήσου, με ισχυρούς νοτιοδυτικούς ανέμους και συγκέντρωση υγρασίας που σήμερα θα χαρακτηριζόταν ως “medicane”.
Η πτώση της Κολώνας του Ολυμπίου Διός
(Φωτογραφία του 1870- Οι στύλοι του Ολυμπίου Διός είναι έξω από την τότε μικρή πόλη. Χωράφια και αδιαμόρφωτοι δρόμοι περιβάλλουν τα αρχαία ερείπια. Η σημερινή λεωφόρος που οδηγεί στη Συγγρού, δεν ήταν παρά ένας καρόδρομος)
Μέσα στη νύχτα, μία από τις τρεις μεμονωμένες κολώνες του ναού του Ολυμπίου Διός κατέρρευσε. Η είδηση συγκλόνισε την πόλη. Ο Φινλανδός ακαδημαϊκός Wilhelm Lagus έγραψε στο ημερολόγιό του:
«Έτριζαν τα πάντα, ακόμα και στο εσωτερικό του σπιτιού μας. Ο άνεμος έπαιρνε καμινάδες, τα παράθυρα γίνονταν θρύψαλα, και η φοβερή καταιγίδα μαινόταν όλη τη νύχτα.»
Ο λαός συγκεντρώθηκε στο Ολυμπιείο και έκλαψε για την πεσμένη κολόνα.
Η βασίλισσα Αμαλία ρώτησε την Αρχαιολογική Υπηρεσία αν έπρεπε να ξαναστηθεί, αλλά οι Πιττάκης και Ραγκαβής απάντησαν πως έπρεπε να μείνει όπως έπεσε.
Και έτσι παρέμεινε, ως μάρτυρας μιας εποχής.
O στυλίτης μοναχός και η προφητεία
Η πτώση δεν θεωρήθηκε τυχαία. Οι Αθηναίοι θυμήθηκαν έναν στυλίτη μοναχό, που ζούσε πάνω σε μία από τις κολώνες μιμούμενος τον Άγιο Συμεών τον Στυλίτη.
Η Αγγλίδα συγγραφέας Elizabeth Craven (1786) αναφέρει πως δεν κατέβηκε ούτε μία φορά σε είκοσι χρόνια.
Ο Γάλλος περιηγητής Louis Jacques Lacour σημειώνει ότι έζησε δεκαοκτώ χρόνια πάνω στο επιστύλιο του πέμπτου και του έκτου κίονα, ανεβοκατεβάζοντας ένα καλάθι για τροφή.
Η προφητεία του ήταν σαφής:
«Όταν πέσει μια από τις κολώνες, μεγάλο κακό θα βρει την πόλη.»
Σύμφωνα με τον Lacour, ο ασκητής χρησιμοποιούσε μια ανεμόσκαλα από την οποία του έστελναν τις προμήθειες της εβδομάδας, δίχως ο ίδιος να έχει χρειαστεί να κατέβει για έξι συνεχόμενα χρόνια. Υπήρξαν αρκετοί στυλίτες, που διαδέχονταν ο ένας τον άλλον μέχρι το τέλος των οθωμανικών χρόνων και δεν ήταν μόνο Χριστιανοί αλλά και μουσουλμάνοι.
Όταν λοιπόν είδαν την επόμενη ημέρα την πεσμένη κολόνα, οι Αθηναίοι τα «χρειάστηκαν». Έφεραν ιερείς στο σημείο της πεσμένης κολόνας και έγιναν παρακλήσεις.
Η επαλήθευση – Ο λοιμός του 1854
Δύο χρόνια μετά, το καλοκαίρι του 1854, το κακό ήρθε. Με τη γαλλική κατοχή του Πειραιά κατά τον Κριμαϊκό Πόλεμο, εμφανίστηκαν τα πρώτα κρούσματα χολέρας.
Η νόσος εξαπλώθηκε ταχύτατα. Χιλιάδες άνθρωποι πέθαναν, και η προφητεία ξαναζωντάνεψε στη συλλογική μνήμη: «Το κακό της πεσμένης κολώνας ήρθε με τη χολέρα.»
Ο ποιητής Αριστοτέλης Βαλαωρίτης αποτύπωσε το συναίσθημα σε στίχους:
«Ακατανόητος θυμός, οργή Θεού, κατάρα,
νάρχονται πάντα ανέλπιστες βροντές, σεισμοί, αντάρα,
και να μας ρίχνουν κατά γης, το ’να σιμά στ’ άλλο,
ό,τι έχουμε ψηλό, θεόρατο, μεγάλο.»
Η γέννηση του Δημητρίου Καμπούρογλου
Την ίδια μέρα της καταιγίδας γεννήθηκε ο Δημήτριος Γρ. Καμπούρογλου, ιστορικός της παλιάς Αθήνας.
Αργότερα έγραψε:
«Αφού τα πάντα εκινήθησαν την ημέρα εκείνη, εκινήθη φαίνεται και η ημέρα της γεννήσεώς μου.»
Ο Γεώργιος Δροσίνης του αφιέρωσε τους στίχους:
«Τη μέρα που γεννήθηκες / γκρεμίστηκε η κολώνα,
στη θέση της στυλώθηκες / θα φτάσεις τον αιώνα.»
Η συζήτηση στη Βουλή των Ελλήνων (1853)
Ένα χρόνο μετά, η Βουλή συζήτησε την πιθανότητα επανατοποθέτησης της κολόνας. Εγκρίθηκε κονδύλιο 5.000 δραχμών, αλλά υπήρξαν αντιδράσεις. Κάποιος βουλευτής είπε σκωπτικά:
«Τότε, ω σοφοί Άνδρες Αθηναίοι, πρέπει να εδαφίσουμε και τον Παρθενώνα, για να θαυμάσουμε εκ του σύνεγγυς τα έργα των προγόνων μας.»
Η κολόνα παρέμεινε στο έδαφος — σύμβολο ταπεινότητας απέναντι στη φύση και τον χρόνο.
Μετεωρολογική ανάλυση 27 Οκτωβρίου 1852
Σύγχρονη reanalysis (ERA5, ECMWF) δείχνει εκείνη την ημέρα:
-
χαμηλό βαρομετρικό νότια της Πελοποννήσου,
-
μέγιστες ριπές ανέμου >100 km/h στον Σαρωνικό,
-
ισχυρή σύγκλιση υγρασίας από Ν–ΝΔ,
-
κατακόρυφη αστάθεια και καταιγίδες τοπικά έντονες.
Πιθανώς επρόκειτο για υβριδικό χαμηλό τύπου medicane, ένα από τα πρώτα που κατέγραψε η νεότερη ιστορία της Ελλάδας.
Συμπεράσματα
Η κακοκαιρία του 1852 δεν ήταν απλώς μια θεομηνία.
Ήταν το πρώτο αστικό “μάθημα” της νεότερης Αθήνας για τη σημασία της αντιπλημμυρικής θωράκισης. Τα ρέματα μπαζώθηκαν, οι φυσικές διόδοι του νερού αγνοήθηκαν, και η ιστορία επαναλήφθηκε πολλές φορές. Ο «καιρός της Κολώνας» έμεινε παροιμιώδης όχι μόνο για την οργή του καιρού, αλλά και για τη λήθη των ανθρώπων. Η πεσμένη κολόνα, όπως στέκει μέχρι σήμερα, μας θυμίζει ότι όταν η φύση προειδοποιεί, πρέπει να την ακούμε.
Πηγές : Πειραιόραμα ,Iανός, History. Arsakeio, Ημερολόγιο Wilhelm Lagus, Απομνημονεύματα Δημητρίου Καμπούρογλου, Elizabeth Craven, A Journey through the Crimea to Constantinople (1786) ,Louis Jacques Lacour, Voyage en Grèce
Πρακτικά Βουλής 1853 ,Αριστοτέλης Βαλαωρίτης, Ποιήματα (1874)
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect