Η ιστορία της καταστροφής της Σμύρνης έχει γραφτεί κυρίως μέσα από τις στρατιωτικές επιχειρήσεις, τις πολιτικές αποφάσεις, τις μαρτυρίες των ανθρώπων και τη μεγάλη προσφυγική τραγωδία. Υπάρχει όμως ένας παράγοντας που συνήθως παραμένει στο περιθώριο: ο καιρός και ιδιαίτερα ο άνεμος.
Όταν στις 13 Σεπτεμβρίου 1922 ξέσπασε η μεγάλη πυρκαγιά, η Σμύρνη ήταν ήδη μια πόλη γεμάτη πρόσφυγες, φόβο και αβεβαιότητα. Από τις προηγούμενες ημέρες είχαν αναφερθεί επανειλημμένα μικρότερες πυρκαγιές, ενώ η δυνατότητα πυρόσβεσης ήταν περιορισμένη. Το μεσημέρι της 13ης Σεπτεμβρίου εμφανίστηκαν εστίες σε διαφορετικά σημεία της πόλης και πολύ γρήγορα η κατάσταση ξέφυγε από κάθε έλεγχο.
Από εκείνη τη στιγμή, ο άνεμος γίνεται κρίσιμος για να κατανοήσουμε όχι την αιτία της φωτιάς, αλλά τον τρόπο με τον οποίο αυτή εξαπλώθηκε.
Η γεωγραφία της Σμύρνης και ο άνεμος
Η παλιά Σμύρνη δεν ήταν μια ομοιόμορφη πόλη. Οι ελληνικές, αρμενικές, ευρωπαϊκές, τουρκικές και εβραϊκές συνοικίες καταλάμβαναν διαφορετικά τμήματα του αστικού ιστού, ενώ η προκυμαία αποτελούσε το όριο ανάμεσα στην πόλη και τη θάλασσα.
Αυτή η γεωγραφία αποκτά τεράστια σημασία όταν μπει στην εξίσωση ο άνεμος.
Ο άνεμος σε μια μεγάλη πυρκαγιά δεν είναι απλώς ένα ακόμη μετεωρολογικό στοιχείο. Γέρνει τις φλόγες προς την κατεύθυνση της ροής, αυξάνει την ταχύτητα διάδοσης, μεταφέρει θερμότητα και πυρακτωμένα υλικά και μπορεί να δημιουργήσει νέες εστίες μπροστά από το κύριο μέτωπο. Έτσι, πολλές χωριστές φωτιές μπορούν μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα να μετατραπούν σε ένα ενιαίο και ανεξέλεγκτο πύρινο μέτωπο.
Αυτό ακριβώς είναι που θέλουμε να εξετάσουμε στη Σμύρνη: ποιος ήταν πραγματικά ο άνεμος τις κρίσιμες ώρες της 13ης και της 14ης Σεπτεμβρίου;
Ξαναβλέποντας τον καιρό του 1922
Περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα έχουμε ένα εργαλείο που δεν είχαν οι άνθρωποι εκείνης της εποχής: τις μετεωρολογικές επαναναλύσεις – Reanalysis.
Χρησιμοποιούμε τη NOAA 20th Century Reanalysis Version 3 (20CRv3) για να ανακατασκευάσουμε το ατμοσφαιρικό πεδίο πάνω από το Αιγαίο και τα δυτικά παράλια της Μικράς Ασίας. Δεν πρόκειται για πραγματικές μετρήσεις σε κάθε σημείο της Σμύρνης, αλλά για επιστημονική ανακατασκευή των συνθηκών της εποχής από τις διαθέσιμες ιστορικές παρατηρήσεις και ένα σύγχρονο σύστημα αφομοίωσης δεδομένων.
Και εδώ βρίσκεται ένα σημαντικό πλεονέκτημα της νέας μας ανάλυσης: δεν εξετάζουμε μόνο μία «μέση εικόνα» του ανέμου.
Αναλύουμε ανά τρεις ώρες:
- τον άνεμο στα 10 m, δηλαδή κοντά στην επιφάνεια, εξετάζοντας αρχικά τη μεταβολή της διεύθυνσής του
- την ατμοσφαιρική πίεση στη στάθμη της θάλασσας,
- τον άνεμο στα 925 και 850 hPa,
- και, κυρίως, το ensemble spread, που θα δούμε παρακάτω , ώστε να γνωρίζουμε όχι μόνο τι άνεμο ανακατασκευάζει το σύστημα, αλλά και πόσο καλά συμφωνούν μεταξύ τους οι διαφορετικές δυνατές ανακατασκευές.
Αυτό είναι ουσιαστική διαφορά από μια απλή ιστορική περιγραφή.
Τι μας δείχνει η 13η Σεπτεμβρίου
Η πρώτη ανάγνωση των νέων χαρτών παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Στις 12 UTC της 13ης Σεπτεμβρίου, δηλαδή στις κρίσιμες ώρες της εξέλιξης της πυρκαγιάς, η 20CRv3 δίνει στην περιοχή της Σμύρνης άνεμο περίπου 29,6 km/h από 207°, δηλαδή από ΝΝΔ.
Αυτό σημαίνει ροή προς τον βορειοανατολικό τομέα.
Εδώ χρειάζεται προσοχή: η νέα ανακατασκευή δεν μας επιτρέπει πλέον να επαναλαμβάνουμε χωρίς επιφύλαξη ότι σε όλο το επεισόδιο φυσούσε νοτιοανατολικός άνεμος, όπως γράφαμε σε προηγούμενη εκδοχή. Το ίδιο το αρχικό μας κείμενο συνέδεε τη φωτιά με ΝΑ ανέμους 20–25 κόμβων και με κυκλογένεση στο Βόρειο Αιγαίο. Η νέα, λεπτομερέστερη τριωρη ανάλυση είναι ακριβώς ο λόγος για τον οποίο πρέπει να ξαναδούμε αυτή την υπόθεση. Αυτό κάνει το αφιέρωμα, κατά τη γνώμη μου, πολύ ισχυρό. Δεν ξεκινάμε από ένα συμπέρασμα και ψάχνουμε να το επιβεβαιώσουμε. Ξεκινάμε από τις ιστορικές μαρτυρίες και ρωτάμε τι πραγματικά δείχνουν τα δεδομένα.
Όχι μόνο «πόσο φυσούσε», αλλά πόσο βέβαιοι είμαστε
Στον χάρτη των 12 UTC ο μέσος άνεμος κοντά στη Σμύρνη είναι περίπου 8,2 m/s, ενώ ο δείκτης διασποράς των συνιστωσών του ensemble είναι περίπου 2,5 m/s.
Αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον νέο στοιχείο του αφιερώματος.
Για ένα γεγονός του 1922, δεν αρκεί να παρουσιάσουμε έναν όμορφο χάρτη και να πούμε «αυτός ήταν ο άνεμος». Πρέπει να δείξουμε και την αβεβαιότητα της ανακατασκευής. Γι’ αυτό στους νέους χάρτες οι λευκές διακεκομμένες γραμμές δείχνουν τη διασπορά του ensemble. Όσο μικρότερη είναι αυτή σε σχέση με το βασικό σήμα του ανέμου, τόσο μεγαλύτερη είναι η συμφωνία των διαφορετικών ανακατασκευών.
Έτσι μπορούμε πλέον να διατυπώσουμε κάτι πολύ πιο επιστημονικό:
Η 20CRv3 ανακατασκευάζει έναν σαφή και αρκετά ενισχυμένο άνεμο στην περιοχή της Σμύρνης κατά τις κρίσιμες ώρες. Η ακριβής διεύθυνση και η εξέλιξή της εξετάζονται ανά τρίωρο και συνοδεύονται από μέτρο αβεβαιότητας.
Αυτό είναι πολύ ασφαλέστερο από το «ο άνεμος ήταν Ν-ΝΑ και οδήγησε τη φωτιά εκεί».
Ο άνεμος δεν άναψε τη φωτιά — καθόρισε όμως τη συμπεριφορά της
Η μετεωρολογία δεν μπορεί να μας πει ποιος έβαλε τη φωτιά. Αυτό είναι ιστορικό ζήτημα και πρέπει να εξετάζεται με μαρτυρίες και αρχειακές πηγές. Μπορεί όμως να μας βοηθήσει να απαντήσουμε σε ένα διαφορετικό ερώτημα:
Αφού εμφανίστηκαν οι εστίες, γιατί η φωτιά πήρε τέτοιες διαστάσεις και προς ποιες κατευθύνσεις μπορούσε να κινηθεί;
Οι περιγραφές της εποχής μιλούν για ταχύτατη εξάπλωση, τεράστιο πύρινο μέτωπο, καπνό που κάλυπτε την πόλη και δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους που συγκεντρώθηκαν στην προκυμαία, έχοντας τη φωτιά από την πλευρά της ξηράς και τη θάλασσα μπροστά τους. Εδώ ακριβώς μπαίνει ο άνεμος ως πολλαπλασιαστής της καταστροφής.
Δεν είναι ο εμπρηστής. Δεν είναι η αιτία της ιστορικής τραγωδίας . Είναι όμως ένας από τους σημαντικότερους φυσικούς παράγοντες που καθόρισαν την ταχύτητα, την κατεύθυνση και την έκταση της εξάπλωσης.
13–14 Σεπτεμβρίου: μια ατμόσφαιρα που αλλάζει
Η μεγάλη αξία των τριώρων χαρτών που δημιουργούμε είναι ότι θα μας επιτρέψουν να παρακολουθήσουμε την εξέλιξη σαν κινηματογραφική ακολουθία: 00 – 03 – 06 – 09 – 12 – 15 – 18 – 21 UTC, τόσο στις 13 όσο και στις 14 Σεπτεμβρίου.
Έτσι θα φανεί πότε ενισχύεται ο άνεμος, πότε στρέφεται, αν η μεταβολή εμφανίζεται ταυτόχρονα στα 10 m, στα 925 και στα 850 hPa και αν το ensemble συμφωνεί για τη διεύθυνση. Αυτό είναι, κατά τη γνώμη μου, το πραγματικά νέο στοιχείο του αφιερώματος. Δεν λέμε απλώς: «Φυσούσε και η φωτιά εξαπλώθηκε». Δείχνουμε πώς άλλαζε ο άνεμος ώρα με την ώρα, μαζί με το βαθμό βεβαιότητας της ανακατασκευής.
Please accept YouTube cookies to play this video. By accepting you will be accessing content from YouTube, a service provided by an external third party.
If you accept this notice, your choice will be saved and the page will refresh.
Η φωτιά έσβησε — η Σμύρνη άλλαξε για πάντα
Όταν η πυρκαγιά υποχώρησε, τεράστιο τμήμα της κοσμοπολίτικης Σμύρνης είχε καταστραφεί. Οι ελληνικές, αρμενικές και ευρωπαϊκές συνοικίες είχαν πληγεί συντριπτικά και η πόλη που για δεκαετίες αποτελούσε ένα από τα μεγάλα εμπορικά και πολιτιστικά κέντρα της ανατολικής Μεσογείου είχε ουσιαστικά πάψει να υπάρχει με τη μορφή που είχε έως τότε.
Έναν αιώνα αργότερα, οι ιστορικές μαρτυρίες παραμένουν ο πυρήνας της μνήμης. Η μετεωρολογία δεν έρχεται να τις αντικαταστήσει. Έρχεται να προσθέσει ένα ακόμη κομμάτι στο παζλ.
Να μας δείξει την ατμόσφαιρα μέσα στην οποία συνέβη η τραγωδία. Να ανασυνθέσει τον άνεμο που έπνεε πάνω από την πόλη. Και, κυρίως, να μας επιτρέψει να ξεχωρίσουμε εκείνο που γνωρίζουμε με μεγαλύτερη βεβαιότητα από εκείνο που παραμένει αβέβαιο.
Ο άνεμος δεν έγραψε την Ιστορία της Σμύρνης. Εκείνες τις δύο ημέρες, όμως, επηρέασε δραματικά τον τρόπο με τον οποίο εξελίχθηκε.
Στην Ελλάδα η πυρκαγιά της Σμύρνης, μέσα από την ποίηση, τη λογοτεχνία και τον κινηματογράφο, έγινε διαρκές σημείο αναφοράς στη νεοελληνική ταυτότητα. Η Σμύρνη έγινε σύμβολο χαμένης πατρίδας, νοσταλγίας και ανείπωτης καταστροφής για τον Κώστας Ουράνη – στο ποίημά του «Σμύρνη» , ενω ο Νικηφόρος Βρεττάκος αναφέρεται στην Καταστροφή ως «πληγή ανοιχτή της Ρωμιοσύνης». Ο Κωνσταντίνος Καβάφης – χωρίς να γράψει ειδικά για τη Σμύρνη, με την ειρωνική ματιά του αναφέρεται στην παρακμή του Ελληνισμού που συχνά συνδέεται με τον τρόπο που οι αναγνώστες ερμηνεύουν την Καταστροφή. Πλήθος μικρασιατών ποιητών (όπως ο Γιώργος Σεφέρης στα «Ημερολόγια Καταστρώματος» και κυρίως στο «Μυθιστόρημα») ανακάλεσαν την απώλεια της Ιωνίας.
Στην Ελλάδα του 2026 ακόμη ηχούν οι στίχοι του Πυθαγόρα σε μουσική του Απόστολου Καλδάρα ” Η Σμύρνη μάνα καίγεται” , όπου η φωνή του Νταλάρα μετατρέπει τη Σμύρνη σε σύμβολο μνήμης και συλλογικής ψυχής για τις νεότερες γενιές.
Ο άνεμος της 13ης Σεπτεμβρίου ήταν ο αόρατος σκηνοθέτης της τραγωδίας. Έσπρωξε τις φλόγες προς εκείνους που θα γίνονταν τα μεγάλα θύματα της Καταστροφής: τους Έλληνες, τους Αρμένιους, τους Λεβαντίνους. Εγκλώβισε χιλιάδες ανθρώπους στην προκυμαία, τους στέρησε τη διαφυγή και χάραξε ανεξίτηλα το τέλος της κοσμοπολίτικης Σμύρνης. Σήμερα, έναν αιώνα μετά, η επιστήμη μάς δίνει τα μέσα να κατανοήσουμε βαθύτερα πώς το φυσικό στοιχείο – ο άνεμος – επηρέασε σημαντικά τη ροή της Ιστορίας. Και μας υπενθυμίζει ότι η μνήμη δεν πρέπει να καεί μαζί με την πόλη· ότι η αλήθεια, όσο κι αν επιχειρήθηκε να σβηστεί, παραμένει ζωντανή μέσα από τη μαρτυρία, την έρευνα και την επιστήμη.
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Πρώην Υποδιοικητής και Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect