Με αφορμή τη νέα μορφή παρουσίασης της γενικής πρόγνωσης του καιρού, όπως εφαρμόστηκε επίσημα από την ΕΜΥ από τις 2 Σεπτεμβρίου, αξίζει να σταθούμε όχι μόνο σε αυτό που προστέθηκε, αλλά κυρίως σε αυτό που φαίνεται να χάθηκε.
Στη νέα παρουσίαση διακρίνουμε τα βασικά χαρακτηριστικά του καιρού για τις δύο πρώτες ημέρες, ενώ για τις επόμενες τρεις ημέρες η πληροφορία περιορίζεται σε μια αρκετά λιτή αναφορά. Η οπτικοποίηση, ασφαλώς, είναι καλοδεχούμενη. Θα έλεγα μάλιστα ότι θα έπρεπε να είχε ενσωματωθεί ουσιαστικά στην ιστοσελίδα της ΕΜΥ ήδη πριν από περίπου 25 χρόνια, όταν άρχισε να αναπτύσσεται η διαδικτυακή παρουσία της Υπηρεσίας.
Το πρόβλημα, όμως, δεν είναι η ύπαρξη της οπτικοποίησης. Είναι το γεγονός ότι αυτή φαίνεται να υποκαθιστά, αντί να συμπληρώνει, το αναλυτικό προγνωστικό κείμενο.
Και εδώ βρίσκεται μια πολύ σημαντική διαφορά.
Ένας χάρτης, ένα σύμβολο ή ένα αυτοματοποιημένο γράφημα μπορεί να μας δείξει γρήγορα πού αναμένονται βροχές, ποια θα είναι περίπου η θερμοκρασία ή ποια περιοχή θα έχει ισχυρούς ανέμους. Δεν μπορεί όμως εύκολα να αποδώσει τη βαθμιαία εξέλιξη του καιρού, την ένταση των φαινομένων, τις τοπικές διαφοροποιήσεις, τις πιθανότητες, την αβεβαιότητα και –κυρίως– την επιστημονική κρίση του προγνώστη.
Αυτός είναι και ο λόγος που αρκετές από τις μεγαλύτερες Εθνικές Μετεωρολογικές Υπηρεσίες του κόσμου εξακολουθούν να διατηρούν το προγνωστικό κείμενο παράλληλα με τους χάρτες και τα αυτοματοποιημένα προϊόντα.
Η AEMET της Ισπανίας αποτελεί ίσως το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα. Στην επίσημη πληροφόρηση συνυπάρχουν χάρτες, προειδοποιήσεις, πίνακες θερμοκρασιών και αναλυτικά προγνωστικά κείμενα. Μάλιστα, γίνεται σαφής διάκριση μεταξύ της αυτοματοποιημένης πληροφορίας των χαρτών και του κειμένου που συντάσσεται από μετεωρολόγους-προγνώστες, οι οποίοι αξιολογούν τα αριθμητικά μοντέλα, τα συγκρίνουν, τα προσαρμόζουν και τελικά μεταφέρουν στον πολίτη τη δική τους επιστημονική εκτίμηση.
Ανάλογη φιλοσοφία ακολουθεί και το Met Office του Ηνωμένου Βασιλείου. Παρά το εξαιρετικά προηγμένο σύστημα οπτικοποίησης, εξακολουθεί να παρέχει αναλυτικές περιφερειακές προγνώσεις, κείμενα αρκετών ημερών και περιγραφικό outlook ακόμη και για πολύ μεγαλύτερους χρονικούς ορίζοντες.
Ακόμη πιο χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του National Weather Service των ΗΠΑ, το οποίο, πέρα από τους χάρτες και τα αυτοματοποιημένα προϊόντα, εκδίδει το γνωστό Area Forecast Discussion. Πρόκειται ουσιαστικά για την επιστημονική αιτιολόγηση της πρόγνωσης: τι βλέπει ο μετεωρολόγος, πού υπάρχουν δυσκολίες, ποια σενάρια εξετάζονται, πού διαφωνούν τα μοντέλα και πόσο μεγάλη είναι η αβεβαιότητα.
Αντίστοιχη λογική ακολουθεί και η Météo-France, όπου τα γραφικά προϊόντα εξακολουθούν να συνοδεύονται από bulletins και περιγραφική πληροφορία.
ΓΙΑΤΙ ΕΧΕΙ ΑΞΙΑ ΤΟ ΠΡΟΓΝΩΣΤΙΚΟ ΚΕΙΜΕΝΟ
Η οπτικοποίηση απαντά πολύ καλά στο «πού», «πότε» και «πόσο». Το κείμενο όμως μπορεί να απαντήσει στο «πώς», στο «γιατί» και στο «με πόση βεβαιότητα».
Ένας χάρτης μπορεί, για παράδειγμα, να δείξει βροχές στη Θεσσαλία. Ο προγνώστης όμως μπορεί να γράψει ότι «τα φαινόμενα αρχικά θα είναι τοπικά, από το απόγευμα θα γενικευθούν, προς το βράδυ θα περιοριστούν στα ανατολικά και ενδέχεται κατά τόπους να είναι ισχυρά». Αυτή η χρονική εξέλιξη δύσκολα αποτυπώνεται με λίγα σύμβολα.
Ακόμη σημαντικότερο είναι ότι το κείμενο μεταφέρει την κρίση του μετεωρολόγου. Μπορεί να επισημάνει ότι υπάρχει σημαντική αβεβαιότητα ως προς τη θέση των ισχυρότερων φαινομένων, ότι δύο προγνωστικά μοντέλα διαφωνούν, ότι ένα σενάριο έχει μικρότερη πιθανότητα αλλά μεγαλύτερες πιθανές επιπτώσεις ή ότι μια συγκεκριμένη περιοχή χρειάζεται αυξημένη προσοχή.
Ο αυτοματοποιημένος χάρτης, αντίθετα, εμφανίζει συνήθως ένα επικρατέστερο σενάριο. Και αυτό δεν είναι πάντα αρκετό.
Γι’ αυτό θεωρώ ιδιαίτερα σωστή τη φιλοσοφία της AEMET: το κείμενο και η εικόνα δεν είναι ανταγωνιστικά προϊόντα. Είναι συμπληρωματικά. Η εικόνα προσφέρει αμεσότητα και ευκολία. Το κείμενο προσφέρει ερμηνεία, συνέχεια, αιτιολόγηση και επιστημονική ευθύνη.
Η ΝΕΑ ΜΟΡΦΗ ΠΡΟΓΝΩΣΗΣ ΤΗΣ ΕΜΥ
Σε σχέση με τη νέα μορφή της πρόγνωσης της ΕΜΥ από τις 2 Σεπτεμβρίου, η διεθνής πρακτική μάλλον ενισχύει το επιχείρημα υπέρ της διατήρησης ενός ουσιαστικού επίσημου προγνωστικού κειμένου παράλληλα με την οπτικοποίηση.Δυστυχώς, σε αυτή τη φάση δεν φαίνεται να ακολουθείται πλήρως το παράδειγμα της Ισπανίας, όπου η γραφική πληροφορία δεν αντικαθιστά τον προγνώστη αλλά λειτουργεί ως συμπλήρωμα της δουλειάς του. Η οπτικοποίηση είναι χρήσιμη, αλλά χωρίς επαρκές κείμενο χάνεται ένα μέρος της ουσίας της πρόγνωσης: η εξέλιξη των φαινομένων μέσα στην ημέρα, η έντασή τους, οι τοπικές ιδιαιτερότητες, οι πιθανότητες εκδήλωσης, οι αποκλίσεις μεταξύ των μοντέλων και η αβεβαιότητα.
Υπάρχει βέβαια ένας παράγοντας που δεν μπορεί να αγνοηθεί: οι σοβαρές ελλείψεις ανθρώπινου δυναμικού στην ΕΜΥ και ειδικότερα στον επιχειρησιακό τομέα της πρόγνωσης. Αυτό είναι ένα πραγματικό και διαχρονικό πρόβλημα. Δεν μπορεί όμως να μετατραπεί σε μόνιμη δικαιολογία για τη μείωση του περιεχομένου. Για να υπάρξει ταυτόχρονα σύγχρονη οπτικοποίηση και ποιοτικό προγνωστικό κείμενο χρειάζονται άνθρωποι. Χρειάζονται έμπειροι μετεωρολόγοι, οι οποίοι να έχουν χρόνο να παρακολουθούν τα μοντέλα, να αξιολογούν τις αποκλίσεις τους, να γνωρίζουν τις τοπικές ιδιαιτερότητες της χώρας και να μετατρέπουν όλη αυτή την πληροφορία σε ένα σαφές και κατανοητό κείμενο για τον πολίτη.
Το στρατιωτικό προσωπικό που απασχολείται επιχειρησιακά στο Εθνικό Μετεωρολογικό Κέντρο είναι περιορισμένο και ο αριθμός των στελεχών που υπηρετούν σε αυτόν τον τομέα δεν είναι πάντοτε σταθερός. Το πρόβλημα επομένως δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί μόνο με μια αλλαγή σχεδιασμού της ιστοσελίδας ή με περισσότερο αυτοματισμό. Χρειάζεται ουσιαστική ενίσχυση του επιχειρησιακού μηχανισμού με έμπειρους προγνώστες, οι οποίοι θα μπορούν να επιμελούνται καθημερινά την πρόγνωση και να προσθέτουν εκείνο που κανένας αυτοματοποιημένος χάρτης δεν μπορεί ακόμη να προσφέρει: τη συνθετική κρίση του ανθρώπου.
Και αυτό είναι ίσως το κρισιμότερο σημείο της συζήτησης.
Η τεχνολογική αναβάθμιση της παρουσίασης δεν πρέπει να συνοδεύεται από υποβάθμιση της μετεωρολογικής πληροφορίας. Δεν έχει ιδιαίτερη αξία να αποκτούμε πιο σύγχρονες κάρτες και γραφικά, αν ταυτόχρονα μειώνεται η ποσότητα και κυρίως η ποιότητα της επιστημονικής πληροφορίας που φτάνει στον πολίτη. Στην πραγματικότητα, αυτό που παρουσιάζεται σήμερα ως νέα εποχή στην πρόγνωση είναι μια αντίληψη που συζητούσαμε ήδη από τις αρχές του αιώνα: η εικόνα και ο λόγος πρέπει να συμβαδίζουν. Η εικόνα να τραβά το βλέμμα και να δίνει γρήγορα την πληροφορία· ο λόγος να εξηγεί, να προειδοποιεί, να αξιολογεί και να αποδίδει την αβεβαιότητα.
Επομένως, η οπτικοποίηση από μόνη της δεν αποτελεί ουσιαστικό άλμα προς τα εμπρός. Ήταν ένα βήμα που έπρεπε να έχει γίνει εδώ και πολλά χρόνια. Αν όμως το τίμημα αυτού του εκσυγχρονισμού είναι η απώλεια του αναλυτικού προγνωστικού κειμένου, τότε το τελικό αποτέλεσμα δεν μπορεί να θεωρηθεί πραγματική πρόοδος. Με απλά λόγια, κερδίσαμε λίγο στην εικόνα, αλλά χάσαμε αρκετά στο περιεχόμενο. Και σε μια Εθνική Μετεωρολογική Υπηρεσία, η ποιότητα της πρόγνωσης και της επιστημονικής ενημέρωσης πρέπει πάντοτε να προηγείται της μορφής με την οποία αυτή παρουσιάζεται.
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Πρώην Υποδιοικητής και Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect