Οι θυελλώδεις νοτιάδες την Κυριακή 15/2 και η μεγάλη μεταφορά σκόνης από την Αφρική

Listen to this

Η μεταφορά αφρικανικής σκόνης προς την Ελλάδα αποτελεί γνώριμο φαινόμενο, κυρίως την άνοιξη. Ωστόσο, ο Φεβρουάριος έχει κατά καιρούς δώσει επεισόδια εξαιρετικής έντασης, όταν η βαρομετρική κυκλοφορία στη Μεσόγειο ευνοεί ισχυρή νοτιοδυτική ροή από τη Σαχάρα προς το Αιγαίο. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η ατμόσφαιρα αποκτά θολή, κιτρινοπορτοκαλί όψη, η ορατότητα μειώνεται αισθητά και οι συγκεντρώσεις αιωρούμενων σωματιδίων εκτοξεύονται. Τέσσερα επεισόδια για τον μήνα Φεβρουάριο  ξεχωρίζουν ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια. Τα αιωρούμενα σωματίδια αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους ρύπους στην ατμόσφαιρα. Η χημική σύσταση των σωματιδίων διαφέρει ανάλογα με την πηγή από την οποία προέρχονται. Το μέγεθος των σωματιδίων είναι καθοριστικό τόσο για την διείσδυση και απόθεσή τους όσο και για το χρόνο παραμονής τους στην ατμόσφαιρα και τη δυνατότητα μεταφοράς τους σε μακρινές αποστάσεις. Τα αιωρούμενα σωματίδια ερήμου ανήκουν στην κατηγορία των χονδρόκοκκων σωματιδίων. Αυτά που είναι μικρότερα από 10 μm μεταφέρονται σε μεγάλες αποστάσεις, έως και 5000 Km

ΔΕΙΤΕ ΤΟ ΒΙΝΤΕΟ ΜΕ ΤΟ ΠΕΔΙΟ ΤΩΝ ΑΝΕΜΩΝ ΚΑΙ ΤΗΝ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΣΚΟΝΗΣ 

Η μεταφορά αιωρούμενων προς την κεντρική Μεσόγειο χαρακτηρίζεται από επεισόδια τα οποία διαρκούν από 2 έως 4 ημέρες, σε αντίθεση με τη μέση διάρκεια των επεισοδίων που συμβαίνουν στην Ανατολική Μεσόγειο από την έρημο της Αραβίας και διαρκούν μία ημέρα (Dayan et al., 1991). Η Κεντρική Αλγερία είναι η πιο συχνή περιοχή-πηγή αιωρούμενων τα οποία φτάνουν στο Ισραήλ (Ganor et al., 1991), καθώς επίσης άλλες πιθανές πήγες είναι τα βουνά Hoggar Massif και Tibesti στο βόρειο Chad (Ganor and Foner, 1996).

ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ 

Ο καθηγητής Αντριου Γκούντι θεωρεί ότι η πρώτη αναφορά στο φαινόμενο της λασποβροχής με μεταφορά σκόνης από τη Σαχάρα στον ελληνικό χώρο πρέπει να αποδοθεί στον Ομηρο. Γίνεται πράγματι λόγος στην Ιλιάδα για «ματωμένες σταγόνες» που έριξε ο Δίας για να εκδικηθεί το σκοτωμό του Σαρπηδόνα, ενός από τους γιους του, από τον Πάτροκλο.

Πρόκειται για τους στίχους 458-460 της Ραψωδίας Π της Ιλιάδας.

«Ως έφατ’, ουδ’ απίθησε πατήρ ανδρών τε θεών τε Αιματοέσσας δε ψιάδας κατέχευεν έραζε Παίδα φίλον τιμών».

Και στη μετάφραση Καζαντζάκη-Κακριδή:
«Είπε, κι ο κύρης των αθάνατων και των θνητών το δέχτη, και ματερές ψιχάλες έριξε στο χώμα, να τιμήσει τον ακριβό το γιο του θέλοντας».

Αυτές λοιπόν τις «ματερές ψιχάλες» κατά τη μετάφραση Καζαντζάκη Κακριδή, ή «αιματωμένες ρανίδες» κατά τον Ιάκωβο Πολυλά ή και ματωμένες ψιχάλες» κατά τον Αλέξανδρο Πάλλη ερμηνεύει ως μεταφορά σκόνης από την έρημο ο Γκούντι. Το ενδιαφέρον είναι ότι την ίδια ακριβώς έκφραση («αιματοέσσας ψιάδας») συναντούμε και στην «Ασπίδα του Ηρακλή» του Ησιόδου (Εργα και Ημέρες, Θεογονία, 385). Μάλιστα η λέξη ψιάς (σταγόνα) απαντάται μόνο αυτές τις δύο φορές στην αρχαία γραμματεία, σύμφωνα με το λεξικό των Liddell και Scott.

ΟΙ ΣΥΧΡΟΝΕΣ ΜΕΛΕΤΕΣ 

Παραπάνω βλέπουμε την δυνητική πορεία μιας μάζας που ξεκινά το μακρινό της ταξίδι προς την Ευρώπη .Η κίνηση της αέριας μάζας και η διάχυση υπολογίζονται στο πλαίσιο της προσέγγισης Lagrange. Η μεταφορά και η διάχυση ενός ρύπου υπολογίζονται με την βοήθεια της κατανομής του Gauss.

Παραπάνω βλέπουμε το τρέξιμο του μοντέλου Hysplit με την πορεία της σκόνης από την Αφρική σε βορειότερα γεωγραφικά πλάτη.

ΟΙ ΕΝΤΟΝΟΤΕΡΕΣ ΜΕΤΑΦΟΡΕΣ ΣΚΟΝΗΣ ΤΟΝ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟ 

Τον Φεβρουάριο του 2004 καταγράφεται ένα από τα εντονότερα επεισόδια μεταφοράς σκόνης των τελευταίων δεκαετιών. Βαθύ βαρομετρικό χαμηλό δυτικά της Ιταλίας ενίσχυσε ισχυρό νοτιοδυτικό ρεύμα στα 850 hPa, μεταφέροντας μεγάλες ποσότητες σκόνης προς την Ελλάδα. Στην Αθήνα και την Κρήτη καταγράφηκαν ιδιαίτερα υψηλές συγκεντρώσεις ΑΣ10 (PM10), ενώ η ορατότητα σε αρκετές περιοχές υποχώρησε κάτω από τα 2 χιλιόμετρα. Η διέλευση του μετώπου συνοδεύτηκε από εκτεταμένη λασποβροχή, με εμφανή εναπόθεση σκόνης σε οχήματα και επιφάνειες.

Έντεκα χρόνια αργότερα, τον Φεβρουάριο του 2015, η Νότια Ελλάδα επηρεάστηκε από νέο ισχυρό επεισόδιο. Οι συγκεντρώσεις PM10 ξεπέρασαν τοπικά τα 200 μg/m³, τιμές πολλαπλάσιες των ορίων ποιότητας αέρα. Ο ουρανός απέκτησε χαρακτηριστική κιτρινωπή απόχρωση, ιδιαίτερα στην Αττική, την Πελοπόννησο και την Κρήτη. Το επεισόδιο είχε μεγάλη χωρική έκταση, καλύπτοντας σχεδόν όλη τη χώρα, ενώ και σε αυτή την περίπτωση οι βροχές που ακολούθησαν προκάλεσαν έντονη λασποβροχή. Το 2018 η μεταφορά σκόνης είχε ιδιαίτερο ενδιαφέρον από δυναμικής πλευράς. Η σκόνη δεν περιορίστηκε στα χαμηλά στρώματα, αλλά εντοπίστηκε και σε μεσαία επίπεδα της τροπόσφαιρας, γεγονός που καταγράφηκε και σε δορυφορικές εικόνες. Η ορατότητα μειώθηκε κυρίως στο Νότιο Αιγαίο, ενώ το επεισόδιο συνδυάστηκε με θερμή μεταφορά μπροστά από το ψυχρό μέτωπο. Η «θερμή μεταφορική ταινία» (warm conveyor belt) λειτούργησε ως μηχανισμός ανύψωσης και μεταφοράς της σκόνης σε μεγάλο ύψος, πριν αυτή κατακαθίσει με τη βροχή.

Το πιο πρόσφατο έντονο επεισόδιο σημειώθηκε τον Φεβρουάριο του 2021. Οι νοτιάδες έφτασαν τα 6–8 μποφόρ στο Αιγαίο, μεταφέροντας σημαντικές ποσότητες αφρικανικής σκόνης κυρίως προς την Κρήτη και τα Δωδεκάνησα. Οι συγκεντρώσεις αιωρούμενων σωματιδίων αυξήθηκαν αισθητά, ενώ η ορατότητα περιορίστηκε σημαντικά σε ορισμένες περιοχές. Η δυναμική κυκλοφορία στη Μεσόγειο και η ισχυρή βαροβαθμίδα συνέβαλαν στη γρήγορη και εκτεταμένη μεταφορά.

Από όλες τις επιστημονικές μελέτες εντοπίστηκαν τρία αίτια για την μεταφορά της σκόνης από τη Σαχάρα προς τη Μεσόγειο, ανάλογα με την εκάστοτε εποχή του έτους.

Την περίοδο της άνοιξης, οι κυκλώνες Sharav που κινούνται προς τα ανατολικά, κατά μήκος της βόρειας αφρικάνικης ακτογραμμής, μεταφέρουν σκόνη στην ανατολική Μεσόγειο.
Κατά το καλοκαίρι οι υψηλές πιέσεις πάνω από τη Λιβύη εμποδίζουν την περαιτέρω ανατολική διάδοση των κυκλώνων αυτών και η μεταφορά
πραγματοποιείται στην κεντρική Μεσόγειο.
Προς το πέρας του καλοκαιριού οι χαμηλές πιέσεις κοντά στις Βαλεαρίδες νήσους έχουν ως αποτέλεσμα η μεταφορά σκόνης να συντελείται κυρίως στη δυτική Μεσόγειο.

Οι διαδρομές της σκόνης. Οι μαυρισμένες περιοχές απεικονίζουν τις κύριες πηγές σκόνης στη Β. Αφρική, ενώ τα βέλη δείχνουν τη μεταφορά που συντελείται ανά εποχή έτους. (Πηγή: www.nasa.org )

Κοινός παρονομαστής και των τεσσάρων επεισοδίων ήταν η παρουσία βαθιού βαρομετρικού χαμηλού στη Δυτική ή Κεντρική Μεσόγειο και η ενίσχυση της νοτιοδυτικής ροής στα κατώτερα στρώματα της τροπόσφαιρας. Η μεταφορά θερμών αερίων μαζών από τη Βόρεια Αφρική λειτουργεί ως «όχημα» για τη σκόνη, η οποία ταξιδεύει εκατοντάδες ή και χιλιάδες χιλιόμετρα πριν καταλήξει πάνω από τον ελλαδικό χώρο. Αν και ο Φεβρουάριος δεν είναι ο κατεξοχήν μήνας των μεγάλων επεισοδίων, η ιστορία δείχνει ότι μπορεί να δώσει εξαιρετικά έντονες μεταφορές σκόνης, με σημαντικές επιπτώσεις στην ποιότητα του αέρα και στην καθημερινότητα. Κάθε νέο επεισόδιο υπενθυμίζει τη στενή διασύνδεση της Ελλάδας με τις ατμοσφαιρικές διεργασίες της Βόρειας Αφρικής και της Μεσογείου — μια δυναμική σχέση που αποτυπώνεται εντυπωσιακά στον ουρανό κάθε φορά που αυτός «βάφεται» πορτοκαλί.

Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect