Κάθε χρόνο, την ημέρα των Θεοφανείων, αναζωπυρώνεται μια παλιά αφήγηση που επανέρχεται με θαυμασμό και δέος: ότι ο Ιορδάνης ποταμός «γυρίζει ανάποδα», πως τα νερά του σταματούν ή αλλάζουν φορά, τιμώντας τη Βάπτιση του Χριστού. Η εικόνα είναι ισχυρή· ένας ποταμός που υπακούει στο θείο γεγονός και αναστέλλει τη φυσική του πορεία. Όπως συμβαίνει συχνά στη λαογραφία, η παρατήρηση, ο συμβολισμός και η πίστη συνυφαίνονται σε ένα ενιαίο αφήγημα, που περνά από γενιά σε γενιά. Η φράση «ὁ Ἰορδάνης ἐστράφη εἰς τὰ ὀπίσω», που απαντά στη λειτουργική γλώσσα της Εκκλησίας, δεν γεννήθηκε ως υδρολογική περιγραφή. Πρόκειται για θεολογικό λόγο, βαθιά συμβολικό, που δηλώνει την ανατροπή της φυσικής τάξης μπροστά στο μυστήριο της Θεοφανείας. Όπως και σε πολλές άλλες θρησκευτικές παραδόσεις, η φύση παρουσιάζεται να «συμμετέχει» στο ιερό γεγονός, όχι με τους νόμους της φυσικής, αλλά με τη γλώσσα του νοήματος.
Τι ισχύει υδρολογικά
Αν όμως μεταφερθούμε από τον συμβολισμό στη φυσική πραγματικότητα, η εικόνα αλλάζει Ο Ιορδάνης έχει σταθερή κλίση από τα υψίπεδα του Λιβάνου προς τη Νεκρά Θάλασσα, η οποία βρίσκεται περίπου –430 μέτρα κάτω από τη στάθμη της θάλασσας. Η υψομετρική αυτή διαφορά καθορίζει απόλυτα τη φορά ροής του ποταμού. Για να «γυρίσει ανάποδα» θα έπρεπε να αντιστραφεί η κλίση του εδάφους — κάτι φυσικά αδύνατο.
. Ο Ιορδάνης είναι ένας ποταμός με απολύτως καθορισμένη κλίση: ξεκινά από τα υψίπεδα του Λιβάνου και Αντιλιβάνου και καταλήγει στη Νεκρά Θάλασσα, στο χαμηλότερο σημείο της ξηράς στον πλανήτη. Η υψομετρική αυτή διαφορά δεν αφήνει περιθώριο για πραγματική αναστροφή της ροής. Για να «γυρίσει ανάποδα» ο ποταμός, θα έπρεπε να ανατραπεί η ίδια η γεωμορφολογία της περιοχής — κάτι φυσικά αδύνατο.
Πώς, λοιπόν, γεννιέται η εντύπωση; Η απάντηση βρίσκεται στη μικροκλίμακα της υδροδυναμικής. Σε ήρεμα τμήματα του ποταμού, ιδιαίτερα κοντά στις όχθες ή σε σημεία με τεχνητές παρεμβάσεις, δημιουργούνται στροβιλισμοί και τοπικά αντίρροπα ρεύματα. Επιπλέον, ο άνεμος μπορεί να επηρεάσει την επιφανειακή κίνηση του νερού, ενώ επιπλέοντα αντικείμενα —φύλλα, κλαδιά, φυτά— συχνά κινούνται διαφορετικά από το κύριο ρεύμα. Το ανθρώπινο μάτι, ειδικά όταν αναζητά το «θαυμαστό», είναι ευάλωτο σε τέτοιες οπτικές παραπλανήσεις.
Δεν είναι τυχαίο ότι παρόμοιες δοξασίες συναντώνται και αλλού. Στην ελληνική λαογραφία, ο καιρός, τα νερά και οι άνεμοι «υπακούν» συχνά σε αγίους και εορτές: ο Άγιος Σπυρίδων «γυρίζει τον καιρό», ο Άγιος Μόδεστος «ηρεμεί τα ζώα», ο Αϊ-Γιαννιώτης «αγιάζει τα νερά». Δεν πρόκειται για μετεωρολογικές προβλέψεις, αλλά για τρόπους με τους οποίους οι κοινωνίες ερμήνευαν και νοηματοδοτούσαν τα φυσικά φαινόμενα, πολύ πριν αυτά γίνουν αντικείμενο επιστημονικής ανάλυσης.
Έτσι και με τον Ιορδάνη: η λαϊκή παράδοση δεν κάνει λάθος· απλώς μιλά άλλη γλώσσα. Μια γλώσσα συμβολική, που δεν συγκρούεται με την επιστήμη, αρκεί να μη ζητήσουμε από αυτήν να εξηγήσει τους νόμους της φυσικής. Η υδρολογία, από την άλλη, δεν απομυθοποιεί την πίστη· απλώς θέτει τα όρια της παρατήρησης και της ερμηνείας.
Τελικά, ο Ιορδάνης δεν «γυρίζει πίσω» με τη φυσική έννοια. Η ροή του παραμένει σταθερή, υπακούοντας στη βαρύτητα και στη γεωγραφία. Αυτό που «στρέφεται» είναι η ανθρώπινη ματιά: από την καθημερινή φυσική τάξη προς το συμβολικό βάθος της γιορτής. Και ίσως εκεί ακριβώς βρίσκεται η γοητεία της παράδοσης — στο ότι μας επιτρέπει να βλέπουμε τη φύση όχι μόνο όπως είναι, αλλά και όπως τη νοηματοδοτήσαμε για να σταθούμε μέσα στον κόσμο.
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect