Η κυριαρχία του αντικυκλώνα, οι πρώιμες προγνώσεις και ο “μυθος” των Λευκών Χριστουγέννων

Listen to this

Καθώς ο Δεκέμβριος προχωρά στο πιο γιορτινό του μέρος, οι προβλέψεις για τον καιρό των Χριστουγέννων αρχίζουν – όπως κάθε χρόνο – να μονοπωλούν το ενδιαφέρον. Εικόνες από χιονισμένα σπίτια, λευκά δέντρα και γειτονιές βυθισμένες στην ησυχία του χιονιού κυκλοφορούν στα κοινωνικά δίκτυα, αναζωπυρώνοντας τον διαχρονικό, σχεδόν παιδικό μας μύθο για τις “άσπρες γιορτές”. Είναι ένας μύθος όμορφος, βαθιά χαραγμένος στη συλλογική μας μνήμη∙ ένα σκηνικό που έχουμε κληρονομήσει από καρτ-ποστάλ του παρελθόντος, από λογοτεχνικές ιστορίες και από μια Ευρώπη διαφορετικών κλιματικών εποχών. Ωστόσο, η φετινή μετεωρολογική εικόνα – και ειδικά η ισχυρή παρουσία αντικυκλώνα πάνω από τη χώρα και μεγάλο μέρος της Ευρώπης – δείχνει ένα τελείως διαφορετικό σκηνικό. Με τον υετό περιορισμένο και τα συστήματα της Κεντρικής Μεσογείου να δυσκολεύονται να πλησιάσουν την Ελλάδα, οι πιθανότητες λευκών Χριστουγέννων μοιάζουν, για ακόμη μία χρονιά, περισσότερο με νοσταλγική ευχή παρά με ρεαλιστική προοπτική. Κι όμως, μέσα σε αυτή τη σύγκρουση του μύθου με την πραγματικότητα, γεννάται μια συζήτηση όχι μόνο για τον καιρό, αλλά και για το ίδιο το νόημα των γιορτών: τι πραγματικά περιμένουμε από αυτές τις ημέρες και τι τελικά έχει αξία πέρα από τις νιφάδες που όλοι θα θέλαμε να δούμε έστω για λίγο.

Τα τελευταία προγνωστικά δεδομένα συμφωνούν σε ένα βασικό συμπέρασμα. Την επικράτηση ενός εκτεταμένου και ισχυρού αντικυκλώνα , ο οποίος θα καλύπτει όχι μόνο την Ελλάδα αλλά και μεγάλο μέρος της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, δημιουργώντας ένα σταθερό, ξηρό και ήπιο μετεωρολογικό μοτίβο.

Στουν χάρτη  ανωμαλιών υετού (8–15 Δεκεμβρίου) κυριαρχεί το πορτοκαλί χρώμα, το οποίο σημαίνει αρνητική απόκλιση υετού, δηλαδή πολύ λιγότερες βροχές από το κανονικό για την εποχή. Όλοι γνωρίζουμε ότι η παρουσία ενός αντικυκλωνικού πεδίου, αποτρέπει την ανάπτυξη βαρομετρικών χαμηλών και στρέφει τη γενική ατμοσφαιρική κυκλοφορία προς ήπιες και ξηρές συνθήκες και “απωθεί” τα οργανωμένα συστήματα προς την Κεντρική Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή . Αυτό έχει ως αποτέλεσμα η Ελλάδα να περνά σε παρατεταμένη περίοδο σταθερού καιρού, με περιορισμένες νεφώσεις αλλά σχεδόν ανύπαρκτες βροχές.

 Πού θα εκδηλωθούν φαινόμενα;

Οι μόνοι μηχανισμοί που μπορούν να δώσουν κάποια φαινόμενα είναι συστήματα που προσπαθούν να κινηθούν από την Κεντρική Μεσόγειο. Βλέπουμε κατά διαστήματα χαμηλά στη Σαρδηνία–Τυνησία–Σικελία, τα οποία όμως φρενάρονται από τον αντικυκλώνα και δεν μπορούν να περάσουν οργανωμένα προς την Ελλάδα. Αυτά συνήθως εκφυλίζονται ή στρέφονται προς Λιβύη/Μέση Ανατολή .Έτσι, μόνο παροδικά και πολύ τοπικά φαινόμενα ίσως εμφανιστούν στα δυτικά ή νότια τμήματα.

Σύμφωνα με τη συνολική διάταξη των συστημάτων θα επικρατήσει ξηρή περίοδος σε Κεντρική και Ανατολική Μακεδονία ,Θράκη ,Θεσσαλία, Αττική και Στερεά, Πελοπόννησο, Νησιά Αιγαίου με τοπικές νεφώσεις και κατά τόπους υγρασία και ομίχλες. Μικρή πιθανότητα για λίγες τοπικές βροχές υπάρχει μόνο στα Δυτικά (Ήπειρος – Ιόνιο – δυτική Πελοπόννησος) και όταν κάποια διαταραχή ακουμπά τα Επτάνησα αλλά χωρίς δύναμη. Πιθανότητα λίγου υετού υπάρχει και στη Κρήτη κυρίως στη βόρεια πλευρά, όταν οι ψυχρές-ξηρές ροές συναντούν πιο θερμές θαλάσσιες μάζες. Ακόμη κι εκεί, τα φαινόμενα φαίνονται ασθενή και πρόσκαιρα.

Στον παραπάνω εβδομαδιαίο χάρτη απο 15-22 Δεκεβρίου διακρίνουμε ότι δεν υπάρχουν ενδείξεις για ψυχρή εισβολή και δεν έρχονται οργανωμένα βαρομετρικά χαμηλά και το αντικυκλωνικό πεδίο παραμένει σε όλη την Ανατολική Μεσόγειο. Άρα, τα λευκά Χριστούγεννα στην Ελλάδα φαίνονται εξαιρετικά απίθανα. Στα βόρεια Βαλκάνια και την Κεντρική Ευρώπη, η κατάσταση είναι παρόμοια. Μόνο σε περιοχές με μόνιμη χιονοκάλυψη (Άλπεις) θα διατηρηθεί χειμωνιάτικο το σκηνικό.

Δεν επεκτεινόμαστε παραπάνω , διότι ακόμη και η δεύτερη εβδομάδα είναι εξαιρετικά επισφαλής , καθώς πολλά μπορεί να αλλάξουν . Παρατηρούμε πολλές βροχές κάνουν ένα ξεκίνημα στη Κεντρική Μεσόγειο και τις ακτές της Αφρικής που δεν αποκλείεται να συνεχίσουν το ταξίδι τους ανατολικότερα.

Λευκά Χριστούγεννα: Μύθος, προσδοκία και πραγματικότητα του ελληνικού χειμώνα

Ήδη αρκετοί έχουν αρχίσει να δημοσιεύουν προβλέψεις για τον καιρό των Χριστουγέννων. Εμείς δεν θα μπούμε σε αυτό το παιχνίδι των υπερβολικών προγνώσεων τόσο νωρίς. Οριακά αναλύουμε το δεύτερο δεκαήμερο του μήνα και είναι ακόμη πολύ νωρίς για ασφαλή συμπεράσματα, ιδίως όταν η «μηχανή» των χαμηλών της Κεντρικής Μεσογείου μπορεί ανά πάσα στιγμή να ανατρέψει τα δεδομένα. Οι διαταραχές αυτές είναι ικανές όχι μόνο να μεταβάλλουν ριζικά την κυκλοφορία πάνω από τη χώρα μας, αλλά και να φέρουν σημαντικά ύψη βροχής — ακόμη και χιονόπτωση στα βουνά ή και σε ορισμένες περιοχές της βόρειας χώρας.

Ωστόσο, ο ημέτερος αστικός μύθος των Χριστουγέννων μάς θέλει να αντικρίζουμε νιφάδες έξω από το παράθυρο, τα σπίτια να είναι χιονισμένα και η παγωνιά να μάς οδηγεί στη θαλπωρή του σπιτιού. Ο Άη Βασίλης, στις παιδικές μας εικόνες, κυλά με το έλκηθρο σε παγωμένες στέγες—άσχετα αν στην πραγματικότητα τα δώρα προέρχονται από τα καταστήματα ή, πλέον, από την ψηφιακή αγορά. Η αλήθεια είναι πως τα χιονισμένα Χριστούγεννα στην Ελλάδα, και ειδικά στην Αθήνα, είναι εξαιρετικά σπάνιο φαινόμενο. Παρά την εποχική επιδείνωση του καιρού στο πέρασμα προς το τρίτο δεκαήμερο του Δεκεμβρίου, το λευκό σκηνικό αποτελεί την εξαίρεση και όχι τον κανόνα.

Ιστορικά στοιχεία από την Ελλάδα και ο Ευρωπαικός μύθος των Λευκών Χριστουγέννων 

Τα δεδομένα του Αστεροσκοπείου Αθηνών από το 1930 μέχρι σήμερα δείχνουν ότι ανήμερα Χριστούγεννα χιόνισε στην Αθήνα μόλις δύο φορές: το 1949 και το 1968. Παραμονή Χριστουγέννων το φαινόμενο εμφανίστηκε επίσης δύο φορές, το 1962 και το 1992. Ακόμη πιο φειδωλά είναι τα στοιχεία της ΕΜΥ από τον σταθμό της Νέας Φιλαδέλφειας: από το 1955 και μετά, έχει σημειωθεί χιονόπτωση ανήμερα Χριστουγέννων μόνο μία φορά, το 1986, και μάλιστα χωρίς να το στρώσει. Την επομένη των Χριστουγέννων χιονόπτωση καταγράφηκε στην Αθήνα το 1991 — μέρος ενός από τους πιο λευκούς Δεκέμβριους, με οκτώ χιονισμένες ημέρες στο Λεκανοπέδιο. Στατιστικά, η εικόνα είναι ακόμη πιο αποκαλυπτική. Ο μέσος αριθμός ημερών χιονόπτωσης τον Δεκέμβριο στην Αθήνα είναι 0,4 ημέρες — δηλαδή μία φορά κάθε 2,5 χρόνια. Στη Θεσσαλονίκη η τιμή ανεβαίνει στις 1,2 ημέρες, ενώ στη Φλώρινα στις 5,9 ημέρες. Ακόμη και σε πόλεις με πιο κρύο κλίμα, όπως τα Γιάννενα, χιονισμένα Χριστούγεννα μέσα στον αστικό ιστό έχουν να καταγραφούν από το 1986.

 Είναι αξιοσημείωτο ότι ακόμη και στην Κεντρική Ευρώπη οι πιθανότητες χιονόπτωσης ανήμερα Χριστουγέννων δεν είναι τόσο υψηλές όσο πιστεύουμε.

Ο μύθος των λευκών Χριστουγέννων διαμορφώθηκε κυρίως μέσα από τη λογοτεχνία του 19ου αιώνα, όταν η Ευρώπη βίωνε τη λεγόμενη Μικρή Παγετώδη Εποχή. Ο Κάρολος Ντίκενς, στο εμβληματικό «Μια Χριστουγεννιάτικη Ιστορία», περιγράφει χιονισμένα Χριστούγεννα επειδή ο ίδιος μεγάλωσε σε περίοδο συχνών ψυχρών χειμώνων — χαρακτηριστικό των δεκαετιών γύρω στο 1820.

Οι  ψυχρές και οι θερμές περίοδοι στην Ελλάδα

Στη χώρα μας οι πολύ χαμηλές θερμοκρασίες του Δεκεμβρίου καταγράφονται κυρίως στη Βόρεια Ελλάδα και στα ορεινά. Το ψυχρότερο επεισόδιο καταγράφηκε από 19 έως 22 Δεκεμβρίου 2001, όταν στην Καστοριά το θερμόμετρο έφτασε τους -22,8°C και στη Λάρισα τους -20,2°C. Στην Αθήνα, από τις πιο ψυχρές γιορτινές περιόδους ξεχωρίζουν αυτές του 1986, του 1987 και του 1992, όταν η ανώτερη θερμοκρασία ανήμερα Χριστουγέννων δεν ξεπέρασε τους 6°C.

Ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει στον χειμώνα του 1941–42, όταν η Κατοχή συνδυάστηκε με έντονη παγωνιά. Στις 30 Δεκεμβρίου 1941 καταγράφηκε ελάχιστη -6,2°C στην περιοχή του «Σωτηρία», ενώ στις 2 Ιανουαρίου 1942 η θερμοκρασία στη Νέα Φιλαδέλφεια κατήλθε στους -10,4°C — το απόλυτο ιστορικό χαμηλό της Αθήνας.

Την ίδια στιγμή, η Ελλάδα έχει καταγράψει και εντυπωσιακά ζεστά Χριστούγεννα. Ανήμερα Χριστουγέννων, η υψηλότερη θερμοκρασία στην Αθήνα είναι οι 19°C (1958, 1995, 2010), ενώ το απόλυτο ρεκόρ για τρίτο δεκαήμερο Δεκεμβρίου είναι 22,6°C στις 21/12/1963. Το 1995, η Λάρισα και η Θεσσαλονίκη έφτασαν τους 23,2°C και 22,6°C αντίστοιχα. Για την Πρωτοχρονιά, η πιο ζεστή καταγράφηκε το 2010, με 22°C στην Αθήνα και… 29,8°C στο Ηράκλειο — θερμοκρασία που αποτελεί πανελλήνιο ρεκόρ για χειμερινό μήνα.

Το “πνεύμα των Χριστουγέννων”

Ίσως, με όλα όσα αναλύσαμε, να χαλάσαμε σε πολλούς τον όμορφο μύθο των λευκών Χριστουγέννων. Τον μύθο που μεγαλώσαμε βλέποντας σε κάρτες, σε παιδικά βιβλία και σε ταινίες∙ τον μύθο που θέλει τα σπίτια να αστράφτουν από πάγο, τις στέγες να ντύνονται στα λευκά και τις νιφάδες να πέφτουν αργά και αθόρυβα τη νύχτα της γιορτής. Κι όμως, όσο κι αν αυτά τα εικόνισμα ζουν μέσα μας, τα στατιστικά τα διαψεύδουν. Το ελληνικό κλίμα σπάνια υπακούει στο βορεινό αφήγημα∙ οι λευκές ημέρες αποτελούν την εξαίρεση, όχι τον κανόνα.

Όμως η ουσία των Χριστουγέννων δεν κρίνεται από το χρώμα του ουρανού, ούτε από το αν θα δούμε νιφάδες έξω από το παράθυρο. Το πραγματικά πολύτιμο αυτές τις ημέρες είναι η ανθρώπινη και οικογενειακή ζεστασιά. Η επιστροφή στο σπίτι, η συντροφιά γύρω από το τραπέζι, οι κουβέντες που δεν προλάβαμε όλη τη χρονιά, οι αγκαλιές που δίνουν νόημα στο σκοτάδι του χειμώνα. Το χιόνι, όσο όμορφο κι αν είναι, μένει ένα σκηνικό· αυτό που μένει πραγματικά είναι οι άνθρωποι και οι σχέσεις που μας κρατούν όρθιους. Κι αν υπάρχει κάτι που αξίζει ιδιαίτερα αυτές τις μέρες, είναι μια σκέψη και μια ζεστή κουβέντα για όσους δεν γιορτάζουν μέσα στην άνεση της πόλης.

Το “πνεύμα των Χριστουγέννων” ας φτάσει και στους υπεύθυνους της Πολιτείας, για να ακούσουν με σοβαρότητα τους αγρότες—τους ανθρώπους που συνεχίζουν, ακόμη και παραμονές γιορτών, να εργάζονται στην ύπαιθρο, στο κρύο, στο χωράφι, στη γη που μας ταΐζει. Η φωνή τους, συχνά ξεχασμένη, αξίζει περισσότερο από μια ευχή· αξίζει πραγματική προσοχή και λύσεις.

Όσο για τις προγνώσεις, έχουμε ακόμη χρόνο μπροστά μας. Ο Δεκέμβριος μόλις περνά το δεύτερο δεκαήμερό του και θα επανέλθουμε με πιο ασφαλείς, πιο έγκυρες και πιο στοχευμένες εκτιμήσεις για τον καιρό των γιορτών. Ο χειμώνας αγαπά τις ανατροπές – και εμείς θα είμαστε εδώ για να τις αναλύσουμε.Μέχρι τότε, ας κρατήσουμε ότι ο πιο ζεστός «καιρός» των Χριστουγέννων είναι αυτός που φτιάχνουν οι άνθρωποι, όχι τα βαρομετρικά. Τέλος , αξίζει να θυμόμαστε ότι το χριστουγεννιάτικο χιόνι στην Ελλάδα είναι ένας όμορφος μύθος, βαθιά ριζωμένος στη συλλογική μας φαντασία. Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη και σπάνια προσφέρει λευκές εικόνες, τουλάχιστον στις μεγάλες πόλεις και στα νότια γεωγραφικά πλάτη. Κι ενώ κανείς δεν μπορεί να προβλέψει με απόλυτη σιγουριά τον καιρό των φετινών Χριστουγέννων, τα ιστορικά στοιχεία δείχνουν πως τα περισσότερα ελληνικά σπίτια θα στολιστούν με χιονισμένα δέντρα – ακόμη κι αν το χιόνι τους είναι από… βαμβάκι !

Καλές γιορτές . 

Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect