Υπάρχουν τόποι όπου το νερό δεν ήταν ποτέ δεδομένο, αλλά ήταν πάντοτε ζωντανή υπόσχεση της γης. Η Άνδρος είναι ένας από αυτούς. Νερά με ιστορία, νερά που σμίλεψαν χωριά, νερά που τροφοδότησαν γενιές ανθρώπων. Γι’ αυτό και η σιωπή μιας πηγής δεν είναι απλώς υδρολογικό γεγονός· είναι πολιτισμική απώλεια. Η περίπτωση της πηγής Μελίτης —ενός υδάτινου σημείου με ιστορία εκατοντάδων ετών— επαναφέρει μια σοβαρή συζήτηση: πόσο επηρεάζουν οι γεωτρήσεις τις φυσικές πηγές; Και γιατί, ακόμη και τώρα που η Άνδρος δέχεται μεγάλες βροχές, κάποιες πηγές εξακολουθούν να μην «ξυπνούν»; Ο πατριώτης μας και δικηγόρος κ. Ιωάννης Ξανθός σημειώνει χαρακτηριστικά με ανάρτησή στο Facebook τα περακάτω:
Στην παραπάνω αναφορά του o κ. Ξανθός περιγράφει με μεστό λόγο, πώς οι γεωτρήσεις «τραυματίζουν» τις πηγές και αυτές στερεύουν . Όλοι γνωρίζουμε ότι οι φυσικές πηγές δεν είναι ανεξάρτητα φαινόμενα. Είναι η έξοδος του υπόγειου υδροφόρου ορίζοντα εκεί όπου ο γεωλογικός σχηματισμός το επιτρέπει.
Όταν όμως ανοίγεται μια γεώτρηση πάνω στην ίδια υδρολογική φλέβα, σε μικρή απόσταση ή στο ίδιο υδρογεωλογικό μονοπάτι τότε η φυσική ροή «ξεζουμίζεται» προς τη γεώτρηση. Το νερό, ακολουθώντας τον νόμο της μικρότερης πίεσης, κατευθύνεται προς το βαθύτερο και ευκολότερο άνοιγμα. Το αποτέλεσμα είναι η η πηγή είτε να στερέψει ή να μειώσει δραματικά την παροχή της. Η αναπλήρωση γίνεται αργή και αβέβαιη. Ακόμη και όταν έρθουν βροχές, ο υδροφόρος ορίζοντας χρειάζεται μήνες για να ξαναγεμίσει. Στα νησιά —και ειδικά σε ορεινά τμήματα της Άνδρου— η κατείσδυση είναι πιο αργή, λόγω σχιστολιθικών και κρυσταλλικών πετρωμάτων. Με αυτό το χαρακτηριστικό παράδειγμα κατανοούμε πως οι πηγές είναι πιο ευάλωτες από τις γεωτρήσεις.
Μία γεώτρηση μπορεί να «τραβήξει» δεκάδες κυβικά ημερησίως, ενώ μια πηγή συχνά δίνει πολύ λιγότερο.
Αν ο υδροφόρος έχει χαμηλώσει έστω κατά 1–2 μέτρα, οι πρώτες που σιωπούν είναι οι πηγές.
Τι δείχνει η εμπειρία από όλη την Ελλάδα
Σύμφωνα με στοιχεία υδρογεωλογικών μελετών, αλλά και δεδομένα της Ειδικής Γραμματείας Υδάτων πάνω από το 40% των φυσικών πηγών στη χώρα έχουν εμφανίσει μείωση παροχής από το 1990 μέχρι σήμερα. Σε ορισμένες περιοχές (Κυκλάδες, Δωδεκάνησα, Κρήτη), η μείωση φτάνει έως και 60%. Το 30–35% αυτών των μειώσεων αποδίδεται σε υπεράντληση από γεωτρήσεις. Σε μελέτες που έγιναν σε ορεινές περιοχές της Ηπείρου και της Θεσσαλίας διαπιστώθηκε ότι πηγές επανήλθαν μόνο αφού σταμάτησε η λειτουργία παρακείμενων γεωτρήσεων.
Η Άνδρος δεν αποτελεί εξαίρεση. Το υδρογεωλογικό της σύστημα είναι ευαίσθητο, σύνθετο και ισχυρά εξαρτημένο από τις φυσικές φλέβες. Μια κακοσχεδιασμένη δημοτική γεώτρηση —ειδικά όταν βρίσκεται στην ίδια ευθεία τροφοδοσίας— μπορεί να αποκόψει την πηγή από το υδροφόρο σώμα που της έδινε ζωή για πολλές δεκαετίες ή αιώνες.
Γιατί δεν «ανοίγουν» οι πηγές, παρά τις βροχές;
Η πιο συχνή και πιο λογική ερώτηση των κατοίκων είναι : «Με τόση βροχή, γιατί η πηγή παραμένει στεγνή;» Υπάρχουν τρεις απαντήσεις: Πρώτον ο υδροφόρος ορίζοντας δεν έχει προλάβει να ανακάμψει καθώς χρειάζονται 3–6 μήνες συνεχών βροχών για να αποκατασταθεί η στάθμη —σε κάποιες περιπτώσεις και περισσότερο, δεύτρον η υπερβόσκηση και η διάβρωση μειώνουν την κατείσδυση , καθώς όσο λιγότερο νερό απορροφάται στο έδαφος, τόσο λιγότερο φτάνει υπόγεια και τέλος το ότι μια ενεργή γεώτρηση -όπως στην περίπτωσή μας -«ρουφά» την αναπλήρωση. Αν η γεώτρηση παραμένει ενεργή, ο υδροφόρος δεν μπορεί να ξαναγεμίσει, άρα η πηγή δεν έχει καμία πιθανότητα να αναβλύσει.
Συνοψίζοντας μπορούμε να πούμε ότι η ανάκαμψη εξαρτάται από το βάθος του υδροφόρου, τη διαπερατότητα των πετρωμάτων, το μέγεθος του κώνου υποβύθισης και το αν η γεώτρηση συνεχίζει να λειτουργεί. Σύμφωνα με διεθνείς εμπειρικές εξισώσεις σε ρηχούς υδροφορείς απαιτούνται 2–4 μήνες συνεχών βροχών, σε νησιωτικά/σχιστολιθικά πετρώματα 4–8 μήνες, εάν υπάρχει ενεργή γεώτρηση τότε η πηγή δεν θα επανέλθει ποτέ αν δεν περιοριστεί η άντληση.
Τι πρέπει να κάνουμε σε αυτή την περίπτωση ; Μήπως πρέπει να περιμένουμε τον χειμώνα; Η απάντηση είναι : Ναι, αλλά όχι παθητικά. Κατά την άποψη των ειδικών θα πρέπει να αξιολογηθεί η επίδραση της γεώτρησης και, αν χρειάζεται, να κλείσει προσωρινά. Μόνο τότε μπορούμε να δούμε αν ο υδροφόρος ανεβαίνει, αν η πηγή επανέρχεται και αν το πρόβλημα είναι αντιστρέψιμο ή μόνιμο. Σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, πηγές επανήλθαν μόνο επειδή οι γεωτρήσεις μπήκαν σε καθεστώς περιορισμένης άντλησης.
ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΑΛΛΟΙ ΛΟΓΟΙ ;
Με βάση τις εκτιμήσεις από ΕΑΓΜΕ – Ειδικής Γραμματείας Υδάτων – Hydrology Network Europe η οδοποιία ευθύνεται για 15–30% της μείωσης κατείσδυσης σε μικρές λεκάνες. Σε νησιωτικά περιβάλλοντα το ποσοστό ανεβαίνει σε 30–45%, επειδή οι λεκάνες είναι μικρές και το ανάγλυφο απότομο. Σε μερικά νησιά των Κυκλάδων , η οδοποιία έχει συσχετιστεί με οριστική στέρευση 5–15% των πηγών μέσα σε 30 χρόνια. Στην Άνδρο, όπου οι δρόμοι έχουν πυκνώσει σημαντικά από τη δεκαετία ’90 και μετά, ο αντίκτυπος είναι υπολογίσιμος, ειδικά στις περιοχές με μικρούς υδροφόρους (Αποίκια, Στραπουργιές, Λάμυρα, Γαύριο).
Υπάρχουν επίσης οι Γεωμορφολογικές φυσικές αλλαγές , καθώς ο χρόνος αλλάζει τα πάντα. Έχουμε τις κατολισθήσεις, τους μικροσεισμούς και την μετακίνηση ιζημάτων, που μπορούν να μετατοπίσουν ή να μειώσουν την υδρολογική παροχή μιας πηγής. Αυτό συνέβαινε και συμβαίνει ιδιαίτερα σε σχιστολιθικά νησιά όπως η Άνδρος, η Τήνος, η Αμοργός, όπου οι πηγές είναι σημεία όπου οι ρωγμές «ενώνουν» τις υπόγειες φλέβες. Αν κάτι μετακινηθεί, η φλέβα αλλάζει ροή.
Κλείνοντας την αναφορά μας νομίζω οτι θα πρέπει να τονίσω οτι όταν στερεύει μια πηγή, στερεύει και ένα κομμάτι της ιστορίας του τόπου. Η πηγή Μελίτης δεν είναι απλώς ένα σημείο νερού. Είναι χώρος μνήμης, «φωνή» του τοπίου, τόπος που ένωνε γενιές όπως η Πεντάβρυση στο χωριό μου τις Στενιές . Όταν ο πολίτης γράφει «οὐ παγάν λαλοῦσα, ἀπέσβετο καὶ λάλον ὕδωρ», δεν αναφέρεται μόνο στη σιωπή του νερού· αναφέρεται στη σιωπή μιας ολόκληρης τοπικής ταυτότητας. Η κλιματική αλλαγή εξηγεί πολλά, αλλά δεν εξηγεί τα πάντα. Κάποιες πηγές χάθηκαν και χάνονται από δικές μας επιλογές. Και κάποιες μπορούν ακόμη να σωθούν — αν δράσουμε τώρα, με σεβασμό, επιστημονική σοβαρότητα και πολιτική βούληση.
Πηγές : ΓΜΕ/ΕΑΓΜΕ – Μελέτες υπόγειων υδροφορέων Κυκλάδων και νησιωτικών συστημάτων (2015–2022). Ειδική Γραμματεία Υδάτων (ΥΠΕΝ) – Υδατικά ισοζύγια και Σχέδια Διαχείρισης Λεκανών Απορροής. Δ. Λαζαρίδης, Κ. Καρατζάς – Υδρογεωλογία και Υδατικοί Πόροι της Ελλάδας, Παν. Πατρών. Ζ. Γρηγοριάδου – “Υδρογεωλογικές συνθήκες νησιωτικών υδροφορέων”, ΕΜΠ.
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect