Η γιορτή των Εισοδίων της Θεοτόκου στις 21 Νοεμβρίου είναι από τις πιο σημαντικές ημέρες του ελληνικού θρησκευτικού και λαϊκού εορτολογίου, γιατί συνδέει την πνευματική παράδοση με την καθημερινή ζωή των ανθρώπων και τον κύκλο του χρόνου. Σύμφωνα με την παράδοση, οι γονείς της Παναγίας, Ιωακείμ και Άννα, εκπλήρωσαν το τάμα τους και αφιέρωσαν τη μικρή Μαρία στον Ναό των Ιεροσολύμων. Η Εκκλησία βλέπει σε αυτό το γεγονός την προετοιμασία της Παναγίας να γίνει η μητέρα του Χριστού, αλλά ο ελληνικός λαός το έχει συνδέσει με βαθύτερους συμβολισμούς που περνούν στην αγροτική και νησιωτική παράδοση.
Στα χωριά η ημέρα αυτή θεωρείται οριστικά η «καταστροφή» του φθινοπώρου και το ξεκίνημα του χειμώνα. Λέγανε «τ’ Άι-Μηνά εμήνυσε, τ’ Άι-Φιλίππου εφάνη, και της Παναγιάς εστάθη», δηλαδή ότι με τα Εισόδια μπαίνει πλέον για τα καλά ο ψυχρός καιρός. Πολλές νοικοκυρές άναβαν το πρώτο μεγάλο χειμωνιάτικο τζάκι, ενώ στα αγροτικά σπίτια μάζευαν και τα τελευταία προϊόντα από τα χωράφια, «να μην τα βρει ο χειμώνας έξω». Σε αρκετές περιοχές πίστευαν πως ό,τι κάνεις αυτή τη μέρα «πιάνει», γι’ αυτό απέφευγαν βαριές δουλειές και φρόντιζαν το σπίτι να είναι καθαρό, φωτεινό και τακτοποιημένο, σαν καλό ποδαρικό για τον χειμώνα.
Υπήρχαν επίσης όμορφα λαογραφικά έθιμα. Στην Κρήτη άφηναν ένα πιάτο με λάδι κάτω από το καντήλι της Παναγίας, «να είναι γεμάτο το σπίτι όλο τον χειμώνα». Στη Θράκη οι γυναίκες έφτιαχναν μικρές πίτες, τις «παναγιώτικες», και τις μοίραζαν στη γειτονιά. Στα νησιά, ειδικά στις Κυκλάδες, η 21η Νοεμβρίου ήταν και μέρα που καθαγίαζαν τις βάρκες, τις «γύριζαν στο γιαλό» και τις ράντιζαν με αγιασμό, γιατί η Παναγία θεωρείται προστάτιδα των ναυτικών. Ήταν επίσης ημέρα που άναβαν το πρώτο χειμωνιάτικο λιχνάρι και έλεγαν: «Να φωτίζει το σπίτι μας όπως φώτισε η Παναγιά τον δρόμο της».
Η ίδια ημέρα είναι και η εορτή των Ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων. Η σύνδεση έγινε επειδή η Παναγία θεωρείται διαχρονικά προστάτιδα του Έθνους και των ανθρώπων που μάχονται για την πατρίδα. Από τα μεσαιωνικά χρόνια μέχρι τον αγώνα του ’21 και το έπος του ’40, οι στρατιώτες επικαλούνταν την Παναγία και την τιμούσαν ως «Υπέρμαχο Στρατηγό». Η σημερινή γιορτή δεν είναι μια στρατιωτική επίδειξη· είναι περισσότερο μια ημέρα τιμής και μνήμης για όλους όσοι υπηρέτησαν, έπεσαν ή υπηρετούν σήμερα, υπενθυμίζοντας τον ρόλο των Ενόπλων Δυνάμεων στη διασφάλιση της ειρήνης και της ασφάλειας της χώρας. Έτσι, η 21η Νοεμβρίου είναι μια μέρα όπου συναντιούνται η πίστη, η παράδοση και η ιστορική μνήμη. Μια μέρα που κρατά το ελληνικό στοιχείο ενωμένο: από τα σπίτια που ανάβουν το πρώτο φως του χειμώνα, μέχρι τις τελετές που τιμούν εκείνους που υπηρετούν την πατρίδα.
ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ ΓΙΑ ΤΗΝ 21η ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ
η 21η Νοεμβρίου δεν είναι μόνο μεγάλη θρησκευτική και εθνική γιορτή· συνδέεται και με συγκεκριμένα ιστορικά γεγονότα που της δίνουν μεγαλύτερο βάθος.
1. Η Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους (1204) – Απελευθέρωση του Ναού της Παναγίας των Βλαχερνών Σαν σήμερα, 21 Νοεμβρίου 1204, οι Βυζαντινοί κατάφεραν – έστω προσωρινά – να ανακτήσουν τον ιερό Ναό της Παναγίας των Βλαχερνών από τους Λατίνους Σταυροφόρους, οι οποίοι τον είχαν βεβηλώσει λίγους μήνες νωρίτερα.
Στην Κωνσταντινούπολη αυτό θεωρήθηκε σημάδι προστασίας της Παναγίας, γι’ αυτό και η ημέρα πήρε ιδιαίτερη τελετουργική σημασία στο Βυζάντιο.
2. Ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας στην Οδησσό (1814) – Σύμφωνα με παλαιότερη παράδοση Παρότι ιστορικά η ίδρυση τοποθετείται επίσημα στις 14 Σεπτεμβρίου 1814, σε πολλές παλιές πηγές και λαϊκές παραδόσεις αναφέρεται ότι οι τρεις ιδρυτές έδωσαν τον πρώτο «όρκο» και τέλεσαν την πρώτη ευχή προς την Παναγία στις 21 Νοεμβρίου, τη μέρα των Εισοδίων, θεωρώντας την ευλογημένη για ένα μεγάλο ξεκίνημα. Δεν είναι απολύτως τεκμηριωμένο, αλλά έχει περάσει στη λαϊκή ιστορική μνήμη.
3. Η απελευθέρωση της Κορυτσάς (1940) Στις 22 Νοεμβρίου 1940 (μία μέρα μετά τα Εισόδια), οι ελληνικές δυνάμεις απελευθέρωσαν την Κορυτσά από τους Ιταλούς. Ωστόσο, οι μεγάλοι πανηγυρισμοί και οι δοξολογίες είχαν ξεκινήσει ήδη από τις 21 Νοεμβρίου σε όλη την Ελλάδα, καθώς είχε γίνει γνωστό ότι η πτώση της πόλης ήταν ζήτημα ωρών.
Για αυτό και η ημέρα αυτή συνδέθηκε έντονα με την Παναγία και τον στρατό, πριν ακόμη καθιερωθεί επισήμως ο εορτασμός των Ενόπλων Δυνάμεων.
4. Καθιέρωση της Ημέρας Ενόπλων Δυνάμεων (1969) Αν και πιο σύγχρονο, αποτελεί ιστορικό ορόσημο: η Πολιτεία όρισε ότι στις 21 Νοεμβρίου θα τιμώνται επίσημα οι Ένοπλες Δυνάμεις, για να συνδεθεί η Παναγία —ως «Υπέρμαχος Στρατηγός»— με την ιστορική διαδρομή του Έθνους. Από τότε η ημέρα απέκτησε διπλό χαρακτήρα.
Η 21η Νοεμβρίου δεν είναι απλώς άλλη μία γιορτή. Είναι μια ημερομηνία όπου συνυπάρχουν η πίστη, η λαϊκή παράδοση, η οικογενειακή θαλπωρή του πρώτου χειμωνιάτικου φωτός αλλά και η ιστορική μνήμη ενός Έθνους που, μέσα από δυσκολίες και αγώνες, βρήκε τρόπους να στηρίζεται σε σύμβολα που ενώνουν. Στο φως της Παναγίας και στη σκιά της θυσίας των Ενόπλων Δυνάμεων, η 21η Νοεμβρίου παραμένει μια μέρα που υπενθυμίζει ποιοι είμαστε, από πού ερχόμαστε και τι οφείλουμε να τιμούμε.
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect