Τις τελευταίες μέρες, το Μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη στο Σύνταγμα βρέθηκε στο επίκεντρο της επικαιρότητας. Κι όμως, μακριά από τα φώτα της πρωτεύουσας, η Ερμούπολη της Σύρου φιλοξενεί ένα έργο που προηγήθηκε ιστορικά και εννοιολογικά: το Μνημείο του Άταφου Αγωνιστή. Δεν είναι μόνο το αρχαιότερο στην Ελλάδα αφιερωμένο στους αγωνιστές του 1821· είναι, και από τα πρώτα στον κόσμο που τίμησαν τους «αγνώστους» ήρωες — εκείνους των οποίων «τα οστά κείνται ἄταφα». Η Σύρος δεν προσφέρει μόνο ένα κομψό γλυπτό μνήμης· προσφέρει και ένα πρώιμο υπόδειγμα εθνικής αυτογνωσίας, πάνω στο οποίο οικοδομήθηκε αργότερα το εμβληματικό μνημείο της πρωτεύουσας.
Το αρχαιότερο μνημείο αφιερωμένο στους αγωνιστές του 1821
Λίγα μέτρα από τον ναό του Αγίου Νικολάου, στην καρδιά της Ερμούπολης, βρίσκεται ένα μνημείο που οι περισσότεροι κάτοικοι της Σύρου αντικρίζουν καθημερινά χωρίς να γνωρίζουν το ιστορικό του βάρος. Πρόκειται για το Μνημείο του «Άταφου Αγωνιστή», έργο του γλύπτη Γεωργίου Βιτάλη, αφιερωμένο «υπέρ των υπέρ Πίστεως και Πατρίδος απαγχονισθέντων, σφαγιασθέντων και κατά τον Ιερόν Αγώνα πεσόντων Ελλήνων και Φιλελλήνων, ων τα οστά κείνται άταφα εν γη Ελληνική μεν αλλά δούλη».
Είναι ένα μνημείο εθνικής ευλάβειας που προηγήθηκε ακόμη και του περίφημου Μνημείου του Αγνώστου Στρατιώτη της Αθήνας κατά μισό αιώνα· ανεγέρθηκε το 1880, ενώ το αθηναϊκό αποκαλύφθηκε το 1932. Το Συριανό έργο είναι ίσως το πρώτο μνημείο στον κόσμο αφιερωμένο στους άγνωστους πεσόντες της Ελευθερίας.
Η σύλληψη της ιδέας και τα πρώτα σχέδια
Η ιδέα γεννήθηκε το 1858, όταν η Ελλάδα γιόρταζε τα 25 χρόνια από τον ερχομό του βασιλιά Όθωνα. Στο δημοτικό συμβούλιο της τότε λαμπρής Ερμούπολης –μιας πόλης-σύμβολο εμπορικής και πνευματικής αναγέννησης– ο πρόεδρος Ζαννής Βούρος και ο δήμαρχος Αμβρόσιος Δαμαλάς εισηγήθηκαν τη δημιουργία ενός μεγαλοπρεπούς μνημείου «υπέρ των υπέρ Πίστεως και Πατρίδος πεσόντων». Η αρχική ιδέα ήταν να στηθεί ανδριάντας του Όθωνα. Όμως οι Ερμουπολίτες, άνθρωποι βαθιά παιδευμένοι και εθνικά ευαίσθητοι, αποφάσισαν να τιμήσουν όχι τον βασιλιά, αλλά τους ήρωες που θυσιάστηκαν για να υπάρξει Ελλάδα. Η επιλογή αυτή μαρτυρά το πνεύμα ανεξαρτησίας και ευγνωμοσύνης που χαρακτήριζε τους πρώτους πολίτες της Σύρου.
Το μνημείο προοριζόταν αρχικά να στηθεί στον λόφο Δήλι, στην περιοχή όπου αργότερα χτίστηκε η εκκλησία της Αναστάσεως. Εκεί, στον τόπο όπου εγκαταστάθηκαν πολλοί πρόσφυγες από τη Χίο μετά τη σφαγή του 1822, το μνημείο θα δέσποζε ως σύμβολο αναγέννησης. Το πρώτο σχέδιο ανατέθηκε στον γλύπτη Λάζαρο Φυτάλη, ενώ συνεργάτης υπήρξε και ο αρχιτέκτονας Ερνέστος Τσίλλερ, που συνέταξε τα αρχιτεκτονικά σχέδια του περιβάλλοντος χώρου. Λόγω οικονομικών δυσκολιών, το έργο καθυστέρησε σχεδόν δύο δεκαετίες. Το 1879 ο δήμος ανέθεσε εκ νέου το έργο στον Γεώργιο Βιτάλη, σπουδαίο Τηνιακό γλύπτη, γνωστό για τον ρεαλισμό και την εκφραστικότητα των έργων του. Ο Βιτάλης, μετά από συμβουλή του Τσίλλερ, υπέβαλε ένα πρόπλασμα με συνολική δαπάνη 16.000 δραχμών — ποσό εφικτό για τον δήμο της Ερμούπολης. Οι εργασίες ολοκληρώθηκαν το 1880, και το μνημείο τοποθετήθηκε αρχικά στον λόφο της Αναστάσεως. Στη βάση του, σύμφωνα με μαρτυρίες, τοποθετήθηκαν τα οστά του μητροπολίτη Χίου Πλάτωνα Φραγκιάδη, Εθνομάρτυρα του 1822, τα οποία είχαν μεταφερθεί στη Σύρο το 1859.
Η ιστορία του έργου είναι σχεδόν μυθιστορηματική. Αν και ολοκληρώθηκε, τα επίσημα αποκαλυπτήρια δεν έγιναν τότε. Το 1887, έπειτα από νέες διαφωνίες για τη θέση του, το δημοτικό συμβούλιο αποφάσισε να μεταφερθεί στην πόλη. Αρχικά προτάθηκε η πλατεία Μωραϊτίνη – η σημερινή παιδική χαρά πίσω από το 2ο Δημοτικό Σχολείο – αλλά τελικά, μετά από νέες συζητήσεις, το μνημείο τοποθετήθηκε στο κηπάριο μπροστά στον ναό του Αγίου Νικολάου, όπου βρίσκεται έως σήμερα.
Εκεί έγιναν και τα πανηγυρικά αποκαλυπτήρια, στις 29 Ιουνίου 1887, με τη συμμετοχή όλων των αρχών της Ερμούπολης.
Η καλλιτεχνική αξία
Το Μνημείο του Άταφου Αγωνιστή είναι έργο νεοκλασικής γλυπτικής με πλούσια συμβολική φόρτιση. Αποτελείται από μαρμάρινη στήλη ναΐσκου, πάνω σε τρεις βαθμίδες, με ολόγλυφες παραστάσεις. Στην κορυφή του δεσπόζει ένα λιοντάρι από πεντελικό μάρμαρο, σύμβολο της ηρεμημένης ανδρείας των Ελλήνων , ενώ στην κύρια όψη απεικονίζεται γυναικεία μορφή – προσωποποίηση της Ερμούπολης ή της Ελλάδας – που χαράσσει το επιτύμβιο επίγραμμα κρατώντας δάφνη. Η σύνθεση αποπνέει σεβασμό και μεγαλοπρέπεια, συνδυάζοντας στοιχεία αρχαιοελληνικής πλαστικότητας με ρομαντική συγκίνηση.
Το επίγραμμα, έργο του φιλολόγου Γεωργίου Ζολώτα, είναι ένα από τα ωραιότερα δείγματα της λόγιας ελληνικής του 19ου αιώνα.
Το επίγραμμα είναι γραμμένο με μια καταπληκτική γλωσσική δεξιοτεχνία που συναρπάζει με την μουσικότητα και την γεμάτη έννοιες κάθε λέξη που υπάρχει στο κείμενο.
Με ελεύθερη απόδοση:
«Αφού ξέφυγαν από τη σκληρή δουλεία και από τον αιματηρό φόνο του πολέμου οι πατέρες μας προερχόμενοι από πολλές πόλεις, άλλοι μόλις και μετά βίας βρέθηκαν στη Σύρο, τους άλλους όμως πρωτύτερα τους συνάντησε η μοίρα του θανάτου από χέρι οθωμανικό, τάφος όμως κανείς δεν κάλυψε αυτούς που χάθηκαν για την ποθητή ελευθερία. Αυτούς θρηνώντας ιδρύσαμε εδώ με δημόσια δαπάνη κενοτάφιο γι’ αυτούς, εμείς που κατοικούμε στην Ερμούπολη.»
Η σημερινή εικόνα και το μήνυμα
Σήμερα, ο μικρός κήπος όπου βρίσκεται το μνημείο περνά σχεδόν απαρατήρητος. Η πλειονότητα των περαστικών αγνοεί την ιστορική του σημασία. Κι όμως, πρόκειται για μνημείο εθνικής αυτογνωσίας, σύμβολο των προσφύγων, των φιλελλήνων και των αγώνων για ελευθερία. Η φράση «τα οστά κείνται άταφα εν γη Ελληνική μεν αλλά δούλη» δεν είναι απλώς επίγραμμα· είναι συλλογική υπενθύμιση ότι η Ελευθερία θεμελιώθηκε πάνω σε θυσίες χωρίς όνομα και χωρίς τάφο. Το μνημείο χρειάζεται ανάδειξη, προστασία και σεβασμό. Μπορεί να γίνει κέντρο ιστορικής μνήμης για σχολεία, επισκέπτες και κατοίκους· ένας μικρός τόπος εθνικού στοχασμού μέσα στην Ερμούπολη. Η ιστορία του «Άταφου Αγωνιστή» είναι ένα μάθημα πατριωτισμού, τέχνης και συλλογικής ευγνωμοσύνης. Από το 1858 έως σήμερα, το μνημείο αυτό υπενθυμίζει ότι οι αγώνες δεν κρίνονται μόνο από τις μάχες, αλλά και από τη μνήμη. Η Σύρος, με το έργο του Βιτάλη, τίμησε τους ανώνυμους προγόνους μας πριν από όλους.
Και όπως θα έλεγε ο ίδιος ο Ζολώτας,
«Τους ολοφυρόμενοι κενον είσαμεθ’ ενθάδε σήμα» —
εδώ φυλάσσεται το κενό μνήμα εκείνων που έδωσαν τα πάντα, για να ’χουμε εμείς Πατρίδα.
Πηγές: 1.Κατερίνα Τζαβελοπούλου-Γεώργιος Βιτάλης, Το Μνημείο του Άταφου Αγωνιστή στην Ερμούπολη», Τετράδια Εξωμεριάς Τήνου 1 (2009), 7-14. / 2. https://www.syros-agenda.gr/georgios-vitalis-to-mnimeio-tou-atafou-agonisti-stin-ermoupoli/ 3. Wikipedia 4. Παναγιώτης Κουλουμπής – https://www.syrostoday.gr/news/141098-To-mnimeio-toy-atafoy-agonisti-stin-Ermoypoli.aspx
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς