Στον κόσμο της γλώσσας, οι λέξεις συχνά κουβαλούν μνήμες αιώνων. Η λέξη «τυφώνας», που σήμερα χρησιμοποιείται στη μετεωρολογία για να περιγράψει τους τροπικούς κυκλώνες του Ειρηνικού, έχει ρίζες καθαρά ελληνικές. Προέρχεται από το ρήμα «τύφω», που σημαίνει καπνίζω, αναδίδω καπνό. Και δεν είναι τυχαίο: στην ελληνική μυθολογία ο Τυφών προσωποποιούσε τη βία της φύσης, έναν κολοσσιαίο αντίπαλο των θεών, που συνδύαζε το στοιχείο της φωτιάς, του ανέμου και της καταστροφής.
Αυτός ο μυθολογικός συμβολισμός συνδέεται σήμερα με τα ισχυρότερα και πιο καταστροφικά καιρικά φαινόμενα του πλανήτη: τους τυφώνες, που γεννιούνται από τις θάλασσες και σαρώνουν με τους ανέμους και τις βροχές τους ηπείρους ολόκληρες.
Ο Τυφώνας στη Μυθολογία
Ο Τυφών ήταν γιος της Γαίας και του Ταρτάρου, σύντροφος της Έχιδνας. Στην παράδοση παρουσιάζεται ως τέρας με μορφή ανάμεικτη ανθρώπου και άγριου θηρίου.
Όταν ενηλικιώθηκε, ανέβηκε στον Όλυμπο για να εκδικηθεί τους θεούς για τον αποδεκατισμό των Γιγάντων. Οι θεοί, τρομαγμένοι, κατέφυγαν στην Αίγυπτο μεταμορφωμένοι σε ζώα. Μόνο η Αθηνά τόλμησε να αντισταθεί και μάλιστα κατηγόρησε τον Δία για δειλία, όταν τον είδε μεταμορφωμένο σε κριό. Ο Δίας αναθάρρησε και όρμησε στον Τυφώνα με τους κεραυνούς του. Τον καταδίωξε μέχρι το Κάσιον όρος στη Συρία. Εκεί, όμως, ο Τυφώνας υπερίσχυσε: περικύκλωσε τον Δία, τον ακινητοποίησε, του αφαίρεσε τους κεραυνούς και του έκοψε τους τένοντες των χεριών και των ποδιών. Τον παρέδωσε στον αδελφό του τον Πύθωνα, φυλακισμένο στο Κωρύκειο Άντρο.
Με δόλο και τόλμη, ο Ερμής και ο Πάνας εισέβαλαν στη σπηλιά, έκλεψαν τους κομμένους τένοντες και απελευθέρωσαν τον Δία. Ο βασιλιάς των θεών, αφού ξαναπρομήθευσε τον εαυτό του με κεραυνούς, κατέβηκε στο Νύσσα και στον Αίμο της Θράκης, όπου ξέσπασε νέα μάχη. Ο Τυφώνας πετροβόλησε τον Δία με ολόκληρα βουνά, αλλά ο Δίας τον κεραυνοβόλησε αλύπητα.
Η τελευταία τους σύγκρουση έγινε στη Σικελία. Εκεί, ο Δίας έριξε το όρος Αίτνα πάνω στον Τυφώνα και τον έθαψε για πάντα στα έγκατα της γης. Από τότε, σύμφωνα με τον μύθο, η φωτιά που ξεπηδά από τα ηφαίστεια είναι η ανάσα του φυλακισμένου τέρατος.
Ο μύθος του Τυφώνα αντικατοπτρίζει την αρχαία προσπάθεια να εξηγηθούν τα ακραία φυσικά φαινόμενα. Η εικόνα του τέρατος που εκτοξεύει φωτιά και καπνό παραπέμπει σε ηφαιστειακές εκρήξεις. Η πάλη του με τον Δία, που συνοδεύεται από κεραυνούς και βροχές, θυμίζει καταιγίδες και θεομηνίες. Με αυτόν τον τρόπο, η μυθολογία δεν απέδιδε απλώς μια αφήγηση τρόμου, αλλά λειτουργούσε και ως μέσο κατανόησης και «εξημέρωσης» των δυνάμεων της φύσης.
Τυφώνας στη Μετεωρολογία
Σήμερα, ο όρος «τυφώνας» χρησιμοποιείται στη μετεωρολογία για να περιγράψει τους τροπικούς κυκλώνες του Ειρηνικού Ωκεανού. Αντίστοιχα, στον Ατλαντικό μιλούμε για «hurricanes» (κυκλώνες), ενώ στον Ινδικό Ωκεανό για «cyclones». Παρά τις διαφορετικές ονομασίες, πρόκειται για το ίδιο φαινόμενο όπου τα τεράστια χαμηλά βαρομετρικά συστήματα αντλούν ενέργεια από τις θερμές θάλασσες και αναπτύσσονται σε “τέρατα” του καιρού.
Συνθήκες σχηματισμού
-
Θερμοκρασία θάλασσας > 26,5°C.
-
Υψηλή υγρασία.
-
Αδύναμη διατμητική τάση ανέμου.
-
Απόκλιση από τον Ισημερινό (για να δράσει η δύναμη Coriolis).
Δομή
Ένας τυφώνας αποτελείται από το μάτι: μια ζώνη σχετικής νηνεμίας. Τον τοίχο νεφών: δακτύλιο έντονων καταιγίδων που περιβάλλει το μάτι. Τις βροχοζώνες, δηλαδή τα σπειροειδή συστήματα βροχής και ανέμων.
Κατηγορίες
Μετριούνται με την κλίμακα Saffir–Simpson (1 έως 5), ανάλογα με την ένταση των ανέμων. Οι τυφώνες κατηγορίας 5 έχουν ανέμους >250 km/h και προκαλούν βιβλικές καταστροφές. Κάθε χρόνο σχηματίζονται περίπου 80–90 τροπικοί κυκλώνες παγκοσμίως. Η μεγαλύτερη δραστηριότητα εμφανίζεται στον Δυτικό Ειρηνικό, όπου οι θάλασσες είναι πιο θερμές. Ο Ατλαντικός δίνει λιγότερους αλλά συχνά πιο γνωστούς τυφώνες, καθώς πλήττουν την Καραϊβική και τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Τυφώνες και κλιματική αλλαγή
Η έρευνα δείχνει ότι η συχνότητα των τυφώνων δεν έχει αυξηθεί σημαντικά. Αυτό που αλλάζει είναι η ένταση, η διάρκεια και οι επιπτώσεις καθώς οι θερμότερες θάλασσες δίνουν περισσότερη ενέργεια, η ατμόσφαιρα συγκρατεί περισσότερη υγρασία, άρα οι πλημμύρες είναι εντονότερες. Οι τυφώνες κινούνται πιο αργά, αφήνοντας πίσω τους μεγαλύτερες καταστροφές.
Έτσι, η κλιματική αλλαγή δεν «γεννά» περισσότερους τυφώνες, αλλά κάνει τους υπάρχοντες πιο επικίνδυνους.
Μεσογειακοί κυκλώνες (Medicanes)
Αν και η Ελλάδα δεν πλήττεται από τυφώνες κατηγορίας 5, στη Μεσόγειο εμφανίζονται οι λεγόμενοι Medicanes: κυκλώνες μικρότερης κλίμακας αλλά με παρόμοια χαρακτηριστικά. Ο «Ιανός» του 2020 άφησε πίσω του καταστροφές στη Θεσσαλία και στα Ιόνια νησιά, αποδεικνύοντας ότι η Μεσόγειος δεν είναι στο απυρόβλητο.
Συμπέρασμα
Από τον μυθολογικό Τυφώνα, που φυλακίστηκε κάτω από την Αίτνα, μέχρι τους σύγχρονους τυφώνες που σαρώνουν τον πλανήτη, η λέξη κουβαλά το ίδιο μήνυμα: τη δύναμη και την απειλή της φύσης. Στην εποχή μας ο μύθος γίνεται επίκαιρος. Ο Τυφών ζει μέσα στις εικόνες των δορυφόρων, στα δεδομένα των μετεωρολογικών μοντέλων και στα ρεπορτάζ για πλημμύρες και καταστροφές. Η κατανόηση αυτών των φαινομένων δεν είναι πολυτέλεια, είναι αναγκαιότητα. Γιατί όσο η φύση μάς θυμίζει την ισχύ της, τόσο εμείς καλούμαστε να μάθουμε να ζούμε με σεβασμό και προσαρμογή.
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect