Ο Σεπτέμβρης, ο μήνας που στέκει στο κατώφλι του καλοκαιριού και του φθινοπώρου, έχει μια παράξενη θέση στη συλλογική μνήμη. Στην Ελλάδα, αλλά και στον υπόλοιπο κόσμο, συνδέθηκε με θρύλους για τρύγους, σοδειές και αλλαγές του καιρού∙ μα κυρίως με στιγμές όπου η φύση παρενέβη απρόσμενα σε ανθρώπινες συγκρούσεις. Από τη ναυμαχία της Σαλαμίνας ως τη μάχη του Στάλινγκραντ, από τους θρύλους του Σταυρού ως τις ομίχλες της Βαλμύ, ο Σεπτέμβρης λειτούργησε ως «αόρατος στρατηγός». Ένα χέρι που δεν φαινόταν αλλά έκρινε τη μοίρα λαών και αυτοκρατοριών. Σε αυτό το άρθρο ξετυλίγουμε την ιστορία του Σεπτεμβρίου, χωρισμένη σε δύο μεγάλα κεφάλαια: την ελληνική εμπειρία, από την αρχαιότητα μέχρι τον 20ό αιώνα, και την παγκόσμια διάσταση, όπου οι καιρικές ιδιοτροπίες του μήνα άλλαξαν πορείες αυτοκρατοριών και επαναστάσεων.
Μέρος 1ο – Ο Σεπτέμβρης στην Ελλάδα: Ο καιρός ως αόρατος στρατηγός
Οι λαϊκοί θρύλοι
Στη λαϊκή παράδοση, ο Σεπτέμβρης έχει έντονη μετεωρολογική φόρτιση. Οι αγρότες μιλούσαν για τον μήνα του Σταυρού: «Του Σταυρού σταυρώνεται κι ο καιρός», λένε, αποτυπώνοντας την πίστη ότι στις 14 Σεπτεμβρίου ο καιρός γυρίζει από καλοκαιρινός σε φθινοπωρινός. Αν έβρεχε εκείνη τη μέρα, θεωρούσαν ότι η επόμενη σοδειά σταφυλιών θα ήταν πλούσια: «Του Σταυρού αν βρέξει, σταφύλια θα φέρει ο χρόνος». Τα «μερομήνια», οι παρατηρήσεις του Αυγούστου που προέβλεπαν τον καιρό του χρόνου, θεωρούσαν τα σημάδια του Σεπτέμβρη από τα πιο αλάνθαστα. Στη νεότερη Ελλάδα ο Σεπτέμβρης έμεινε γνωστός και ως «μικρός καλοκαιράς», ο μήνας που χαρίζει λίγες ακόμα μέρες θέρμης πριν ξεκινήσουν οι βροχές. Ο λαός έβλεπε αυτές τις μεταβολές όχι μόνο ως φυσικά φαινόμενα, αλλά ως σημάδια για το πώς θα κυλήσει ο χειμώνας ή ακόμη και για το πώς θα πάει η χρονιά στις καλλιέργειες και στους πολέμους.
Οι μεγάλες μάχες του Σεπτεμβρίου στην Ελλάδα
Μάχη του Μαραθώνα (490 π.Χ.)
Η πρώτη φάση της μάχης (στα αριστέρα) και η δεύτερη (στα δεξιά)
Ήταν Σεπτέμβρης του 490 π.Χ. Ο περσικός στρατός αποβιβάζεται στον Μαραθώνα. Η μάχη αυτή αποτελεί σύγκρουση μεταξύ των Ελλήνων (Αθηναίοι και Πλαταιείς) και των Περσών κατά την πρώτη εισβολή των Περσών στην Ελλάδα.
Η ημέρα της μάχης ήταν ζεστή, με τον ήλιο να καίει για την εποχή. Οι βαριά οπλισμένοι Πέρσες, κουρασμένοι από την πορεία και τη θέρμη, βρέθηκαν αντιμέτωποι με Έλληνες συνηθισμένους στο μεσογειακό κλίμα. Η αντοχή τους έκανε τη διαφορά. Ο καιρός, φαινομενικά ουδέτερος, έγειρε την πλάστιγγα.
Ναυμαχία της Σαλαμίνας (480 π.Χ.)
Μια δεκαετία αργότερα, ο καιρός ήταν πιο δραματικός. Οι δυνατοί άνεμοι του Σεπτεμβρίου στον Σαρωνικό έπληξαν τον περσικό στόλο. Τα τεράστια πλοία τους δυσκολεύτηκαν, ενώ οι μικρές και ευέλικτες ελληνικές τριήρεις ελίχθηκαν στα στενά.
Η φύση μετατράπηκε σε σύμμαχο των Ελλήνων, χαρίζοντάς τους τη μεγαλύτερη ναυτική νίκη της αρχαιότητας.
Μάχη του Φρίγδου (394 μ.Χ.)
Η Μάχη του Φριγίδου ,που ονομάζεται επίσης Μάχη του Φριγίδου ποταμού, διεξήχθη στις 5 και 6 Σεπτεμβρίου 394 μεταξύ των στρατευμάτων του Ρωμαίου Αυτοκράτορα Θεοδοσίου Α΄ και του επαναστάτη αυγούστου Ευγένιου (βασ. 392–394 ), στα ανατολικά σύνορα της Ρωμαϊκής Ιταλίας. Ο Θεοδόσιος Α΄ κέρδισε τη μάχη και νίκησε τον σφετεριστή Ευγένιο και τον στρατηγό του Αρβογάστ, αποκαθιστώντας την ενότητα στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Το πεδίο της μάχης, στα Εμπόδια των Ιουλιανών Άλπεων (Claustra Alpium Iuliarum) κοντά στις Ιουλιανές Άλπεις, από τις οποίες είχε περάσει ο στρατός του Θεοδοσίου Α΄, ήταν πιθανότατα στην κοιλάδα Βιπάβα –με τον ποταμό Φριγίδο να είναι ο σύγχρονος Βιπάνα– ή πιθανώς στην κοιλάδα του Iζόντσο
Στον ποταμό Φρίγδο ξαφνικά ξεσπούν δυνατοί βοριάδες. Τα στρατεύματα του Ευγένιου διαλύονται. Οι Χριστιανοί το θεώρησαν θεϊκό σημάδι∙ οι ιστορικοί το είδαν ως απρόσμενη, μα καταλυτική παρέμβαση του καιρού.
Πολιορκία Κωνσταντινούπολης (717–718)
Η πολιορκία της Κωνσταντινούπολης από τους Άραβες το 717-718 και υπήρξε κορυφαίο γεγονός των αραβοβυζαντινών πολέμων, καθώς ήταν η δεύτερη και τελευταία απόπειρα του Χαλιφάτου των Ομεϋαδών να καταλάβει τη βυζαντινή πρωτεύουσα και να καταλύσει το βυζαντινό κράτος. Η εκστρατεία αυτή αποτέλεσε το αποκορύφωμα είκοσι χρόνων επιτυχών αραβικών επιδρομών κατά βυζαντινών εδαφών, βοηθούμενων και από την περίοδο αναρχίας στο Βυζάντιο μεταξύ 695 και 717
Όταν οι Άραβες πολιόρκησαν την Πόλη, το φθινόπωρο του 717 ήρθε βαρύ. Ο Σεπτέμβρης έφερε πολλές βροχές και ψύχος. Ο ανεφοδιασμός των πολιορκητών ήταν αδύνατος. Οι κακουχίες, το κρύο και η πείνα διέλυσαν το στρατό τους. Η Κωνσταντινούπολη σώθηκε όχι μόνο με τα όπλα, αλλά και με τη βοήθεια του καιρού του Σεπτεμβρίου.
Στους Άραβες, η πολιορκία του 717-718 κατέλαβε εξέχουσα θέση ως η πιο διάσημη των πολεμικών τους αναμετρήσεων με το Βυζάντιο. Αρκετές διηγήσεις σώζονται, αλλά οι περισσότερες είναι αρκετά μεταγενέστερες των γεγονότων και βρίθουν φανταστικών ιστοριών και αντιφάσεων. Στην ύστερη αραβική μυθογραφία, η ήττα μετατράπηκε σε νίκη, καθώς ο Μασλαμά παρουσιάζεται να αποχωρεί μόνο αφού είχε εισέλθει στην Κωνσταντινούπολη έφιππος με συνοδεία 30 ιππέων, όπου ο Λέων τον υποδέχτηκε με τιμή και τον οδήγησε στην Αγία Σοφία
Η Άλωση της Τριπολιτσάς (1821)
Η κατάληψη της πόλης της Τρίπολης έγινε στις 23 Σεπτεμβρίου 1821, έξι μήνες μετά από την έναρξη της επανάστασης του 1821. Την κατάληψη ακολούθησε σφαγή του πληθυσμού επί τρεις ημέρες, από Παρασκευή έως Κυριακή, γυναικών, παιδιών και ανδρών, 32.000 συνολικά σύμφωνα με τα απομνημονεύματα του ίδιου του Κολοκοτρώνη. Από την σφαγή εξαιρέθηκαν οι Αλβανοί υπερασπιστές της πόλης, οι οποίοι είχαν στο μεταξύ συνθηκολογήσει με τους Έλληνες. Για το ίδιο γεγονός χρησιμοποιείται ο συνοπτικός τίτλος Απελευθέρωση της Τριπολιτσάς
Από τις αρχές του Σεπτεμβρίου 1821, η πολιορκία της Τριπολιτσάς κορυφωνόταν. Η ξηρασία του μήνα έκανε την κατάσταση απελπιστική για τους πολιορκημένους Τούρκους. Το νερό λιγόστευε, οι προμήθειες εξαντλούνταν. Όταν οι Έλληνες έκαναν την τελική έφοδο, η πόλη κατέρρευσε όχι μόνο από τα όπλα, αλλά και από την έλλειψη βασικών αγαθών που έφερε ο Σεπτέμβρης.
Μικρασιατική Καταστροφή – Σμύρνη (1922)
Η Καταστροφή της Σμύρνης ή Πυρκαγιά της Σμύρνης αφορά στα γεγονότα της σφαγής του ελληνικού και αρμενικού πληθυσμού της Σμύρνης από τον κεμαλικό στρατό, καθώς και η πυρπόληση της πόλης. Η τελευταία διήρκεσε από τις 31 Αυγούστου έως τις 4 Σεπτεμβρίου (με το παλαιό ημερολόγιο) του 1922. Σήμερα η επέτειος αυτή στην πραγματικότητα είναι η 13η Σεπτεμβρίου, καθώς την επόμενη χρονιά εισήχθη στην Ελλάδα το νέο ημερολόγιο.
Ο πιο δραματικός Σεπτέμβρης της νεότερης ιστορίας: η Σμύρνη στις φλόγες. Στις 13 Σεπτεμβρίου ο άνεμος άλλαξε αιφνιδίως κατεύθυνση, ενισχύοντας τη φωτιά που κατέστρεψε την πόλη. Η άπνοια των ημερών που προηγήθηκαν είχε εγκλωβίσει χιλιάδες πρόσφυγες στο λιμάνι∙ η ξαφνική πνοή του αέρα αποδείχθηκε μοιραία. Ο καιρός σφράγισε το τέλος μιας ολόκληρης εποχής του ελληνισμού.
Μέρος 2ο – Ο Σεπτέμβρης στον κόσμο: Μήνας μαχών και ανατροπών
Θρύλοι και παραδόσεις
Στην Ευρώπη και την Ασία, ο Σεπτέμβρης είχε πάντοτε θρησκευτικό και αγροτικό χαρακτήρα. Στη βόρεια Ευρώπη, η «Harvest Moon», η πανσέληνος του Σεπτεμβρίου, θεωρούνταν σημάδι για την καλή ή κακή σοδειά. Στην Ιαπωνία, το Tsukimi, η γιορτή του φεγγαριού, έβλεπε στον καθαρό ουρανό του Σεπτέμβρη υπόσχεση ευφορίας. Στους Σλάβους, οι βοριάδες του Σεπτεμβρίου προσωποποιούνταν ως πνεύματα που έφερναν τον χειμώνα.
Η παράδοση, όπως και στην Ελλάδα, έβλεπε τον Σεπτέμβρη ως μήνα μετάβασης: ούτε καλοκαίρι ούτε χειμώνα, αλλά στιγμή που μπορούσε να γείρει τη ζυγαριά προς τη ζωή ή την καταστροφή.
Οι μεγάλες μάχες του Σεπτεμβρίου στον κόσμο
Τευτοβούργιος Δρυμός (9 μ.Χ.)
Η ήττα των Ρωμαίων από τους Γερμανούς γράφτηκε στον Σεπτέμβρη. Ως Μάχη του Τευτοβούργιου Δρυμού ονομάζεται η σύγκρουση ανάμεσα σε γερμανικά φύλα και τον Ρωμαϊκό στρατό, η οποία έλαβε χώρα το Σεπτέμβριο του 9 μ.Χ.
Επικεφαλής των πρώτων ήταν ο Αρμίνιος και των δεύτερων ο Πόπλιος Κουινκτίλιος Βάρος. Έληξε με σαρωτική νίκη των γερμανικών φύλων και αποτέλεσε κομβικό σημείο στον αγώνα τους εναντίον του ρωμαϊκού επεκτατισμού. Ο Τευτοβούργιος Δρυμός είναι μεγάλη ημιορεινή περιοχή που απλώνεται σε δύο κρατίδια της σημερινής Γερμανίας, την Κάτω Σαξωνία και τη Βόρεια Ρηνανία-Βεστφαλία. Το ακριβές σημείο της μάχης, το οποίο διασώζεται στις ρωμαϊκές πηγές απλά ως Τευτοβούργιο δάσος (saltus Teutoburgiensis), έχει εξακριβωθεί μόλις πρόσφατα. Σύμφωνα με τα αρχαιολογικά ευρήματα, η μάχη έλαβε χώρα στα στενά του Καλκρίζε (Kalkriese), βορείως του Όσναμπρικ (Osnabrück) στην Κάτω Σαξωνία .
Βροχές και ομίχλη έπνιξαν τις λεγεώνες σε δάση γεμάτα λάσπη. Οι Γερμανοί εκμεταλλεύτηκαν το χάος∙ ο καιρός έγινε σύμμαχος στην πρώτη μεγάλη ήττα της Ρώμης.
Μάχη του Πουατιέ (732)
Η μάχη του Πουατιέ (732) ή μάχη της Τουρ (όπως είναι επίσης γνωστή) , ήταν μάχη μεταξύ των ενωμένων δυνάμεων των Φράγκων και των Βουργουνδών υπό την ηγεσία του Κάρολου Μαρτέλου ενάντια στους Άραβες υπό τον Αμπντούλ Ραχμάν Ιμπίν Αλ Γκαφίκι που ήδη είχαν προωθηθεί και καταλάβει την Ισπανία. Η μάχη έληξε με νίκη των πρώτων. Για την ακρίβεια, η μάχη διεξήχθη μεταξύ των πόλεων Τουρ και Πουατιέ και αποτελεί ορόσημο για την ευρωπαϊκή μεσαιωνική ιστορία, καθώς αυτή έκρινε την αποσόβηση του κινδύνου από την αραβική εξάπλωση στην Δυτική Ευρώπη. Ο Κάρολος, νικώντας κατά κράτος την αραβικό στρατό και διακόπτοντας την αραβική προέλαση στην καρδιά του δυτικού ευρωπαϊκού μεσαιωνικού χώρου, εδραίωσε την ισχύ του και αποκλήθηκε Μαρτέλος, δηλ. σφυροκόπος, από το ανελέητο σφυροκόπημα των αντιπάλων του.
Οι Φράγκοι αντιμετώπισαν τους Άραβες σε υγρό και κρύο Σεπτέμβρη. Οι Άραβες, συνηθισμένοι σε ξηρότερο κλίμα, δυσκολεύτηκαν, και η επέκτασή τους στην Ευρώπη σταμάτησε εκεί.
Μάχη του Στάμφορντ Μπριτζ (1066)
Η μάχη του Στάμφορντ Μπριτζ έγινε τον Σεπτέμβριο του 1066 στον οικισμό Στάμφορντ Μπριτζ της Αγγλίας μεταξύ του Αγγλικού στρατού υπό τον Χάρολντ Β΄ της Αγγλίας και τις Νορβηγικές δυνάμεις υπό τον Χάραλντ Γ΄ της Νορβηγίας και τον αδελφό του Άγγλου βασιλιά, Τόστικ Γκόντουινσον . Ο Άγγλοσαξονικός στρατός πέτυχε μεγάλη νίκη σκοτώνοντας ολόκληρο το στράτευμα των Βίκινγκς μαζί και τον ηγεμόνα τους Χάραλντ. Από τα 300 πλοία των Βίκινγκς κατάφεραν να γυρίσουν πίσω στη Νορβηγία 24-23 πλοία. Αυτή ήταν η τελευταία επιδρομή των Βίκινγκς.
Η ζέστη του Σεπτεμβρίου εξάντλησε τους Νορβηγούς, που πολέμησαν βαριά οπλισμένοι. Η Αγγλία κέρδισε μια μάχη που άλλαξε το μέλλον της.
Μάχη του Βαλμί (1792)
Η Μάχη του Βαλμί ήταν η πρώτη μεγάλη νίκη του γαλλικού στρατού κατά τη διάρκεια των πολέμων που ακολούθησαν τη Γαλλική Επανάσταση. Η μάχη διεξήχθη στις 20 Σεπτεμβρίου 1792, καθώς τα πρωσικά στρατεύματα του δούκα του Μπράουνσβαϊχ προσπάθησαν να προελάσουν μέχρι το Παρίσι.
Η ομίχλη και το ψιλόβροχο του Σεπτεμβρίου βοήθησαν τους Γάλλους επαναστάτες να συγκρατήσουν τους Πρώσους. Οι μαχητές του γαλλικού στρατού μίλησαν για «ομίχλη της ελευθερίας».
Εκστρατεία Ναπολέοντα στη Μόσχα (1812)
Η ήπια Σεπτεμβριανή είσοδος στη Μόσχα ξεγέλασε τους Γάλλους. Θεώρησαν ότι ο χειμώνας θα ήταν ανεκτός. Λίγες εβδομάδες αργότερα, το κρύο κατέστρεψε τον στρατό τους.
Ο ρωσικός λαός πέρασε από την παθητική στην ενεργή αντίσταση, καθώς ο γαλλικός στρατός συνέχιζε να προελαύνει στα βάθη της Ρωσίας. Επιπλέον, αυξήθηκε η βία από την πλευρά του γαλλικού στρατού (μετά τις πυρκαγιές στο Σμολένσκ και στη Μόσχα), ενώ επίσης μειώθηκε η πειθαρχία στον γαλλικό στρατό – αυτό είχε ως αποτέλεσμα τη μετατροπή των Γάλλων στρατιωτών σε ληστές και εμπρηστές. Οι Ρώσοι στρατιώτες που δραπέτευσαν από την αιχμαλωσία και εθελοντές από τον τοπικό πληθυσμό ανέλαβαν την ευθύνη για την οργάνωση των σωμάτων των ανταρτών. Ο πατριωτισμός, ως αίσθημα, ήταν άγνωστος στους αγρότες, αλλά η βία και οι ληστείες από την πλευρά των Γάλλων προκάλεσαν τη λαϊκή συσπείρωση και τον ανταρτοπόλεμο.Ο Σεπτέμβρης έγινε η απατηλή γαλήνη πριν την καταιγίδα.
Μάχη της Αντιέταμ (1862)
Στις ΗΠΑ, το ομιχλώδες πρωινό του Σεπτεμβρίου έδωσε το πλεονέκτημα στους Βορείους να αιφνιδιάσουν. Η πιο αιματηρή ημέρα του εμφυλίου πολέμου σφραγίστηκε από την ομίχλη.
Μάχη του Σεντάν (1870)
Oι έντονες βροχές του Σεπτεμβρίου διέλυσαν τις γραμμές ανεφοδιασμού των Γάλλων.
Οι Πρώσοι κέρδισαν μια νίκη που οδήγησε στην πτώση της Δεύτερης Γαλλικής Αυτοκρατορίας.Στη μάχη αυτή ένας στρατός κατορθώνει να εκμηδενίσει τον αντίπαλό του με μία μάχη, αιχμαλωτίζοντας μάλιστα και τον ηγέτη της εχθρικής παράταξης. Ο Γερμανικός στρατός κατανικά τον Γαλλικό στο Σεντάν.
Ο Σεπτέμβρης αποδεικνύει ότι η ιστορία δεν γράφεται μόνο με ξίφη και στρατηγικές, αλλά και με ανέμους, βροχές και ζέστες. Στην Ελλάδα, από τον Μαραθώνα έως τη Σμύρνη, και στον κόσμο, από τον Τευτοβούργιο Δρυμό έως τη Βαλμύ, ο μήνας αυτός σφράγισε γεγονότα που άλλαξαν την πορεία εθνών. Οι θρύλοι για τον «μικρό καλοκαιρά» και τα σημάδια του Σταυρού αποτυπώνουν τη λαϊκή συνείδηση: ότι ο Σεπτέμβρης κρατά στα χέρια του την ισορροπία ανάμεσα στο φως και το σκοτάδι, την ελπίδα και την απώλεια. Αν σήμερα τον βλέπουμε ως μήνα τρύγου και επιστροφής στη ρουτίνα, η Ιστορία μας θυμίζει ότι μπορεί να γίνει μήνας ανατροπών, μήνας όπου ο καιρός στέκεται κριτής της μοίρας. Ο «αόρατος στρατηγός» συνεχίζει να μας διδάσκει πως η φύση δεν είναι ποτέ ουδέτερη.
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect