Η λαογραφία και η Ελληνική Παράδοση την εβδομάδα των Βαΐων

Listen to this

Το Πάσχα στην Ελλάδα έχει συνδεθεί με την άνοιξη, την ανθοφορία, και την αναγέννηση της φύσης, οπότε ακόμα κι αν ο καιρός δεν είναι πάντα ιδανικός, το κλίμα είναι χαρούμενο και γεμάτο ζωή. Όλοι επιζητούμε ειδικά αυτή την εβδομάδα που πλησιάζουμε στις Άγιες μέρες να μάθουμε τι καιρό θα κάνει στους Πασχαλισνούς προορισμούς μας . Τα πρώτα στοιχεία μας δείχνουν ένα αρκετά ήιο καιρό με τον υδράργυρο σε πολλές περιοχές να ξεπερνά τους 20 βαθμούς Κελσίου.

Στο άρθρο μας δεν θα αναλύσουμε όμως τις καιρικές συνθήκες,  αλλά θα αναφερθούμε σε λαογραφικά στοιχεία και έθιμα αυτής της εβδομάδος που αποτελούν ένα πολύτιμο μέρος της παράδοσής μας .Η παράδοση κάθε λαού είναι ένα πολύτιμο κεφάλαιο, γεμάτο μνήμες, αξίες και εμπειρίες. Η λαογραφία, που περιλαμβάνει τα ήθη, τα έθιμα, τις δοξασίες και τις καθημερινές συνήθειες των ανθρώπων του παρελθόντος, αποτελεί τη γέφυρα ανάμεσα στο χθες και στο σήμερα. Σε μια εποχή παγκοσμιοποίησης και πολιτισμικής ομογενοποίησης, η διάσωση των λαογραφικών ηθών και εθίμων είναι πιο απαραίτητη από ποτέ. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι τα έθιμα του Λαζάρου και των Βαΐων. Τα κορίτσια που τραγουδούν τα λαζαριάτικα και τα στολισμένα βάγια στην εκκλησία συνδέουν την πίστη με την παράδοση. Μέσα από τέτοιες πράξεις, η θρησκευτική πίστη, η ελπίδα και η χαρά της ζωής μεταδίδονται στις νεότερες γενιές. Δυστυχώς, σήμερα πολλά από αυτά τα έθιμα ξεχνιούνται ή παραποιούνται. Οι γρήγοροι ρυθμοί ζωής, η έλλειψη ενδιαφέροντος και η επιρροή των ξένων πολιτισμών οδηγούν στη σταδιακή εξαφάνιση των παραδοσιακών στοιχείων. Είναι, λοιπόν, ανάγκη να “αναλάβουμε δράση” μέσα από αυτό το άρθρο .

Η ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΛΑΖΑΡΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ

Ο Λάζαρος ένα παράδειγμα θνητού που γνώρισε και τους δυο κόσμους, που είδε τι γίνεται εκεί όπου δεν υπάρχει η λέξη επιστροφή. Η ιστορία του Λαζάρου επηρεάζει βαθύτατα την εικόνα που έχουμε για τον Αδη. Ο μοναδικός επισκέπτης του Κάτω Κόσμου παραμένει για πάντα αγέλαστος και σκεπτικός, δεν εκφράζεται, λειτουργεί με βαθύ προβληματισμό και γελά μόνο μια φορά στη ζωή του, όταν είδε έναν άνθρωπο να κλέβει μια στάμνα.

ΤΑ ΛΑΖΑΡΑΚΙΑ -“ΜΟΥΜΙΕΣ”

Στην Άνδρο αλλά και σε άλλα νησιά , oι γυναίκες ζύμωναν μικρά ψωμάκια σε μορφή φασκιωμένου παιδιού, όπως ακριβώς εικονίζεται ο πεθαμένος φίλος του Χριστού στην ορθόδοξη ζωγραφική: τα χέρια ήταν σταυρωμένα στο στήθος και το οώμα παρουσιάζονταν τυλιγμένο σε επίμηκες λευκό ύφασμα. Τα μικρά ψωμάκια είχαν  αυτήν ακριβώς τη μορφή και φτιάχνονταν άλλοτε για τους ζωντανούς και άλλοτε για τους νεκρούς. Οι «Λάζαροι μοιράζονταν στα μικρά παιδιά της οικογένειας. Ο συγχωριανός μου Νικόλαος Εξαδάκτυλος μου αναφέρει χαρακτηριστικά : “Πρώτα έφτιαχναν ένα κορδόνι με ζυμάρι χοντρό στη μέση και λεπτό στα άκρα. Το στρίβανε σε πλεξούδα (με δύο σκέλη) και τις δύο άκρες τις πλάθανε να φαίνονται σαν πόδια. Κατόπιν χώνανε στο πάνω μέρος της κατασκευής ένα καρύδι (παρίστανε το πρόσωπο, η υπόλοιπη πλεξούδα το σάβανο του Λαζάρου). Κατόπιν φτιάχνανε με το ζυμάρι ένα μακρύ και πολύ λεπτό κορδόνι και το βάζανε γύρω-γύρω από το τσουρέκι εκεί που “πέφτει” ο λαιμός. Οπως στο σχήμα παραπάνω….  Πάντως στις Στενιές  φτιάχνανε για τα κοριτσάκια ένα κουλούρι που  το λέγανε  “κουσούνα”. Η κατασκευή  γινόταν όπως τα υπόλοιπα λαμπριάτικα κουλούρια. Η λέξη αυτή που θα προστεθεί στο Στενιώτικο λεξικό σημαίνει κούκλα (με την οποία παίζουν τα κοριτσάκια)…..”   Σε ανάρτησή μου στο Facebook ζητώντας πληροφορίες η συγχωριανή μου κ. Ελένη Ξηροπαίδη συμπληρώνει: ” Τα λαζαράκια τα τρώγαμε το Σάββατο του Λαζάρου! Δεν είχαν αυγό (πριν την Ανάσταση) αλλά καρύδι και φτιάχνονταν όπως τα ψωμιά . Καμιά φορά  αντί για μάτια βάζανε γαρύφαλλα ! Πιθανόν οι νοικοκυρές όταν έφτιαχναν τσουρέκια (πλεξούδες) να τα έλεγαν και αυτά λαζαράκια γιατί θύμιζαν στο σχήμα τα λαζαράκια του προηγούμενου Σαββάτου”  Σε αυτό συμφωνεί και ο Λεωνίδας Ζαννάκης . Μία παραλλαγὴ τοῦ ἐθίμου αὐτοῦ συναντοῦμε στὸ νησὶ τῆς Κώ , όπου οι αρραβωνιασμένες κοπέλες φτιάχνανε Λαζζαράκια σε μεγάλο μέγεθος και αφου τα γέμιζαν με φρούτα και ξηρούς καρπούς τα έστελναν στον μέλλοντα σύζηγό τους .

ΤΑ ΚΑΛΑΝΤΑ ΤΟΥ ΛΑΖΑΡΟΥ- ΟΙ ΑΓΕΡΜΟΙ

“Ήρθε ο Λάζαρος, ήρθαν τα Βάγια,ήρθε των Βαγιών η εβδομάδα. .Ξύπνα Λάζαρε και μην κοιμάσαι,ήρθε η μέρα σου και η χαρά σου…”

Παλιότερα οι εκδηλώσεις εορτασμού ήταν πολλές και ποικίλες, ωστόσο σήμερα έχουν λησμονηθεί ως επί το πλείστον. Για παράδειγμα τα κάλαντα για το Σάββατο του Λαζάρου (όπως είδαμε στο προηγούμενο video) τραγουδιούνται σε ελάχιστες περιοχές, ενώ παλιότερα ήταν από τα πιο ζωντανά έθιμα και έδιναν ιδιαίτερο τόνο στις μικρές κοινωνίες. Τα κάλαντα του Λαζάρου ήταν αποκλειστικά σχεδόν γυναικεία και τα τραγουδούσαν κοπέλες διαφόρων ηλικιών ακόμα και κορίτσια τις παντρειάς που ονομάζονταν «Λαζαρίνες».

https://www.domnasamiou.gr/resources/audio/t006_11_irthe_o_lazaros.mp3

https://www.domnasamiou.gr/?i=portal.el.selections&id=200

Ωρισμένες φορές την Παρασκευή, παραμονή της γιορτής του Λαζάρου ή, σε πολλά μέρη, ανήμερα του Σαββάτου, την “πρώτη Λαμπρή”, τα παιδιά, κρατώντας το “Λάζαρο”, έκαναν τους αγερμούς τους. Γύριζαν στα σπίτια και τραγουδούσαν το “Λάζαρο”,  τα “λαζαρικά”, για να διηγηθούν την ιστορία του αναστημένου φίλου του Χριστού και να πουν παινέματα στους νοικοκυραίους.  Τα “λαζαρικά” από τόπο σε τόπο έχουν πολλές παραλλαγές. Σε κάποιες περιοχές, στο έθιμο έπαιρναν μέρος μόνο κορίτσια, οι “Λαζαρίνες” ή “Λαζαρίτσες”, έτσι έβρισκαν την ευκαιρία να γίνουν γνωστές και σαν υποψήφιες νύφες. Στην Αιτωλία, στο έθιμο έπαιρναν μέρος και τα σγόρια. Παρακάτω ακολουθεί ένα πολύ ωραίο βίντεο τραβηγμένο από τον κ. Αικατερινίδη Γεώργιο το 1970 στο Καπαρέλλι Θηβών με αγερμούς κοριτσιών εκείνης της εποχής. Στο βίντεο βλέπουμε την νοικοκυρά να δίνει στα κορίτσια αυγό , κάτι για το οποίο θα αναφερθούμε και παρακάτω.

Η ΚΥΡΙΑΚΗ ΤΩΝ ΒΑΙΩΝ

Η Κυριακή των Βαΐων σηματοδοτεί την αρχή της Μεγάλης Εβδομάδος, της πιο έντονης, από λατρευτική άποψη, περιόδου του ελληνικού ετήσιου εορτολογικού κύκλου. Για τον λόγο αυτό όλοι οι ναοί στολίζονται με βάγια, σε ανάμνηση των βαΐων των φοινίκων, που κρατούσαν οι υποδεχόμενοι τον Ιησού Χριστό Ιουδαίοι, κατά την είσοδό του στα Ιεροσόλυμα. Σύμφωνα μάλιστα με πηγές , το έθιμο αυτό ήταν εν χρήσει από την Εκκλησία ήδη από τον 9ο αιώνα.  Στα βάγια δίνεται ιδιαίτερη εθιμική σημασία, σε πολλές δε περιοχές τα πλέκουν σε σχήμα σταυρού και τα φυλάγουν στα οικιακά εικονοστάσια. Μετά την πανηγυρική θεία λειτουργία της Κυριακής των Βαΐων, έπαιρναν από το ναό χλωρά κλαδιά δάφνης, τα οποία είχαν προσκομίσει από την προηγούμενη ημέρα οι νιόπαντροι της χρονιάς εκείνης, και είχαν ευλογηθεί από τον ιερέα. Τα κλαδιά αυτά αποτελούσαν το κύριο σύμβολο μιας οικιακής τελετουργίας, σύμφωνα με την οποία οι γυναίκες πήγαιναν σε όλα τα δωμάτια του σπιτιού, κουνώντας τα «βάγια» και λέγοντας «μέσα βάγια και χαρές, όξω ψύλλοι, κόριζες». Επίσης, με τα «βάγια» αυτά συνήθιζαν να αλληλοαγγίζονται, με σκοπό την εξασφάλιση υγείας, ή να χτυπούν ελαφρά τις έγκυες γυναίκες, πιστεύοντας ότι θα γεννήσουν ευκολότερα. Πίστευαν επίσης ότι το ζευγάρι εκείνο που θα πήγαινε πρώτο τα «βάγια» στην εκκλησία θα πρωτογεννούσε αγόρι, σύμφωνα με την πάγια αντίληψη του λαού για την προτίμηση των αρσενικών παιδιών, άρα η διακεκριμένη συμμετοχή στην τελετουργία γινόταν μέσο διάδοσης και προσπορισμού και ιδιαίτερης γονιμικής δύναμης.

Τα δροσερά και φρέσκα κλαδιά είχαν, κατά την συνειρμική λαϊκή σκέψη, μια ακατανίκητη γονιμική δύναμη, η οποία έπρεπε τελετουργικά να περάσει σε ανθρώπους, σοδειές και ζώα, με στόχο πάντοτε την καλοχρονιά και την επιβίωση της κοινότητας.  Οι μαντικές αυτές τελετουργίες σχετίζονται βέβαια με την πανάρχαια πίστη στην μαντική αξία των μεγάλων ετήσιων εορτολογικών στιγμών, που λόγω της θρησκευτικής σπουδαιότητάς τους αποκτούν στα μάτια του λαού ιδιαίτερο υπερφυσικό και συμβολικό κύρος για την παραδοσιακή καθημερινότητα των πιστών.  Ανάλογες περιγραφές υπάρχουν από διάφορες περιοχές του Ελληνισμού, όπως από το Ελληνικό (Λοζέτσι) Ιωαννίνων, από τη Μάνη, από την Αιτωλία, από τη Λέσβο και τις απέναντί της Κυδωνίες της Μικράς Ασίας.

ΤΑ ΚΑΛΑΝΤΑ ΤΩΝ ΒΑΙΩΝ

Την Κυριακή των Βαΐων στις Στενιές μετά τον εκκλησιασμό μεταφέραμε στα σπίτια τους σταυρούς από βάγια και υπήρχε το έθιμο να τρώμε ψάρια . Οι μανάδες μας,  ,στόλιζαν ένα σταυρό με λουλούδια και μαζί με ένα καλαθάκι που εμείς τα παιδιά πέρναμε στο χέρι , πηγαίναμε στα σπίτια του χωριού και λέγαμε τα καλάντα .

«Το Βαγιώ Βαγιώ Βαγιώ τρώμε ψάρι και κολιό και την άλλη Κυριακή τρώμε το ψητό αρνί». 

Αντί για χρήματα οι χωριανοί μας κέρναγαν αυγά τα οποία τα βάζαμε στο καλαθάκι και τα δίναμε μετά στις μανάδες μας για να χρησιμοποιήσουν είτε για τα Πασχαλινά αυγά ή για τα βάλουν στον Λαμπριάτη  (δείτε την αυθεντική συνταγή!).

Το ίδιο έθιμο γινόταν και σε άλλες περιοχές της χώρας μας όπου και εκεί χαρακτηριστικό της ημέρας ήταν τα «βαΐτικα» τραγούδια, που ως κάλαντα τραγουδούσαν στα σπίτια ομάδες παιδιών.

Τα λαογραφικά ήθη και έθιμα είναι ο καθρέφτης της ψυχής του λαουύ μας. Η διατήρησή τους είναι πράξη σεβασμού προς το παρελθόν και προσφορά στις επόμενες γενιές. Αν θέλουμε να γνωρίζουμε ποιοι είμαστε και από πού ερχόμαστε, οφείλουμε να προστατεύσουμε και να αναβιώσουμε την παράδοσή μας. Γιατί μόνο έτσι μπορούμε να χτίσουμε ένα μέλλον με ρίζες και ουσία. Για το τι καιιρό θα κάνει , έχουμε …καιρό !