Η εμπειρία από τις μεγάλες πλημμύρες των τελευταίων ετών, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα την κακοκαιρία Daniel ακριβώς πριν 3 χρόνια σαν σήμερα , τον Σεπτέμβριο του 2023, δείχνει ότι δεν αρκεί πλέον να γνωρίζουμε μόνο πού θα βρέξει πολύ. Το κρίσιμο ερώτημα είναι διαφορετικό: σε ποιες περιοχές η προβλεπόμενη ή ήδη εξελισσόμενη έντονη βροχόπτωση μπορεί να μετατραπεί σε σοβαρό πλημμυρικό πρόβλημα; Για να απαντηθεί αυτό το ερώτημα χρειάζεται να συνδυαστεί η μετεωρολογική πρόγνωση με τη γνώση που ήδη διαθέτει η Πολιτεία για την πλημμυρική ευπάθεια της χώρας.
Το Υπουργείο Περιβάλλοντος έχει χαρτογραφήσει τις Ζώνες Δυνητικά Υψηλού Κινδύνου Πλημμύρας – ΖΔΥΚΠ, στο πλαίσιο των Σχεδίων Διαχείρισης Κινδύνων Πλημμύρας. Για το Υδατικό Διαμέρισμα Θεσσαλίας, για παράδειγμα, έχουν καθοριστεί συγκεκριμένες ζώνες, μεταξύ των οποίων ο Πηνειός και οι παραπόταμοί του μαζί με την κλειστή λεκάνη της λίμνης Κάρλας, ο άνω ρους του Ενιπέα, περιοχές της Μαγνησίας και του Βόλου.
Αυτή η πληροφορία δεν πρέπει να παραμένει μόνο σε στατικούς χάρτες και τεχνικές μελέτες. Μπορεί να αξιοποιείται δυναμικά κάθε φορά που πλησιάζει ένα έντονο επεισόδιο. Πάνω στις επίσημες ΖΔΥΚΠ θα πρέπει να προστίθενται δυναμικά:
- η προβλεπόμενη ή αναλυμένη βροχόπτωση,
- η ένταση και η χωρική έκταση της βροχής,
- η προηγούμενη υδρολογική επιβάρυνση,
- η απορροή,
- το υδρογραφικό δίκτυο,
- οι λεκάνες απορροής,
- και η γεωμορφολογία της περιοχής.
Έτσι δεν παράγεται ένας ακόμη «χάρτης βροχής», αλλά ένας χάρτης προτεραιοποίησης πλημμυρικής προσοχής. Η διαφορά είναι ουσιαστική. Μια περιοχή μπορεί να δεχθεί μεγάλη βροχή χωρίς να είναι η πιο ευάλωτη, ενώ μια άλλη μπορεί, εξαιτίας της μορφολογίας, του δικτύου απορροής και της ήδη αυξημένης υγρασίας του εδάφους, να χρειάζεται πολύ μεγαλύτερη προσοχή με μικρότερο ύψος βροχής.
Ο Daniel ως δοκιμή της προτεινόμενης μεθοδολογίας
Χρησιμοποιήσαμε την κακοκαιρία Daniel ως ιστορικό έλεγχο. Όταν στο σύστημα ενσωματώθηκαν σωστά οι πλήρεις επίσημες ζώνες του Υδατικού Διαμερίσματος Θεσσαλίας, η εικόνα άλλαξε εντυπωσιακά.
Στις 5 και 6 Σεπτεμβρίου 2023 αναδείχθηκε καθαρά ως κυρίαρχη ζώνη η EL08APSFR003, δηλαδή ο Πηνειός και οι παραπόταμοί του μαζί με τη λεκάνη της Κάρλας. Αυτό είναι ακριβώς το είδος της πληροφορίας που θα θέλαμε να έχουμε επιχειρησιακά πριν και κατά τη διάρκεια ενός τόσο σοβαρού επεισοδίου.
Σημειώνουμε ότι το ίδιο το ΥΠΕΝ έχει χαρτογραφήσει για τις ΖΔΥΚΠ όχι μόνο τα όρια των περιοχών αλλά και σενάρια επικινδυνότητας για διαφορετικές περιόδους επαναφοράς, με στοιχεία όπως μέγιστο βάθος και ταχύτητα πλημμύρας. Αυτά θα πρέπει να τα αξιοποιήσουμε άμεσα.
Το EFAS είχε ήδη δείξει τον κίνδυνο
Το σημαντικότερο ίσως στοιχείο είναι ότι, στην περίπτωση του Daniel, ο ευρωπαϊκός μηχανισμός έγκαιρης προειδοποίησης είχε ήδη δώσει σαφή μηνύματα. Στις παρουσιάσεις του EFAS για το επεισόδιο αναφέρεται ότι στις 4 Σεπτεμβρίου είχαν ήδη εκδοθεί ειδοποιήσεις για Πηνειό, Ενιπέα και Καλέτζη, καθώς και Flash Flood notification για τη Θεσσαλία.Το δε διμηνιαίο δελτίο του EFAS καταγράφει ειδοποιήσεις για τον Πηνειό ήδη από τις 2–3 Σεπτεμβρίου, όπως και για άλλες ελληνικές λεκάνες.
Παράλληλα, η ευρωπαϊκή ενημέρωση για το επεισόδιο μιλούσε ήδη από τις 4 Σεπτεμβρίου για πολύ μεγάλα ύψη βροχής, με πιθανότητα τοπικά 100–200 mm ημερησίως και συνολικά 200–400 mm σε τρεις ημέρες, ενώ θεωρούσε πιθανές τις αιφνίδιες πλημμύρες.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία. Δείχνει ότι η πληροφορία υπήρχε πριν από την πλήρη εκδήλωση της καταστροφής.
Από την προειδοποίηση στη χωρική προτεραιοποίηση
Το EFAS μπορεί να μας πει ότι μια λεκάνη παρουσιάζει αυξημένη πιθανότητα πλημμυρικής απόκρισης. Η εθνική χαρτογράφηση ΖΔΥΚΠ μπορεί να μας δείξει ποιες περιοχές είναι γνωστό ότι έχουν αυξημένο πλημμυρικό κίνδυνο. Το επόμενο βήμα είναι αυτά τα δύο επίπεδα πληροφορίας να συνδυάζονται συστηματικά με τις καθημερινές μετεωρολογικές προγνώσεις.
Σε ένα μελλοντικό έντονο επεισόδιο η διαδικασία θα μπορούσε να είναι: πρόγνωση έντονης βροχής → έλεγχος EFAS → έλεγχος ΖΔΥΚΠ → κατάσταση εδάφους και απορροής → δυναμικός χάρτης ζωνών πλημμυρικής προσοχής → TOP 10 περιοχές για αυξημένη επιτήρηση. Αυτό δεν σημαίνει ότι προβλέπουμε με βεβαιότητα ότι μια συγκεκριμένη περιοχή θα πλημμυρίσει. Σημαίνει όμως ότι μπορούμε να ιεραρχήσουμε πολύ καλύτερα πού πρέπει να στραφεί η προσοχή.
Η πληροφορία υπάρχει – πρέπει να χρησιμοποιείται
Η χώρα διαθέτει σήμερα πολύ περισσότερα δεδομένα από όσα αξιοποιούσαμε επιχειρησιακά πριν από λίγα χρόνια. Υπάρχουν επίσημοι χάρτες πλημμυρικού κινδύνου, γεωχωρικές βάσεις, αριθμητικές προγνώσεις υψηλής ανάλυσης, δορυφορικά δεδομένα και ευρωπαϊκά συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης. Το Copernicus Emergency Management Service έχει ακριβώς αυτόν τον ρόλο: να παρέχει έγκαιρη γεωχωρική πληροφορία για επερχόμενες ή εξελισσόμενες φυσικές καταστροφές και να υποστηρίζει τη λήψη αποφάσεων. Το ζητούμενο πλέον δεν είναι η έλλειψη πληροφορίας. Είναι η σωστή σύνθεση και επιχειρησιακή αξιοποίησή της.
Ο Daniel έδειξε με τον πιο δραματικό τρόπο ότι όταν οι ενδείξεις συγκλίνουν — ακραία βροχή, ισχυρή υδρολογική απόκριση, προειδοποιήσεις EFAS και γνωστές ΖΔΥΚΠ — η προσοχή πρέπει να μετατοπίζεται εγκαίρως από τη γενική πρόγνωση του καιρού σε μια στοχευμένη εκτίμηση πλημμυρικού κινδύνου ανά περιοχή. Αυτή, κατά τη γνώμη μας, είναι η μεθοδολογία που θα πρέπει πλέον να ακολουθείται σε κάθε σοβαρό επεισόδιο έντονων βροχοπτώσεων: όχι μόνο να λέμε «πού θα βρέξει πολύ», αλλά κυρίως «πού αυτή η βροχή μπορεί να δημιουργήσει το μεγαλύτερο πρόβλημα».
Στο kolydas.eu συνεχίζουμε να αναπτύσσουμε τέτοιου τύπου επιστημονικά προϊόντα, με στόχο να μετατρέπουμε σύνθετα δεδομένα σε κατανοητή και χρήσιμη πληροφορία. γύρω από τον καιρό, το κλίμα, τη γεωργία και τους φυσικούς κινδύνους.
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Πρώην Υποδιοικητής ΕΜΥ και Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect
© Το κείμενο διατίθεται με άδεια CC BY-ND 4.0. Επιτρέπεται η αναπαραγωγή με αναφορά στην πηγή και χωρίς τροποποίηση του περιεχομένου.