Listen to this

Ο θερμικός θόλος που επηρέασε τη Δυτική και Κεντρική Ευρώπη δεν ήταν απλώς αποτέλεσμα μιας θερμής μεταφοράς από τη Βόρεια Αφρική. Η αρχική θερμή αέρια μάζα, αφού κινήθηκε βορειότερα, βρέθηκε κάτω από ένα εκτεταμένο πεδίο υψηλών πιέσεων. Σε τέτοιες αντικυκλωνικές διατάξεις η ατμόσφαιρα χαρακτηρίζεται από καθοδικές κινήσεις. Ο αέρας, καθώς κατέρχεται, συμπιέζεται και θερμαίνεται αδιαβατικά. Παράλληλα, η απουσία έντονης ανάμειξης και η περιορισμένη διέλευση διαταραχών επέτρεψαν στη θερμότητα να παραμένει εγκλωβισμένη για αρκετές ημέρες.

Με άλλα λόγια, ο θερμικός θόλος δεν ήταν μόνο «ζεστός αέρας». Ήταν ένας μηχανισμός παγίδευσης και ενίσχυσης της θερμότητας. Η θερμή αέρια μάζα παρέμενε  σχεδόν στάσιμη, η κατακόρυφη ανάμειξη περιορίστηκε , οι νεφώσεις μειώθηκαν , η ηλιακή ακτινοβολία δρούσε ανεμπόδιστα και οι καθοδικές κινήσεις μέσα στον αντικυκλώνα ενίσχυαν περαιτέρω τη θέρμανση. Αυτό εξηγεί γιατί η Δυτική Ευρώπη διατήρησε πολύ υψηλές τιμές θερμοκρασίας στα 850 hPa. Στο διάγραμμα που ακολουθεί φαίνεται καθαρά ότι η Δυτική Ευρώπη παρέμεινε σταθερά θερμότερη από την Ελλάδα και το Αιγαίο, με μέση διαφορά περίπου 5°C στη στάθμη των 850 hPa. Η θερμή αέρια μάζα δεν μετατοπίστηκε ενιαία προς τα ανατολικά, αλλά διατηρήθηκε κυρίως στη δυτική και κεντρική πλευρά της Ευρώπης.

Το γράφημα δείχνει την εξέλιξη της μέσης θερμοκρασίας στα 850 hPa από τις 18 έως τις 25 Ιουνίου 2026 σε Δυτική Ευρώπη, Κεντρική Ευρώπη , Βαλκάνια ,Ελλάδα , Αιγαίο. Η στάθμη των 850 hPa είναι πολύ χρήσιμη, γιατί μας δείχνει τη θερμοκρασία της αέριας μάζας λίγο πάνω από το οριακό στρώμα, χωρίς να επηρεάζεται τόσο έντονα από τοπικά φαινόμενα επιφάνειας. Η Δυτική Ευρώπη ξεχωρίζει αμέσως καθώς από τις 21 Ιουνίου και μετά η θερμοκρασία στα 850 hPa ανεβαίνει απότομα και σταθεροποιείται σε πολύ υψηλά επίπεδα, περίπου 23–24°C. Αυτό είναι το καθαρό αποτύπωμα του θερμικού θόλου: η θερμή αέρια μάζα όχι μόνο φτάνει στη Δυτική Ευρώπη, αλλά παραμένει εκεί για αρκετές ημέρες. Η Κεντρική Ευρώπη είναι επίσης θερμή, αλλά βρίσκεται χαμηλότερα από τη Δυτική. Οι τιμές της κινούνται κυρίως γύρω στους 18–20°C, με διακυμάνσεις. Αυτό δείχνει ότι ο θερμός πυρήνας επεκτάθηκε προς την κεντρική Ευρώπη, αλλά η μεγαλύτερη ένταση παρέμεινε δυτικότερα.

Η Ελλάδα και το Αιγαίο είχαν πολύ διαφορετική συμπεριφορά από τη Δυτική Ευρώπη. Στην αρχή της περιόδου, και παραμένοντας στο πάνω διάγραμμα στις 18–20 Ιουνίου, οι τιμές πέφτουν, φτάνοντας κοντά στους 13–14°C. Στη συνέχεια ανεβαίνουν σταδιακά, αλλά παραμένουν σαφώς χαμηλότερα από τη Δυτική και την Κεντρική Ευρώπη. Από τις 22 έως τις 25 Ιουνίου, η Ελλάδα και το Αιγαίο κινούνται περίπου στους 17–18°C, ενώ την ίδια ώρα η Δυτική Ευρώπη βρίσκεται γύρω στους 23–24°C. Η διαφορά είναι μεγάλη, περίπου 5°C κατά μέσο όρο, όπως σημειώνεται και μέσα στο γράφημα . Αυτό είναι το βασικό στοιχείο: ο θερμός πυρήνας δεν πέρασε στην Ελλάδα. Λογω της κυκλοφορίας των αερίων μαζών διακρίνεται η βόρεια κυκλοφορία στη χώρα μας από τα βορειοανατολικά .

Τα Βαλκάνια κινούνται χαμηλότερα από την Ελλάδα και το Αιγαίο στο μεγαλύτερο μέρος της περιόδου. Αυτό δείχνει ότι προς τα βόρεια και βορειοανατολικά υπήρχε ψυχρότερη αέρια μάζα σε σχέση με τη Δυτική Ευρώπη. Από αυτή την περιοχή, μέσω της βόρειας έως βορειοανατολικής ροής, μεταφέρθηκαν προς το Αιγαίο και την Ελλάδα σχετικά ψυχρότερες αέριες μάζες. Έτσι, η χώρα μας δεν μπήκε στον κύριο θερμό τομέα του ευρωπαϊκού θερμικού θόλου.

Η φυσική ερμηνεία

Στη Δυτική Ευρώπη, οι θερμές αέριες μάζες που είχαν προέλθει από τη Βόρεια Αφρική εγκλωβίστηκαν κάτω από πεδίο υψηλών πιέσεων. Στον αντικυκλώνα επικρατούν καθοδικές κινήσεις. Ο αέρας κατέρχεται, συμπιέζεται και θερμαίνεται αδιαβατικά. Έτσι η θερμή μάζα όχι μόνο διατηρήθηκε, αλλά ενισχύθηκε.

Αντίθετα, η Ελλάδα βρέθηκε στην ανατολική πλευρά αυτής της διάταξης. Εκεί η κυκλοφορία ήταν διαφορετική: η ροή από τα βόρεια και βορειοανατολικά περιόρισε τη θερμή εισβολή και μετέφερε σχετικά ψυχρότερες αέριες μάζες από την Ανατολική Ευρώπη, τα Βαλκάνια και το βόρειο Αιγαίο. Η χώρα μας δεν βρέθηκε κάτω από τον πυρήνα της θερμής ράχης, αλλά στην ανατολική της πλευρά, όπου η κυκλοφορία λειτούργησε περισσότερο ως μηχανισμός αποκοπής της θερμής εισβολής παρά ως μηχανισμός μεταφοράς της προς τα ανατολικά.

Ο θερμικός θόλος που αναπτύχθηκε πάνω από τη Δυτική και Κεντρική Ευρώπη δεν ήταν ένα στατικό και άτρωτο σύστημα. Στην ουσία επρόκειτο για έναν εκτεταμένο αντικυκλωνικό εμποδισμό, ένα πεδίο υψηλών πιέσεων και θερμών αερίων μαζών στα μέσα και ανώτερα στρώματα της τροπόσφαιρας, το οποίο για αρκετές ημέρες περιόριζε την ανανέωση των αερίων μαζών και ευνοούσε τη συσσώρευση θερμότητας. Όπως συμβαίνει όμως με όλους τους εμποδισμούς, η εμμονή δεν σημαίνει μονιμότητα. Σταδιακά, οι διαταραχές που κινούνταν από τα δυτικά προς τα ανατολικά άρχισαν να αποδυναμώνουν τη δομή του πεδίου. Η κυκλοφορία στα ανώτερα στρώματα μεταβλήθηκε, το αντικυκλωνικό κέντρο έχασε μέρος της έντασης και της συνοχής του, και οι θερμές αέριες μάζες μπόρεσαν πλέον να μετατοπιστούν ανατολικότερα. Όταν όμως συνέβη αυτό, δεν είχαν ακριβώς τα ίδια χαρακτηριστικά που θα είχαν αν ο θερμικός θόλος παρέμενε ακέραιος και ισχυρός.  Αυτός είναι και ο συνηθισμένος τρόπος με τον οποίο διαλύονται τα blocking patterns. Μπορεί να εμφανίζουν μεγάλη εμμονή, να καθυστερούν τη φυσιολογική δυτική κυκλοφορία και να προκαλούν πολυήμερες θερμές ή ψυχρές ανωμαλίες, όμως κάποια στιγμή η ατμόσφαιρα αναδιοργανώνεται.

Οι διερχόμενες διαταραχές, η μεταβολή της θέσης του αεροχειμάρρου και η αλλαγή στη μεταφορά στροβιλισμού και θερμότητας οδήγησαν σε αποδόμηση του εμποδισμού. Έτσι, το αρχικό θερμό πεδίο δεν κατέρευσε  απότομα σαν διακόπτης, αλλά αποδυναμώθηκε , παραμορφώθηκε  και τελικά ενσωματώθηκε  ξανά στη γενικότερη κυκλοφορία.

Ο ρόλος του μελτεμιού

Το κλασικό μελτέμι είναι το συνηθισμένο θερινό καθεστώς βόρειων ανέμων στο Αιγαίο. Το πολωμένο μελτέμι είναι μια πιο οργανωμένη και έντονη μορφή του, όπου η βαρομετρική αντίθεση ανάμεσα στα Βαλκάνια και την Ανατολική Μεσόγειο γίνεται ιδιαίτερα ισχυρή και η βόρεια ροή διατηρείται και καθ’ ύψος. Γι’ αυτό έχει συνήθως πιο καθαρή δροσιστική επίδραση στην ανατολική Ελλάδα.

Η ανάλυση της περιόδου 18–22 Ιουνίου 2026 δείχνει ότι το μελτέμι διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στη θερμοκρασιακή εξέλιξη της Ανατολικής Ελλάδας. Παρότι το επεισόδιο δεν μπορεί να χαρακτηριστεί απαραίτητα ως κλασική περίπτωση «πολωμένου μελτεμιού», η βόρεια ροή που εγκαταστάθηκε στο Αιγαίο είχε επαρκή ένταση και, κυρίως, επαρκές κατακόρυφο βάθος ώστε να δράσει ευεργετικά.

Στην επιφανειακή διάταξη διακρίνεται καθαρά η εγκατάσταση υψηλότερων πιέσεων στα Βαλκάνια και χαμηλότερων πιέσεων προς την Ανατολική Μεσόγειο και τη Μικρά Ασία. Η διάταξη αυτή ενίσχυσε τη βαροβαθμίδα στο Αιγαίο και ευνόησε τη διατήρηση βόρειων ανέμων, ιδιαίτερα στο κεντρικό και νότιο Αιγαίο. Οι άνεμοι αυτοί δεν είχαν μόνο σημασία για τη θαλάσσια περιοχή, αλλά επηρέασαν άμεσα και την ανατολική ηπειρωτική χώρα, περιορίζοντας την εισβολή θερμότερων αερίων μαζών από τα δυτικά.

Ακόμη πιο σημαντική είναι η εικόνα στα 850 hPa. Εκεί φαίνεται ότι η βόρεια ροή δεν περιορίστηκε στο επιφανειακό στρώμα, αλλά είχε συνέχεια και καθ’ ύψος. Η μέση ταχύτητα του ανέμου στα 850 hPa στο Αιγαίο ήταν αξιόλογη, με τιμές που σε αρκετές περιοχές ξεπερνούσαν τα 8–10 m/s, ενώ το μέγιστο percentile του ανέμου έφτανε πολύ υψηλά επίπεδα. Αυτό σημαίνει ότι το μελτέμι δεν ήταν απλώς ένας τοπικός επιφανειακός μηχανισμός δροσισμού, αλλά ένα βαθύτερο πεδίο βόρειας μεταφοράς στην κατώτερη τροπόσφαιρα.

Αυτή η κατακόρυφη οργάνωση είχε μεγάλη σημασία. Η θερμή αέρια μάζα που βρισκόταν δυτικότερα, πάνω από την Ιταλία, τα δυτικά Βαλκάνια και τμήματα της Κεντρικής Μεσογείου, δεν κατάφερε να κινηθεί ανεμπόδιστα προς την Ανατολική Ελλάδα. Το ενισχυμένο βόρειο ρεύμα στο Αιγαίο λειτούργησε σαν μηχανισμός ανάσχεσης, κρατώντας χαμηλότερες τις θερμοκρασίες στα 850 hPa πάνω από το Αιγαίο και τις ανατολικές περιοχές της χώρας. Έτσι, ενώ στα δυτικά υπήρχαν θερμότερες αέριες μάζες, η Ανατολική Ελλάδα βρέθηκε υπό την επίδραση μιας πιο δροσερής και πιο ξηρής βόρειας ροής.

Η διεθνής και ελληνική βιβλιογραφία περιγράφει το μελτέμι, ως βασικό θερινό ανεμολογικό καθεστώς του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου. Οι εργασίες του δασκάλου μας Νίκου Πρεζεράκου, του Παναγιώτη Νάστου και του Tyrlis–Lelieveld δείχνουν ότι η ένταση και η επιμονή του φαινομένου συνδέονται με τη μεγάλη κυκλοφορία, τη βαρομετρική κλίση μεταξύ Βαλκανίων και Ανατολικής Μεσογείου, καθώς και με τη δυναμική της ροής καθ’ ύψος.

Prezerakos, N. G. (2022)
Etesian winds outbursts over the Greek Seas and their linkage with larger-scale atmospheric circulation features: Two real time data case studies.

Poupkou, A., Zanis, P., Nastos, P. T., Papanastasiou, D., Melas, D., Tourpali, K., & Zerefos, C. (2011)
Present climate trend analysis of the Etesian winds in the Aegean Sea. Theoretical and Applied Climatology, 106, 459–472. DOI: 10.1007/s00704-011-0443-7.

Tyrlis, E., & Lelieveld, J. (2013)
Climatology and Dynamics of the Summer Etesian Winds over the Eastern Mediterranean. Journal of the Atmospheric Sciences, 70(11), 3374–3396. DOI: 10.1175/JAS-D-13-035.1.

https://centaur.reading.ac.uk/112701/10/wcd-4-683-2023.pdf

Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Υποδιοικητής ΕΜΥ και Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect
© Το κείμενο διατίθεται με άδεια CC BY-ND 4.0. Επιτρέπεται η αναπαραγωγή με αναφορά στην πηγή και χωρίς τροποποίηση του περιεχομένου.