Πύργοι, Κάστρα και Βίγλες της Άνδρου Πιθανές θέσεις οπτικής επιτήρησης, προειδοποίησης και φρυκτωριών

Listen to this

Η χθεσινή μου αναφορά στις φρυκτωρίες προέκυψε με αφορμή τη σημαντική εκδήλωση που έγινε στις 31 Μαίου 2026 με τη συμμετοχή έντεκα νησιών των Κυκλάδων, τα οποία από την αρχαιότητα έως και τους νεότερους χρόνους διέθεταν πύργους, βίγλες και, κυρίως, φρυκτωρίες, ως μέρος ενός ευρύτερου συστήματος επικοινωνίας, επιτήρησης και άμυνας στο Αιγαίο. Παρατηρώντας το έντονο ενδιαφέρον του κοινού και τη μεγάλη επισκεψιμότητα που συγκέντρωσε το θέμα, παραθέτω το ακόλουθο κείμενο ως μια πρώτη συμβολή στη συζήτηση.

Πρόκειται για μια προσπάθεια καταγραφής και σύνθεσης στοιχείων που αφορούν την Άνδρο, με την πεποίθηση ότι, εφόσον πλαισιωθεί στο μέλλον και από ειδικότερους επιστήμονες της αρχαιολογίας και της ιστορίας που διαθέτει το νησί, μπορεί να αποτελέσει ένα χρήσιμο και ουσιαστικό βοήθημα. Ένα τέτοιο υλικό θα μπορούσε να αξιοποιηθεί δημιουργικά από τον Δήμο Άνδρου, ώστε το νησί να συμμετάσχει την επόμενη χρονιά με ιδιαίτερες αξιώσεις σε αυτή τη σημαντική συνάντηση, αναδεικνύοντας τη δική του ξεχωριστή θέση στην ιστορία των πύργων, των βιλγών και των φρυκτωριών του Αιγαίου.  Η Άνδρος δεν είναι μόνο ένα νησί με ισχυρή ναυτική, αγροτική και πολιτιστική παράδοση. Είναι ταυτόχρονα ένας τόπος όπου σώζεται ένα πυκνό πλέγμα από κάστρα, πύργους, βίγλες, παλαιοκάστρα και οχυρές θέσεις, που μαρτυρούν τη στρατηγική σημασία του νησιού στο Αιγαίο. Η γεωγραφική της θέση, κοντά στον Καφηρέα, στην είσοδο του κεντρικού Αιγαίου και πάνω σε διαδρομές που ένωναν τις Κυκλάδες με την Εύβοια, την Αττική και τα μικρασιατικά παράλια, την κατέστησε διαχρονικά τόπο που έπρεπε να βλέπει, να ελέγχει και να ειδοποιεί. Οι Βενετοί, μόλις κατέλαβαν την Άνδρο το 1207, προχώρησαν με μεγάλη δραστηριότητα στην οχύρωσή της, ανεγείροντας «κάστρα, βίγλες, καστέλια, φορτέτσες και πύργους» στις πιο επίκαιρες θέσεις. Αυτό το στοιχείο είναι καθοριστικό, διότι δείχνει πως στο νησί δεν υπήρχαν μόνο μεμονωμένα φρούρια, αλλά ένα σύστημα θέσεων επιτήρησης και άμυνας.

Το βασικό ερώτημα της παρούσας μελέτης είναι αν υπάρχουν αναφορές που να επιτρέπουν να θεωρήσουμε ότι κάποιοι από αυτούς τους πύργους λειτούργησαν ως φρυκτωρίες ή, έστω, ως σταθμοί οπτικής προειδοποίησης. Η απάντηση χρειάζεται προσοχή. Οι πηγές δεν χρησιμοποιούν πάντοτε τον όρο «φρυκτωρία». Μιλούν όμως συχνά για βίγλες, σκοπιές, κατασκόπευση πλοίων, παρατήρηση θαλασσίων περασμάτων και άγρυπνη φρούρηση ημέρας και νύχτας. Γι’ αυτό, παρότι δεν μπορούμε να γράψουμε με απόλυτη βεβαιότητα ότι όλοι αυτοί οι πύργοι ήταν φρυκτωρίες με την αυστηρή αρχαία έννοια του όρου, μπορούμε βάσιμα να υποστηρίξουμε ότι ορισμένοι από αυτούς λειτουργούσαν ως σημεία οπτικής προειδοποίησης, άρα επιτελούσαν λειτουργία συγγενή προς εκείνη των φρυκτωριών.

Οι πύργοι της Άνδρου και το ερώτημα των φρυκτωριών

Η Άνδρος είναι ένα νησί που δεν αποκαλύπτει όλη την ιστορική του βαρύτητα με την πρώτη ματιά. Όποιος τη γνωρίζει μόνο ως τόπο πηγών, χαραδρών, καλλιεργημένων πλαγιών, μοναστηριών και μονοπατιών, βλέπει μονάχα τη μία όψη της. Υπάρχει και μια δεύτερη, πιο σιωπηλή αλλά εξίσου ισχυρή: η Άνδρος ως νησί της επιτήρησης, της έγκαιρης προειδοποίησης, της άμυνας και του ελέγχου των θαλασσίων δρόμων. Αυτή η όψη αποτυπώνεται στους πύργους, στα κάστρα, στις βίγλες, στα παλαιοκάστρα και στις οχυρωμένες θέσεις που είναι διάσπαρτες σε όλη την έκτασή της.

Δεν είναι τυχαίο ότι η ίδια η παραδοσιακή ιστοριογραφία του νησιού, όπως αποτυπώνεται  ξεκινά υπογραμμίζοντας πως όταν οι Βενετοί κατέλαβαν την Άνδρο το 1207, έσπευσαν με μεγάλη δραστηριότητα να την οχυρώσουν, ανεγείροντας κάστρα, βίγλες, καστέλια, φορτέτσες και πύργους στις πιο επίκαιρες θέσεις. Η διατύπωση αυτή δεν είναι απλή περιγραφή οικοδομικής δραστηριότητας. Φανερώνει ένα στρατηγικό σχέδιο. Το νησί έπρεπε να παρακολουθεί, να αντιλαμβάνεται έγκαιρα τον κίνδυνο, να προστατεύει λιμένες και περάσματα, να μεταδίδει πληροφορία, να συγκρατεί πληθυσμούς σε ώρα ανάγκης και να λειτουργεί ως κρίκος μιας ευρύτερης θαλάσσιας αλυσίδας ισχύος. Από αυτό το σημείο αρχίζει και το βασικό ερώτημα: μπορούμε να πούμε ότι κάποιοι από τους πύργους της Άνδρου λειτούργησαν ως φρυκτωρίες; Η απάντηση χρειάζεται προσοχή. Αν ζητήσουμε από τις πηγές να μας δώσουν μια αυστηρή, ρητή φράση του τύπου «ο τάδε πύργος ήταν φρυκτωρία», πιθανότατα θα απογοητευθούμε. Οι πηγές και η τοπική παράδοση χρησιμοποιούν περισσότερο όρους όπως «βίγλα», «σκοπιά», «φρούριο», «πύργος», «παρατηρητήριο», «κατάσκοψη» πλοίων. Αν όμως απομακρυνθούμε από την αυστηρά ορολογική απαίτηση και δούμε τη λειτουργία των μνημείων, τότε η εικόνα γίνεται πολύ πιο εύγλωττη. Ναι, υπάρχουν θέσεις στην Άνδρο που λειτούργησαν σαφώς ως σημεία οπτικής προειδοποίησης. Και ναι, ορισμένες από αυτές πλησιάζουν πολύ κοντά σε αυτό που, με ευρύτερη ιστορική έννοια, θα ονομάζαμε φρυκτωρία. Η Άνδρος είναι ιδανικό νησί για κάτι τέτοιο. Η γεωγραφία της δεν είναι επίπεδη, ούτε κλειστή. Είναι ένα νησί μακρύ, έντονα αναγλυφικό, με κορυφογραμμές που βλέπουν μακριά, με περάσματα, με βόρειες και δυτικές εκθέσεις, με όρμους που μπορούν να κρύψουν ή να φανερώσουν πλοία. Κυρίως όμως βρίσκεται πολύ κοντά στον Καφηρέα, σε ένα από τα σημαντικότερα και πιο επικίνδυνα θαλάσσια περάσματα του Αιγαίου. Όποιος κατείχε την Άνδρο όφειλε να ελέγχει το βλέμμα του νησιού προς τον ορίζοντα. Και όποιος ζούσε στην Άνδρο όφειλε να ξέρει έγκαιρα πότε πλησίαζε κίνδυνος.

Το οχυρωματικό τοπίο του νησιού έχει στο κέντρο του τρία μεγάλα σημεία: το Κάτω Κάστρο, το Μέσα Κάστρο και το Επάνω Κάστρο. Αυτά δεν είναι απλώς μνημεία διαφορετικών περιοχών. Συγκροτούν τον βασικό άξονα εξουσίας, κατοίκησης, άμυνας και επιτήρησης. Το Κάτω Κάστρο, δηλαδή η μεσαιωνική οχυρωμένη Χώρα, δεν ήταν ένα μεμονωμένο φρούριο αλλά ολόκληρος βούργος, ένας οικισμός αμυντικά οργανωμένος, με τείχη που σε μεγάλο βαθμό σχηματίζονταν από τους ίδιους τους εξωτερικούς τοίχους των σπιτιών, με πύλες, με πολεμίστρες, με στενές εισόδους, με ελεγχόμενες διόδους. Η μελέτη του κ. Αντωνίου Οικονόμου περιγράφει μάλιστα ότι στα νότια είχε διανοιχθεί τάφρος που ένωνε το Νειμποριό με το Παραπόρτι, ώστε το ακρωτήριο της πόλης να μετατρέπεται τεχνικά σε νησί· η προσπέλαση γινόταν με ξύλινη ανασυρόμενη γέφυρα, την οποία προστάτευαν δύο πύργοι. Οι πύργοι αυτοί της γέφυρας δεν ήταν προφανώς φρυκτωρίες με την αρχαία έννοια. Ήταν όμως σαφώς μέρος ενός μηχανισμού άμεσης ειδοποίησης και αντίδρασης. Εκεί ελεγχόταν η είσοδος. Εκεί εντοπιζόταν ο άμεσος κίνδυνος. Εκεί γινόταν η πρώτη οργάνωση άμυνας. Ήδη, λοιπόν, το Κάτω Κάστρο μας δείχνει ότι στην Άνδρο ο πύργος δεν είναι απλώς οικοδόμημα· είναι όργανο επαγρύπνησης. Απέναντι από το Κάτω Κάστρο, πάνω στη βραχώδη νησίδα που ενώνεται με την πόλη με την περίφημη καμάρα, υψώνεται το Μέσα Κάστρο. Η περιγραφή του στη μελέτη είναι χαρακτηριστική. Η νησίδα ήταν ολόκληρη περιβεβλημένη με ισχυρό φρουριακό τείχος, ικανό να αντέχει στο πυροβολικό της εποχής, και στο εσωτερικό της διακρίνονταν πύργοι, ερείπια κτισμάτων και δεξαμενή. Ακόμη και αν σήμερα σώζονται πενιχρά κατάλοιπα, η ιστορική εικόνα είναι σαφής: πρόκειται για εξωτερικό θαλάσσιο φρούριο της Χώρας, στραμμένο προς το πέλαγος και συνδεδεμένο με τον αστικό πυρήνα.
Η σημασία του Μέσα Κάστρου δεν περιορίζεται στην άμυνα. Είναι το πρώτο μάτι της πόλης προς το ανοιχτό πέλαγος. Αν ο κίνδυνος ερχόταν από θάλασσα, εκεί ήταν το σημείο από το οποίο γινόταν αντιληπτός πρώτος. Υπό αυτή την έννοια, ακόμη κι αν δεν έχουμε ρητή αναφορά σε φωτεινά σήματα, το Μέσα Κάστρο είναι κρίκος σε ένα σύστημα οπτικής επιτήρησης.

Αν όμως υπάρχει ένα σημείο στο νησί που πλησιάζει περισσότερο στη λογική ενός παρατηρητηρίου μεγάλης κλίμακας, αυτό είναι το Επάνω Κάστρο του Κορθίου, το γνωστό και ως Παλαιόκαστρο ή Κάστρο της Φανερωμένης. Βρίσκεται σε ύψωμα περίπου 600 μέτρων πάνω από τη θάλασσα και δεσπόζει πάνω από την εύφορη περιοχή του Κορθίου.

Η μελέτη το περιγράφει ως μεγάλη μεσαιωνική πόλη-φρούριο, με τείχη, ερείπια πύργων, δεξαμενές, υδραγωγεία και χώρους που μπορούσαν να δεχθούν μεγάλο αριθμό κατοίκων σε ώρα ανάγκης. Δεν ήταν μόνο ένα στρατιωτικό οικοδόμημα. Ήταν καταφύγιο, κέντρο εξουσίας, ακρόπολη της περιοχής. Το κρίσιμο όμως σημείο είναι ότι στη βόρεια κορυφή του, προς τον όρμο της Μελίσσης, η μελέτη αναφέρει «ψηλό βράχο δίκη σκοπιάς», όπου σώζονται ερείπια άλλου παλιού πύργου και δεξαμενής. Η φράση αυτή είναι εξαιρετικά ισχυρή. Η λέξη «σκοπιά» δεν χρησιμοποιείται τυχαία. Δηλώνει ακριβώς μια θέση παρατήρησης, φρούρησης και έγκαιρης ανίχνευσης κινδύνου. Άρα, στο Επάνω Κάστρο, έχουμε σαφή και ρητή ένδειξη παρατηρητηριακής λειτουργίας. Μπορεί να μην αποκαλείται φρυκτωρία, αλλά είναι οπωσδήποτε κάτι παραπλήσιο: ένας σταθμός επιτήρησης ενταγμένος σε ένα μεγαλύτερο οχυρωματικό σύστημα.

Ωστόσο, αν αναζητήσουμε το πιο ισχυρό τεκμήριο για τη λειτουργία πύργου ως βίγλας ή σταθμού προειδοποίησης, το βλέμμα μας στρέφεται αλλού, προς τη δυτική Άνδρο και τον πορθμό του Καφηρέα. Εκεί ακριβώς εντοπίζεται ο πύργος της Οστοδωσιάς ή  του Μακροταντάλου, που η μελέτη συνδέει και με τον Άγιο Πέτρο του Μακροταντάλου, λόγω του μικρού ναού που υπάρχει στην περιοχή. Ο Πύργος της Οστοδωσιάς, γνωστός και ως Κάστρο του Μακροταντάλου, αποτελεί μία από τις σημαντικότερες οχυρές θέσεις της βορειοδυτικής Άνδρου. Η διπλή ονομασία του αποτυπώνει αφενός το παλαιό τοπωνύμιο της Οστοδωσιάς και αφετέρου τη σύνδεσή του με την περιοχή του Μακροταντάλου, η οποία παραπέμπει στη βενετική περίοδο και στην παράδοση γύρω από τον Μαρίνο Δάνδολο. Η θέση του, απέναντι στον Καφηρέα, εξηγεί και τον ρόλο του ως βίγλας και σταθμού επιτήρησης των θαλάσσιων περασμάτων. Πρόκειται για βραχώδη υψηλή προέκταση στη δυτική παραλία του νησιού, κοντά στον κολπίσκο Πύργου, συνεχόμενη με τη στεριά αλλά με πολύ ισχυρή θαλάσσια παρουσία. Στη θέση σώζεται τετράγωνο κτίσμα χωρίς παράθυρα, πιθανώς δεξαμενή μεγαλύτερου πύργου, και πλησίον άλλος στρογγυλός πύργος με ίχνη οικημάτων. Η ουσία βρίσκεται στη λειτουργική περιγραφή. Η μελέτη αναφέρει ρητά ότι η θέση αυτή «κατόπτευε ολόκληρο τον πορθμό του Καφηρέως», ότι ήταν οχυρωμένη διότι βρισκόταν σε επίκαιρη θέση για την κατασκόπευση των ερχόμενων πειρατικών ή εχθρικών πλοίων, και ότι ο ψηλός πύργος ήταν «σκοπιά, ημέρας και νύχτας άγρυπνα φρουρούμενη» για την αποφυγή αιφνιδιαστικών επιδρομών. Αυτό είναι ίσως το πιο αποκαλυπτικό χωρίο ολόκληρης της συζήτησης. Εδώ έχουμε, όχι απλώς έμμεση, αλλά σχεδόν πλήρη περιγραφή βίγλας σε λειτουργία. Στρατηγική θέση, έλεγχος θαλάσσιου περάσματος, συνεχής φρούρηση, αποστολή έγκαιρης ειδοποίησης. Αν δεν πρόκειται για φρυκτωρία με την αρχαία αυστηρότητα του όρου, πρόκειται πάντως για το μεσαιωνικό και πρώιμο νεότερο ισοδύναμό της.

Η δυτική Άνδρος παρουσιάζει και άλλες τέτοιες ενδείξεις. Στο Γαύριο, απέναντι από το λιμάνι, η μελέτη διασώζει την τοπωνυμία Καστρί, ενώ μνημονεύει και το Κάτω Καστρί, σε λόφο προς το ακρωτήριο Χάρακα, όπου φαίνονται ίχνη φρουρίου που πιθανότατα ανεγέρθηκε για την άμυνα του λιμένα κατά τη φραγκοκρατία ή και προγενέστερα. Εδώ η λειτουργία είναι καθαρότερη: προστασία του λιμένα, έλεγχος εισόδου, στρατιωτική επιτήρηση. Όμως κάθε λιμενικό φρούριο σε ένα τέτοιο νησί εκτελεί ταυτόχρονα και προειδοποιητική αποστολή. Είναι το πρώτο σημείο που βλέπει το εισερχόμενο πλοίο και το πρώτο που οφείλει να αντιδράσει.

Στην ίδια γεωγραφική λογική ανήκει και το ακρωτήρι Πύργος, στη δυτική ακτή, ανάμεσα στον Άγιο Σώστη και το Περιστέρι, όπου η μελέτη καταγράφει φραγκικό πύργο που έδωσε το όνομά του στο ακρωτήριο και στον κολπίσκο. Στον ίδιο ορίζοντα ανήκουν και οι αναφορές σε αρχαία βάση πύργου στη Λιχάδα της Ξυλοκαρύδας, καθώς και σε άλλες δυτικές θέσεις. Όλα αυτά δείχνουν ότι η δυτική Άνδρος συγκροτούσε μια αμυντική και παρατηρητηριακή ζώνη, με σαφή προσανατολισμό προς τον θαλάσσιο κίνδυνο.

Πέρα όμως από τα μεγάλα κάστρα και τις βίγλες της δυτικής ακτής, η Άνδρος διασώζει και ένα πυκνό τοπωνυμικό και υλικό υπόστρωμα μικρότερων πύργων ή παλαιοκάστρων. Στη θέση Ζόρκος της περιφέρειας Βαριδίου καταγράφεται λόφος με το όνομα Βρηόκαστρον και ίχνη μεσαιωνικού φρουρίου. Στην ίδια περιφέρεια, σε θέση που λέγεται απλώς Πύργος, αναφέρεται αρχαίο ελληνικό τείχος ως λείψανο πύργου. Στον δήμο Άνδρου σημειώνεται ο Βουβόπυργος. Στην περιοχή Πισκοπειού, κοντά στην Αλαμανιά, μνημονεύεται Παλαιόκαστρο. Κοντά στη Μελίδα υπάρχει Παληόπυργος. Στην Κατάκοιλο αναφέρονται ερείπια μεσαιωνικού πύργου.

Το ενδιαφέρον με αυτές τις μικρότερες θέσεις είναι διπλό. Πρώτον, φανερώνουν ότι το οχυρωματικό πλέγμα του νησιού ήταν πολύ πυκνότερο από ό,τι συνήθως υποθέτουμε. Δεύτερον, δείχνουν ότι η λογική της επιτήρησης δεν ήταν μονοκεντρική. Δεν υπήρχε μόνο η Χώρα και το Κόρθι. Υπήρχαν και ενδιάμεσες ή δευτερεύουσες θέσεις, πιθανώς για έλεγχο τοπικών διαβάσεων, μικρών ορμών ή εσωτερικών επικοινωνιών. Η ύπαρξη τόσων πολλών τοπωνυμίων που διασώζουν τη λέξη «πύργος» ή «κάστρο» δεν μπορεί να είναι συμπτωματική.

Ιδιαίτερη θέση μέσα σε αυτό το τοπίο κατέχει και η περιοχή της Παλαιόπολης. Στη θέση Παντουκιά, κάτω από τον Άγιο Γεώργιο και κοντά στην Αγία Τριάδα, η μελέτη μιλά για μικρό σωζόμενο τμήμα τείχους, λείψανο παλιού φρουρίου ή πύργου, κτισμένου σε επίκαιρη θέση με μαγευτική άποψη προς το νησοβριθές πέλαγος, όπου από τον ίδιο χώρο μπορεί κανείς να δει Σύρο, Γυάρο, Κύθνο, Κέα, Εύβοια και τα βουνά της Αττικής. Η περιγραφή αυτή σχεδόν επιβάλλει την ερμηνεία του παρατηρητηρίου. Μπορεί η πηγή να μην λέει «φρυκτωρία», αλλά ποιος ήταν ο λόγος να ανεγερθεί πύργος σε τόσο υψηλή θέση με τόσο εκτεταμένη θέα, αν όχι η άμυνα, η επιτήρηση και η δυνατότητα ειδοποίησης;

Παρόμοια είναι και η περίπτωση της Ζαγοράς, όπου η μελέτη σημειώνει βάση τετράγωνη από ογκόλιθους, πιθανώς πύργου, «άγνωστο να αρχαίου ή φραγκικού». Η ίδια η θέση της Ζαγοράς, τόσο σημαντική αρχαιολογικά όσο και τοπογραφικά, ενισχύει την υπόθεση ότι η περιοχή δεν θα μπορούσε να μείνει χωρίς παρατηρητήριο. Και εδώ, βέβαια, χρειάζεται προσοχή. Άλλο η πιθανότητα, άλλο η βεβαιότητα. Η ασφαλής ιστορική στάση είναι να αναγνωρίζουμε την ισχυρή λογική της θέσης χωρίς να υπερβαίνουμε την τεκμηρίωση.

Σε ξεχωριστή κατηγορία ανήκει ο πύργος του Αγίου Πέτρου, το σπουδαιότερο ίσως μεμονωμένο πύργο-μνημείο της Άνδρου. Η μελέτη τον χαρακτηρίζει «σπουδαιότερο σχετικό μνημείο εκ των αρχαιοτάτων χρόνων» και τον τοποθετεί κάτω από το χωριό Άγιος Πέτρος, κοντά στο Γαύριο, σε αγρό της Μονής Αγίας. Τον περιγράφει ως κυκλικό πύργο με στρογγυλή βάση μεγάλης περιφέρειας. Το γεγονός ότι ο πύργος αυτός διαφέρει από τους φραγκικούς, τόσο χρονικά όσο και μορφολογικά, είναι καθοριστικό. Δεν μπορούμε να τον εντάξουμε άκριτα στο ίδιο μεσαιωνικό σύστημα βιγλών. Από την άλλη όμως, η ίδια η θέση του, η μορφή του και ο χαρακτήρας του υποδηλώνουν μνημείο ελέγχου και εποπτείας. Το να υποθέσουμε ότι είχε και οπτική παρατηρητική λειτουργία είναι εύλογο. Το να τον αποκαλέσουμε ρητά φρυκτωρία, χωρίς επιπλέον αρχαιολογική τεκμηρίωση, θα ήταν παρακινδυνευμένο. Άρα, για τον πύργο του Αγίου Πέτρου, η πιο τίμια διατύπωση είναι ότι αποτελούσε μνημείο αρχαίου στρατηγικού ελέγχου, το οποίο θα μπορούσε να είχε και λειτουργία παρατηρητηρίου. Η UNESCO, στην καταχώριση για τους αρχαίους πύργους του Αιγαίου, αναφέρει ειδικά τον Tower of Agios Petros, Andros, δίνοντας και τις συντεταγμένες του: 24.759528E, 37.894729N. Στην ίδια περιγραφή σημειώνει ότι ένας από τους σημαντικούς ρόλους αυτών των πύργων ήταν η συμμετοχή σε πρώιμα δίκτυα επικοινωνίας με φωτεινά σήματα, δηλαδή φρυκτωρίες, μέσω άμεσης οπτικής επαφής.

Ο κ. Γιάννης Χαλάς μας πληροφορεί οτι στη Κορυφή της Κουβάρας  δίπλα στο εκκλησάκι των Αγίων Σαράντα αποκαλύφτηκε χώρος που πιθανόν αποτελούσε χώρο φρυκτωρίας , Αλλά και η ίδια εκκλησία δεν φαίνεται για εκκλησία, παρά μόνο ένας λόφος από πέτρες που σχηματίζουν ένα κτίσμα, η πόρτα είνια χαμηλή, σκύβεις το κεφάλι και σαν μπεις οι δέσμες φωτός, που “τρυπούν” την οροφή, παραπέμπουν σε κάτι απόκοσμο, πρωτόγονο και μαγικό. Τα χώματα είναι υγρά, ο ναός μυρίζει κλεισούρα και θυμάρι.

Σημαντικές είναι και οι μοναστηριακές περιπτώσεις. Η Μονή της Αγίας είχε υψηλό προστατευτικό πύργο επτά ορόφων, ενώ η Μονή Φιλετρών στο Κόρθι είχε πύργο στην μεσημβρινή γωνία για προστασία από θαλάσσιες προσβολές. Αυτές οι περιπτώσεις δεν ανήκουν αυστηρά στον κόσμο των φρυκτωριών, αλλά επιβεβαιώνουν μια διαρκή νοοτροπία: η κάθε ισχυρή μονάδα, είτε κοσμική είτε μοναστηριακή, φρόντιζε να αποκτήσει ύψος, ορατότητα και άμυνα. Εδώ χρειάζεται να γίνει μια ουσιαστική διάκριση ανάμεσα στη φρυκτωρία και τη βίγλα. Η φρυκτωρία, στην κλασική και βιβλιογραφική της μορφή, παραπέμπει στη μετάδοση προκαθορισμένων φωτεινών σημάτων από σταθμό σε σταθμό. Η βίγλα, αντίθετα, είναι ο σταθμός επιτήρησης όπου φρουροί ελέγχουν τον ορίζοντα και ειδοποιούν με τον τρόπο που διαθέτουν. Στην πράξη, όμως, τα όρια αυτά τέμνονται. Μια βίγλα μπορεί να χρησιμοποιούσε φωτιά, καπνό, κραυγές, αγγελιαφόρο ή συνδυασμό όλων αυτών. Επομένως, όταν ρωτάμε αν οι πύργοι της Άνδρου λειτουργούσαν ως φρυκτωρίες, ίσως είναι ορθότερο να απαντήσουμε ότι λειτουργούσαν ως βίγλες και σκοπιές, και ότι σε ορισμένες περιπτώσεις αυτή η λειτουργία ήταν τόσο έντονη ώστε να πλησιάζει πολύ στη λογική των φρυκτωριών.

Το πιο ισχυρό παράδειγμα, όπως ήδη φάνηκε, είναι ο Μακροτάνταλος. Το πιο οργανωμένο δίκτυο συνδέεται με τα μεγάλα κάστρα. Οι πιο παλιές, ίσως προγενέστερες ρίζες βρίσκονται στην Παντουκιά, στη Ζαγορά, στην Παλαιόπολη, στη θέση Πύργος του Βαριδίου και στον Άγιο Πέτρο. Και όλες αυτές οι θέσεις, μαζί με τα μικρότερα παλαιοκάστρα, συγκροτούν έναν χάρτη που δεν πρέπει να διαβάζεται μόνο αρχαιολογικά αλλά και λειτουργικά. Ποια ύψη βλέπουν ποιες ακτές; Ποια σημεία ελέγχουν ποιους όρμους; Ποιοι πύργοι έχουν οπτική σχέση μεταξύ τους; Πού μπορούσε να σταλεί μήνυμα και από πού να μεταφερθεί στο εσωτερικό του νησιού; Αυτά είναι τα πραγματικά ερωτήματα. Από αυτή την οπτική, οι πύργοι της Άνδρου δεν είναι απλά ερείπια. Είναι ίχνη ενός συστήματος νησιωτικής αυτοπροστασίας. Ένα νησί σαν την Άνδρο, εκτεθειμένο σε πειρατικές, πολεμικές και γεωπολιτικές πιέσεις, δεν μπορούσε να μείνει χωρίς μάτια. Τα μάτια αυτά ήταν οι πύργοι, τα κάστρα, οι βίγλες. Κάποτε ίσως μετέδιδαν με φωτιές· άλλοτε με φρουρούς που έτρεχαν προς τα φρούρια· άλλοτε με καμπάνες, άλλοτε με ορατά σήματα. Το βέβαιο είναι ότι έβλεπαν και ειδοποιούσαν.

Γι’ αυτό και το τελικό συμπέρασμα πρέπει να είναι διατυπωμένο με ακρίβεια αλλά και με αυτοπεποίθηση. Δεν έχουμε, από τις πηγές  ρητή και τυπική απόδειξη ότι όλοι ή κάποιοι συγκεκριμένοι πύργοι της Άνδρου αναφέρονταν επισήμως ως φρυκτωρίες. Έχουμε όμως πολλές και ισχυρές αναφορές σε βίγλες, σκοπιές, πύργους κατασκόπευσης και φρούρια που επόπτευαν θαλάσσιες οδούς και προστάτευαν το νησί από αιφνιδιασμούς. Ιδίως ο Μακροτάνταλος περιγράφεται με τρόπο που ουσιαστικά ταυτίζεται με προειδοποιητικό σταθμό. Άρα, η πιο ασφαλής και ταυτόχρονα ουσιαστική ιστορική διατύπωση είναι η εξής:  Στην Άνδρο δεν τεκμηριώνεται πάντοτε ρητά ένα θεσμοθετημένο σύστημα φρυκτωριών με την αυστηρή αρχαία έννοια, τεκμηριώνεται όμως σαφώς ένα πυκνό δίκτυο πύργων, βιλών και κάστρων που λειτουργούσαν ως σημεία οπτικής επιτήρησης, έγκαιρης ειδοποίησης και άμυνας, ιδίως απέναντι στον πειρατικό και εχθρικό κίνδυνο του Αιγαίου. Αυτός είναι ίσως και ο πιο δίκαιος τρόπος να διαβάσουμε σήμερα τα μνημεία αυτά. Όχι απλώς ως πέτρες που σώθηκαν ή γκρεμίστηκαν, αλλά ως τα ίχνη ενός νησιού που έμαθε να ζει κοιτώντας τον ορίζοντα. Πάνω σε αυτό το πλαίσιο προτείνω η Άνδρος να θέσει υποψηφιότητα ένταξης στο δίκτυο των νησιών με φρυκτωρίες .

Πηγές : Για τη μελέτη των πύργων της Άνδρου βασικές πηγές αποτελούν η εργασία του  Α. Οικονόμου για τα κάστρα, τους πύργους και τις βίγλες του νησιού, η επίσημη τεκμηρίωση του Υπουργείου Πολιτισμού για τον Πύργο του Αγίου Πέτρου, το έργο του Πολέμη Δημήτριου  Εικόνες από την Άνδρο του 1840: The Tower Album. Άνδρος: Καΐρειος Βιβλιοθήκη / Άγρα, 1987. καθώς και σύγχρονες ξενόγλωσσες μελέτες και ψηφιακές βάσεις δεδομένων για την αρχιτεκτονική, τη χρονολόγηση και τη συγκριτική ερμηνεία των αιγαιακών πύργων καθώς και η ιστοσελίδα https://www.kastra.eu/

Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Υποδιοικητής ΕΜΥ και Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect
© Το κείμενο διατίθεται με άδεια CC BY-ND 4.0. Επιτρέπεται η αναπαραγωγή με αναφορά στην πηγή και χωρίς τροποποίηση του περιεχομένου.