Η Άνδρος, οι ανεμογεννήτριες και το πραγματικό ερώτημα της πράσινης μετάβασης

Η κυβερνητική θέση, όπως αποτυπώνεται στο νέο πλαίσιο, κινείται στη λογική της πράσινης μετάβασης, με αυστηρότερους χωροταξικούς κανόνες. Για τα αιολικά προβλέπονται οριζόντιες απαγορεύσεις σε περιοχές άνω των 1.200 μέτρων, σε υγροτόπους Ραμσάρ, σε μικρούς νησιωτικούς υγροτόπους, σε Τοπία Ιδιαίτερου Φυσικού Κάλλους, σε πυρήνες εθνικών δρυμών, σε ζώνες απόλυτης προστασίας της φύσης, σε ακτές κολύμβησης και σε νησιά κάτω των 300 τετραγωνικών χιλιομέτρων, εκτός εάν πρόκειται για έργα που εξυπηρετούν ανάγκες δημοσίου συμφέροντος του ίδιου του νησιού. Ωστόσο, η Άνδρος, ακριβώς επειδή υπερβαίνει το όριο των 300 τετραγωνικών χιλιομέτρων, δεν αποκλείεται οριζόντια. Έτσι, ενώ πολλά μικρότερα νησιά των Κυκλάδων εξαιρούνται, η Άνδρος παραμένει διαθέσιμη στον σχεδιασμό, γεγονός που εύλογα γεννά αντιδράσεις.

Το όριο των 300 τετραγωνικών χιλιομέτρων λειτουργεί ως ένας διοικητικός και χωροταξικός “κόφτης”, όχι όμως ως ουσιαστικό εργαλείο αξιολόγησης της φέρουσας ικανότητας. Είναι ένα γενικό κριτήριο που μπορεί να προστατεύει τυπικά τα μικρότερα νησιά, αλλά δεν λαμβάνει υπόψη το ανάγλυφο, τους υδάτινους πόρους, τα μονοπάτια, την ορνιθοπανίδα, τα προστατευόμενα τοπία, την πυκνότητα των οικισμών και τη συνολική περιβαλλοντική ευαισθησία κάθε νησιού. Έτσι δημιουργείται ένα παράδοξο: νησιά με μεγάλη οικολογική, υδρολογική και αισθητική αξία, όπως η Άνδρος, μένουν εκτεθειμένα ακριβώς επειδή είναι μεγαλύτερα. Το αποτέλεσμα είναι να αντιμετωπίζονται όχι ως σύνθετα και ευαίσθητα νησιωτικά συστήματα, αλλά ως διαθέσιμοι ενεργειακοί χώροι.

Αντίστοιχα προβληματικό είναι και το υψομετρικό όριο των 1.200 μέτρων. Το κριτήριο αυτό έχει προφανώς μεγαλύτερη εφαρμογή στους μεγάλους ορεινούς όγκους της ηπειρωτικής Ελλάδας. Στα νησιά, όμως, η έννοια της ορεινότητας δεν μπορεί να εξαρτάται μόνο από ένα απόλυτο υψόμετρο. Μια κορυφογραμμή στα 700 μέτρα σε ένα νησί μπορεί να είναι οικολογικά, αισθητικά και τοπιολογικά σημαντικότερη από μια πολύ υψηλότερη πλαγιά της ηπειρωτικής χώρας, ακριβώς επειδή βρίσκεται σε μικρή κλίμακα, με έντονη οπτική έκθεση και άμεση σύνδεση με το τοπίο, τους οικισμούς και το υδρολογικό σύστημα. Γι’ αυτό και η προστασία των νησιωτικών κορυφογραμμών δεν μπορεί να βασίζεται μόνο σε έναν γενικό αριθμητικό κανόνα, αλλά χρειάζεται αναλογική προσέγγιση, που να λαμβάνει υπόψη το μέγιστο υψόμετρο, τη γεωμορφολογία και τη λειτουργία κάθε νησιού ως ενιαίου περιβαλλοντικού συνόλου.

Η Άνδρος δεν είναι ένας κενός χώρος πάνω στον χάρτη. Είναι ένα νησί με ιδιαίτερο φυσικό ανάγλυφο, πηγές, ρέματα, αναβαθμίδες, παραδοσιακούς οικισμούς, ιστορικά μονοπάτια, πολιτιστική ταυτότητα και περιοχές υψηλής περιβαλλοντικής αξίας. Η εγκατάσταση μεγάλων ανεμογεννητριών δεν είναι μια απλή επιφανειακή παρέμβαση. Συνοδεύεται από διανοίξεις δρόμων, βαριές εκσκαφές, θεμελιώσεις, μεταφορά ογκωδών υλικών και τεχνικές επεμβάσεις σε ορεινές και ημιορεινές ζώνες. Το ερώτημα, συνεπώς, δεν είναι μόνο αισθητικό ή ιδεολογικό. Είναι πρωτίστως χωροταξικό, υδρολογικό και οικολογικό.

Εδώ ανακύπτει ένα κρίσιμο ζήτημα που δεν απαντάται εύκολα: ποιος μπορεί να εγγυηθεί με απόλυτη βεβαιότητα ότι τέτοιες παρεμβάσεις δεν θα επηρεάσουν τις υπόγειες διαδρομές του νερού, τις μικρές πηγές, τις φυσικές απορροές και την ευαίσθητη υδρογεωλογική ισορροπία του νησιού; Σε μια εποχή όπου η λειψυδρία αποτελεί ήδη μείζον θέμα για τις Κυκλάδες, δεν είναι δυνατόν να αντιμετωπίζουμε ως δευτερεύοντα  κίνδυνο τις παρεμβάσεις στο υπέδαφος και στο ανάγλυφο. Το νερό δεν είναι απλώς ένας φυσικός πόρος· είναι ο όρος επιβίωσης και συνέχειας της ζωής στα νησιά. Όταν, λοιπόν, ένα έργο μεγάλης κλίμακας επηρεάζει ρέματα, πηγές, ροές και απορροές, δεν μιλάμε απλώς για τεχνική εργασία αλλά για πιθανή μεταβολή ενός ολόκληρου υδρολογικού συστήματος.

Υπάρχει ταυτόχρονα το ζήτημα της αισθητικής και της αλλοίωσης του τοπίου. Η εμπειρία από άλλες περιοχές, όπως η Εύβοια, έχει δείξει ότι η υπερβολική ή άναρχη εγκατάσταση ανεμογεννητριών μπορεί να αλλάξει δραστικά την εικόνα ενός τόπου. Οι κορυφογραμμές, που αποτελούν μέρος της φυσικής ταυτότητας και της ιστορικής μνήμης ενός νησιού, κινδυνεύουν να μετατραπούν σε βιομηχανικό πεδίο. Για την Άνδρο, με τη μοναδική γεωμορφολογία, τα πιστοποιημένα μονοπάτια, τη σχέση του τοπίου με τον τουρισμό, τη φύση και την ιστορία, το ζήτημα αυτό κάθε άλλο παρά δευτερεύον είναι. Δεν αφορά μόνο την “εικόνα”, αλλά την ίδια την οικονομική και κοινωνική λειτουργία του νησιού.

Ο τουρισμός της Άνδρου βασίζεται ακριβώς στην ποιότητα του περιβάλλοντος, στην πεζοπορία, στη φυσική αυθεντικότητα και στη διατήρηση ενός τοπίου που δεν έχει βιομηχανοποιηθεί. Η κατασκευή δρόμων μεγάλης κλίμακας, οι εκσκαφές και οι βάσεις για ανεμογεννήτριες θα μπορούσαν να προκαλέσουν αλλοίωση ή καταστροφή μονοπατιών, μεταβολές στη ροή των υδάτων και πιέσεις σε ένα ευαίσθητο οικοσύστημα που λειτουργεί ως ενιαίο σύνολο. Σε ένα νησί όπου οι φυσικοί και πολιτιστικοί πόροι συνδέονται άμεσα με την τοπική οικονομία, η υποβάθμιση δεν είναι θεωρητική. Είναι μια μόνιμη και, σε μεγάλο βαθμό, μη αναστρέψιμη συνέπεια.

Το ζήτημα της βιοποικιλότητας είναι εξίσου σοβαρό. Η Άνδρος βρίσκεται σε σημαντικό μεταναστευτικό διάδρομο και φιλοξενεί προστατευόμενα είδη ορνιθοπανίδας. Σε αυτό το σημείο προκύπτει και ένα ευρύτερο ερώτημα για τη συνοχή της περιβαλλοντικής πολιτικής. Γιατί να απαγορεύονται τα φωτοβολταϊκά σε όλο το δίκτυο Natura 2000, στα δάση και στις δασικές εκτάσεις και να επιτρέπονται τα αιολικά; Ιδίως όταν τα στοιχεία που έχουν κατατεθεί στη συζήτηση δείχνουν ότι τα αιολικά έχουν μεγαλύτερο περιβαλλοντικό αποτύπωμα στη δέσμευση γης στην Ελλάδα, τριπλάσιο από τον παγκόσμιο μέσο όρο. Δεν θα έπρεπε να υπάρχει χαρτογραφική αποτύπωση της απορρόφησης άνθρακα από τα διαφορετικά οικοσυστήματα; Δεν θα έπρεπε οι ΑΠΕ να κατευθύνονται κατά προτεραιότητα στα λιγότερο σημαντικά οικοσυστήματα, με μικρότερη δυνατότητα απορρόφησης άνθρακα και μικρότερη οικολογική αξία; Και τι θα γίνει με τα παλαιά και αρχέγονα δάση, αυτές τις εξαιρετικές αποθήκες άνθρακα που προστατεύονται αυστηρά από την ευρωπαϊκή και εθνική νομοθεσία;

Το νέο πλαίσιο εμφανίζεται αυστηρό, αλλά στην πράξη δεν φαίνεται να αποκλείει απολύτως τα αιολικά από περιοχές Natura 2000. Επιτρέπει εξαιρέσεις, συνδέει την επιτρεπτότητα με τεχνικά κριτήρια και αφήνει περιθώρια μέσω ειδικών περιβαλλοντικών μελετών. Αυτό, όμως, μετατρέπει την προστασία από απόλυτη σε υπό όρους. Η φιλοσοφία του δικτύου Natura δεν είναι να λειτουργεί ως “υπό προϋποθέσεις διαθέσιμη” δεξαμενή έργων, αλλά ως σύστημα περιοχών υψηλής οικολογικής αξίας που χρήζουν ουσιαστικής προστασίας. Η πράσινη μετάβαση δεν μπορεί να γίνεται εις βάρος της φύσης. Η προστασία του κλίματος δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως επιχείρημα για να υποβαθμίζεται η βιοποικιλότητα. Τα ίδια τα στοιχεία δείχνουν ότι το δίλημμα «ή βιοποικιλότητα ή ενεργειακή μετάβαση» είναι ψευδές. Έχει επισημανθεί ότι 1.014 ανεμογεννήτριες, δηλαδή περίπου το 29% του συνόλου, βρίσκονται ήδη σε περιοχές Natura 2000, ενώ χιλιάδες ακόμη αναμένεται να εγκατασταθούν εφόσον ολοκληρωθεί η αδειοδότηση των έργων που έχουν ήδη υποβληθεί. Ταυτόχρονα, εάν η αδειοδότηση συνεχιστεί όπως σήμερα, η συνολική ισχύς υπερβαίνει κατά πολύ τον εθνικό στόχο για το 2050. Αντιθέτως, ακόμη και με αποκλεισμό των περιοχών Natura και των αδιάσπαστων περιοχών χωρίς δρόμους, η παραγόμενη ισχύς εξακολουθεί να υπερβαίνει τον εθνικό στόχο. Αυτό σημαίνει ότι η αυστηρότερη προστασία των ευαίσθητων περιοχών δεν ακυρώνει την ενεργειακή μετάβαση. Απλώς την υποχρεώνει να γίνει με περισσότερη λογική και λιγότερη καταστροφή.

Σημαντικό είναι και το ζήτημα της ισονομίας στις Κυκλάδες. Είναι εξαιρετικά προβληματικό ότι, βάσει του σχεδιασμού, η Άνδρος —μαζί ενδεχομένως με περιορισμένες ακόμη εξαιρέσεις— εμφανίζεται ως ένα από τα ελάχιστα νησιά όπου παραμένει ουσιαστικά ανοιχτή η δυνατότητα εγκατάστασης τόσο εκτεταμένων αιολικών έργων. Η άνιση αυτή μεταχείριση δημιουργεί εύλογα ερωτήματα. Η Άνδρος δεν μπορεί να σηκώσει μόνη της το βάρος ενός περιφερειακού ενεργειακού σχεδιασμού που αλλού αποφεύγεται μέσω διοικητικών ορίων. Μια τέτοια επιλογή δεν ανταποκρίνεται στην αρχή της ισονομίας ούτε στην ιδέα μιας ισόρροπης ανάπτυξης του νησιωτικού χώρου.

Επιπλέον, το νέο χωροταξικό πλαίσιο δεν εφαρμόζεται σε έργα που ήδη λειτουργούν, σε έργα που έχουν ολοκληρώσει την περιβαλλοντική αδειοδότηση ή σε έργα που έχουν λάβει έγκριση τυπικής πληρότητας φακέλου. Η ρύθμιση αυτή επικαλείται την ασφάλεια δικαίου, αλλά στην πράξη αποδυναμώνει την αποτελεσματικότητα του νέου πλαισίου. Αν μεγάλες ομάδες έργων που βασίζονται στο προηγούμενο καθεστώς εξαιρεθούν από τους νέους αυστηρότερους κανόνες, τότε οι περιοχές που σήμερα αναγνωρίζονται ως ευαίσθητες θα συνεχίσουν να επιβαρύνονται με βάση μια παρωχημένη λογική. Γι’ αυτό είναι απολύτως εύλογη η πρόταση να επανεξεταστούν όσα έργα βρίσκονται σε προχωρημένο στάδιο αδειοδότησης αλλά δεν έχουν ακόμη υλοποιηθεί, ιδίως όπου υπάρχουν σοβαρές σωρευτικές επιπτώσεις ή νέα δεδομένα για τη φέρουσα ικανότητα. Τα παραπάνω στοιχεία αξιολογήσαμε ως σημαντικά , ενώ και μια ανάγνωση του νομοσχεδίου από τον καθένα σας θα δημιουργήσει  μια ολοκληρωμένη οπτική επι του θέματος .

Συμπεράσματα

Με βάση τα παραπάνω καταλήγουμε οτι το θέμα των ανεμογεννητριών στην Άνδρο δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ούτε με απόλυτη άρνηση ούτε με άκριτη αποδοχή. Η ανάγκη για καθαρή ενέργεια είναι υπαρκτή, αλλά η Άνδρος δεν είναι ένας άδειος ενεργειακός χώρος. Είναι ένας τόπος με ταυτότητα, ιστορία, νερά, μονοπάτια, οικοσυστήματα και κοινωνία που ζει και παράγει μέσα σε μια εύθραυστη ισορροπία. Η εγκατάσταση μεγάλων ανεμογεννητριών δεν μπορεί να θεωρείται ουδέτερη τεχνική πράξη. Είναι παρέμβαση που παράγει μόνιμο τοπιακό, οικολογικό, υδρολογικό και κοινωνικό αποτύπωμα. Το πραγματικό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν είμαστε υπέρ ή κατά των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Το πραγματικό ερώτημα είναι ποια ενεργειακή μετάβαση θέλουμε για την Άνδρο. Θέλουμε μια μετάβαση που θα σέβεται τον τόπο ή μια μετάβαση που θα τον αντιμετωπίζει απλώς ως χώρο εγκατάστασης μεγάλων έργων; Θέλουμε έργα που θα υπηρετούν και την τοπική κοινωνία ή έργα που θα αφήνουν κυρίως οπτικό, περιβαλλοντικό και τεχνικό αποτύπωμα χωρίς ουσιαστικό όφελος για τους κατοίκους;

Η απάντηση, κατά τη γνώμη μου, βρίσκεται σε μια πολιτική μέτρου, αυστηρής χωροταξίας, διαφάνειας και πραγματικής ανταποδοτικότητας. Δεν μπορεί να υπάρξει λευκή επιταγή για εγκατάσταση ανεμογεννητριών όπου φυσάει. Πρέπει να καθοριστούν με σαφήνεια οι περιοχές όπου τέτοια έργα μπορούν να εξεταστούν και οι περιοχές όπου πρέπει να αποκλειστούν: κορυφογραμμές μεγάλης οπτικής αξίας, ζώνες κοντά σε οικισμούς, περιοχές με πηγές και ρέματα, σημαντικά οικοσυστήματα, παραδοσιακά μονοπάτια και πολιτιστικά τοπία. Παράλληλα, η Άνδρος οφείλει να διεκδικήσει ένα διαφορετικό μοντέλο ενεργειακής μετάβασης, με μεγαλύτερη έμφαση στα φωτοβολταϊκά σε στέγες, στις ενεργειακές κοινότητες, στην εξοικονόμηση ενέργειας, στα δημόσια κτίρια και σε παρεμβάσεις μικρότερης κλίμακας που μειώνουν πραγματικά το κόστος για τους κατοίκους. Αν υπάρξουν αιολικά έργα, αυτά πρέπει να είναι περιορισμένα, αυστηρά χωροθετημένα, με πλήρεις περιβαλλοντικούς και υδρογεωλογικούς ελέγχους, ουσιαστική ενημέρωση των πολιτών και πραγματικά ανταποδοτικά οφέλη. Η Άνδρος δεν πρέπει να γίνει ούτε μουσείο χωρίς ανάπτυξη ούτε βιομηχανικό πεδίο παραγωγής ενέργειας. Χρειάζεται μια ώριμη στάση: ναι στην καθαρή ενέργεια, αλλά όχι στην άναρχη εγκατάσταση. Ναι στην πράσινη μετάβαση, αλλά με σεβασμό στο νερό, στο τοπίο, στη βιοποικιλότητα, στην ιστορία και στην καθημερινότητα των κατοίκων. Το μέλλον του τόπου δεν θα κριθεί μόνο από το πόση ενέργεια θα παράγει, αλλά από το αν θα μπορέσει να κρατήσει ζωντανή την ταυτότητά του. Η πραγματικά βιώσιμη λύση είναι εκείνη που συνδυάζει την προστασία του περιβάλλοντος, την ενεργειακή επάρκεια, την κοινωνική συναίνεση και τον σεβασμό στη φυσική φυσιογνωμία της Άνδρου.