Η υγρασία του εδάφους είναι ένας από τους πιο χρήσιμους, αλλά συχνά λιγότερο προβεβλημένους, δείκτες για να καταλάβουμε αν μια περιοχή μπαίνει στη θερμή περίοδο με επαρκή υδατικά αποθέματα ή με έλλειμμα. Δεν αρκεί να γνωρίζουμε μόνο αν έβρεξε τις τελευταίες ημέρες. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν η βροχή αυτή «πέρασε» στο έδαφος, αν διατηρήθηκε στα βαθύτερα στρώματα και αν μπορεί να στηρίξει τις καλλιέργειες λίγο πριν από τη θερινή ξηρή περίοδο.
Με αφορμή την πολύ ενδιαφέρουσα ανάλυση της ομάδας ΜΕΤΕΟ του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών για τον δείκτη ξηρασίας στην Ελλάδα κατά τη 10η Μαΐου 2026, επιχειρούμε εδώ μια συμπληρωματική ματιά στα δεδομένα υγρασίας εδάφους της υπηρεσίας Copernicus της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η ανάλυση του ΜΕΤΕΟ εξετάζει χωριστά δύο κρίσιμα στρώματα υπεδάφους: το επιφανειακό στρώμα 7–28 cm, που αποκρίνεται πιο γρήγορα στις πρόσφατες βροχές και στις καιρικές μεταβολές, και το βαθύτερο στρώμα 28–100 cm, που έχει μεγαλύτερη αδράνεια και αποτυπώνει περισσότερο τη συσσωρευμένη επίδραση των προηγούμενων μηνών.
Πώς διαβάζεται ο χάρτης
Ο SSMI είναι ένας κανονικοποιημένος δείκτης υγρασίας εδάφους. Δεν μας λέει πόσο νερό έχει απόλυτα το έδαφος, αλλά πόσο διαφορετική είναι η τωρινή υγρασία σε σχέση με την «κανονική» τιμή της περιόδου αναφοράς 1991–2020 για την ίδια εποχή του έτους. Στον χάρτη: Κόκκινα / πορτοκαλί χρώματα σημαίνουν ότι το έδαφος είναι ξηρότερο από το κανονικό. Λευκές / γκρίζες αποχρώσεις σημαίνουν ότι βρίσκεται κοντά στα κανονικά επίπεδα. Γαλάζια / μπλε χρώματα σημαίνουν ότι το έδαφος είναι υγρότερο από το κανονικό. Η κλίμακα στο κάτω μέρος δείχνει πόσες τυπικές αποκλίσεις απέχει η τωρινή τιμή από την κλιματική μέση τιμή. Με απλά λόγια: SSMI από -1 έως +1: κοντά στα κανονικά, SSMI από -1 έως -2: ξηρότερο από το κανονικό ,SSMI κάτω από -2: έντονα ξηρή κατάσταση,SSMI από +1 έως +2: υγρότερο από το κανονικό,SSMI πάνω από +2: πολύ υγρότερη κατάσταση
Στη δική μας προσέγγιση εξετάζουμε τον Κανονικοποιημένο Δείκτη Υγρασίας Εδάφους, SSMI, με μια μικρή αλλά σημαντική διαφοροποίηση: ο παρών χάρτης αποτυπώνει ενιαία το ριζόστρωμα 0–100 cm, δηλαδή επιχειρεί να δώσει μια συνολική εικόνα της διαθέσιμης υγρασίας στο τμήμα του εδάφους που έχει τη μεγαλύτερη πρακτική σημασία για πολλές καλλιέργειες. Η σύγκριση γίνεται με την περίοδο αναφοράς 1991–2020, ώστε να φανεί όχι απλώς αν το έδαφος είναι «υγρό» ή «ξηρό», αλλά αν είναι υγρότερο ή ξηρότερο από το κανονικό για την εποχή. Η προσέγγιση αυτή δεν αντικαθιστά την ανάλυση του ΜΕΤΕΟ· αντίθετα, τη συμπληρώνει. Οι χωριστοί χάρτες ανά στρώμα βοηθούν να δούμε τη λεπτομέρεια της κατακόρυφης κατανομής της υγρασίας, ενώ ο ενιαίος δείκτης 0–100 cm προσφέρει μια πιο συνοπτική αγρομετεωρολογική εικόνα. Ιδιαίτερα στα μέσα Μαΐου, λίγο πριν από την είσοδο στη θερινή ξηρή περίοδο, αυτή η πληροφορία είναι κρίσιμη: μας δείχνει ποιες περιοχές ξεκινούν το καλοκαίρι με σχετικό πλεόνασμα υγρασίας και ποιες με ήδη διαμορφωμένο υδατικό έλλειμμα. Το άρθρο του ΜΕΤΕΟ αναφέρει τρία βασικά συμπεράσματα: Πρώτον, ότι μεγάλο μέρος της χώρας παραμένει σε πλεόνασμα υγρασίας για την εποχή. Δεύτερον, ότι υπάρχει μείωση της υγρασίας στη δυτική Ελλάδα, όπου εμφανίζονται συνθήκες ήπιας έως σημαντικής ξηρασίας. Τρίτον, ότι η ανατολική Κρήτη παραμένει σε επίπεδα σημαντικής ξηρασίας στο βαθύτερο στρώμα.
Ο δικός μας χάρτης συμφωνεί αρκετά καλά με τα δύο πρώτα σημεία. Δηλαδή δείχνει ότι μεγάλο μέρος της χώρας δεν βρίσκεται σε ξηρή κατάσταση, αλλά ταυτόχρονα αναδεικνύει καθαρά τη δυτική Ελλάδα ως την περιοχή που παρουσιάζει το πιο εμφανές αρνητικό σήμα υγρασίας εδάφους. Για την Κρήτη χρειάζεται πιο προσεκτική διατύπωση, γιατί ο δικός μας χάρτης είναι συνδυασμένος δείκτης 0–100 cm και όχι χωριστός χάρτης 28–100 cm. Επίσης, στα νησιά και σε περιοχές με έντονο ανάγλυφο ή ρηχά/πετρώδη εδάφη, η εκτίμηση του ERA5-Land πρέπει πάντα να διαβάζεται με επιφύλαξη. Άρα η γενική εικόνα είναι συμβατή, αλλά η λεπτομέρεια για την ανατολική Κρήτη χρειάζεται έλεγχο στο χωριστό στρώμα 28–100 cm.
Τι αξία έχει πρακτικά
Ο χάρτης έχει μεγάλη αξία γιατί μας δίνει μια αγρομετεωρολογική εικόνα και όχι απλώς μια βροχομετρική περιγραφή. Μπορεί μια περιοχή να έχει δεχθεί πρόσφατες βροχές και να φαίνεται πρόσκαιρα υγρή στο επιφανειακό στρώμα. Αν όμως το ριζόστρωμα 0–100 cm παραμένει αρνητικό, τότε οι βροχές δεν έχουν αποκαταστήσει ουσιαστικά τα βαθύτερα υδατικά αποθέματα. Αντίθετα, όταν ο δείκτης είναι θετικός και στο ριζόστρωμα, τότε έχουμε πιο ουσιαστικό όφελος για τις καλλιέργειες. Στα μέσα Μαΐου αυτό είναι κρίσιμο, γιατί η χώρα μπαίνει σταδιακά στη θερινή ξηρή περίοδο. Αν μια περιοχή ξεκινά το καλοκαίρι με αρνητικό SSMI στο ριζόστρωμα, τότε είναι πιο ευάλωτη σε θερμά και ξηρά διαστήματα τον Ιούνιο. Αντίθετα, περιοχές με θετικό SSMI έχουν καλύτερο αρχικό υδατικό απόθεμα. Με απλά λόγια, ο SSMI δεν είναι ένας ακόμη «χρωματιστός χάρτης». Είναι ένα εργαλείο που βοηθά να δούμε πίσω από την πρόσκαιρη εικόνα του καιρού και να εκτιμήσουμε την πραγματική κατάσταση του εδάφους. Και αυτή η εικόνα, για τη γεωργία, τη διαχείριση νερού και την παρακολούθηση της ξηρασίας, έχει ιδιαίτερη αξία.
Κλείνουμε με την επισήμανση ότι διαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν αγροτικές περιοχές όπως η Θεσσαλία, η Ανατολική Μακεδονία και Θράκη, η Στερεά Ελλάδα και η Πελοπόννησος, όπου η εδαφική υγρασία συνδέεται άμεσα με τις αρδευτικές ανάγκες και την ανθεκτικότητα των καλλιεργειών. Ο δείκτης δεν πρέπει να χρησιμοποιείται απομονωμένα ως απόλυτη διάγνωση ξηρασίας, αλλά ως ένα ισχυρό εργαλείο παρακολούθησης της τάσης: πού το έδαφος στεγνώνει, πού ανακάμπτει και πού χρειάζεται προσοχή ενόψει καλοκαιριού.
Ενδεικτικές εργασίες / πηγές
1. Liakatas & Nianios, 1988 — Meteorological analysis of a severe drought in Greece. 2. 2. Carrão et al. / JRC — Agricultural Drought Assessment Based on a Standardized Soil Moisture Index 3. 3. Copernicus / C3S — Soil moisture, ERA5-Land and root-zone soil moisture 4. 5. Leivadiotis et al., 2025 — Understanding Flash Droughts in Greece
ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Η χρήση του SSMI για την παρακολούθηση της ξηρασίας στηρίζεται σε διεθνώς καθιερωμένη λογική κανονικοποίησης της εδαφικής υγρασίας, δηλαδή στη σύγκριση της τρέχουσας τιμής με τις κανονικές τιμές μιας περιόδου αναφοράς. Αν και στην Ελλάδα η κλασική βιβλιογραφία για τη ξηρασία περιλαμβάνει παλαιότερες μετεωρολογικές αναλύσεις, όπως η εργασία των Liakatas και Nianios για τη σοβαρή ξηρασία του 1977, οι νεότερες προσεγγίσεις αξιοποιούν δεδομένα επανάλυσης και εδαφικής υγρασίας, όπως ERA5 και ERA5-Land, για χωρική παρακολούθηση της ξηρασίας και της υδατικής κατάστασης του εδάφους.
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect