Υπάρχουν ήχοι που δεν ξεχνιούνται. Ήχοι που δεν είναι απλώς θόρυβος, αλλά μνήμη. Στις Στενιές της Άνδρου, ο εκκωφαντικός κρότος από τα μάσκουλα τη νύχτα της Ανάστασης δεν είναι ένα απλό πυροτέχνημα· είναι μια παράδοση που φτάνει βαθιά πίσω στον χρόνο, σε εποχές όπου ο ήχος αυτός δεν σήμαινε γιορτή, αλλά πόλεμο.
Τα μάσκουλα, όπως τα γνωρίζουν οι Ανδριώτες, είναι μικρά σιδερένια δοχεία, βαριάς κατασκευής, γεμάτα με μπαρούτι και σφιχτά συμπιεσμένα υλικά. Με ένα φυτίλι που εισάγεται στη βάση τους, δίνουν μια έκρηξη τόσο ισχυρή, ώστε να γίνεται αισθητή όχι μόνο στα αυτιά αλλά και στο σώμα. Είναι επαναχρησιμοποιούμενα, προετοιμάζονται με επιμονή και φροντίδα, και αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι του Πάσχα του νησιού.
Για την Άνδρο οι Στενιές θεωρούνται η αρχική εστία του εθίμου στο νησί και ότι από εκεί διαδόθηκε σε άλλα χωριά, όπως Αποίκια, Στραπουργιές και Λάμυρα. Αυτό στηρίζεται κυρίως στην τοπική ιστορική μαρτυρία του άρθρου του Νίκου Βασιλόπουλου . Υπάρχουν και ενδιαφέρουσες συμπληρωματικές μαρτυρίες ότι ανάλογες χρήσεις υπήρξαν και αλλού στον ελληνικό χώρο. Στα σχόλια του ίδιου άρθρου αναφέρονται το Βραχνού της Άνδρου, όπου τα αποκαλούσαν «ντριμπούνια», και νεότερη αναφορά για χρήση μάσκουλων στην Πρέβεζα στην πρώτη Ανάσταση. Αυτές είναι χρήσιμες ενδείξεις διάχυσης του εθίμου. Τέλος, υπάρχει και η σύγχρονη κοινωνική διάσταση: δημοσιεύματα από την Άνδρο δείχνουν ότι το έθιμο στις Στενιές παραμένει πολύ ζωντανό. Άρα δεν μιλάμε για νεκρό κατάλοιπο, αλλά για έθιμο που συνεχίζεται δυναμικά μέχρι σήμερα
Από το cannone a mascolo στο ανδριώτικο έθιμο
Η λειτουργία του ήταν απλή αλλά ιδιοφυής για την εποχή. Πολλά γεμάτα μάσκουλα μπορούσαν να ετοιμαστούν εκ των προτέρων, επιτρέποντας διαδοχικές βολές σε σύντομο χρόνο – ένα σημαντικό πλεονέκτημα σε ναυτικές συγκρούσεις. Δεν προορίζονταν για την καταστροφή τειχών, αλλά για την αντιμετώπιση ανθρώπινων στόχων και ξύλινων πλοίων.
Η τεχνολογία αυτή, που αναπτύχθηκε κυρίως από Ιταλούς ναυτικούς – Γενοβέζους και Βενετούς – άφησε το αποτύπωμά της σε όλη τη Μεσόγειο. Και μαζί της, πέρασε και η λέξη.
Η μετάβαση από τον πόλεμο στη γιορτή
Το ίδιο φαίνεται πως συνέβη και στον ελληνικό χώρο. Στη Μάνη, αλλά και στην Άνδρο, το μάσκουλο διατηρήθηκε ως αντικείμενο, αλλά άλλαξε χρήση. Από όπλο έγινε ήχος γιορτής.
Οι Στενιές: η καρδιά του εθίμου
Από τις Στενιές το έθιμο διαδόθηκε στα Αποίκια, στις Στραπουργιές, στα Λάμυρα και αργότερα σε άλλα μέρη του νησιού. Όμως η “καρδιά” του παρέμεινε εκεί, στα σοκάκια του χωριού, όπου κάθε Πάσχα ο ήχος γίνεται συνέχεια μιας παράδοσης αιώνων.
Τα μάσκουλα δεν είναι απλώς εντυπωσιακά. Είναι ένα σπάνιο παράδειγμα πολιτισμικής συνέχειας. Ένα τεχνολογικό κατάλοιπο του Μεσαίωνα που δεν κατέληξε σε μουσείο, αλλά ενσωματώθηκε στη ζωντανή παράδοση.
Και ίσως αυτό είναι το πιο συγκλονιστικό: ότι κάθε έκρηξη τη νύχτα της Ανάστασης δεν είναι μόνο γιορτή. Είναι ένας απόηχος της Μεσογείου του 15ου αιώνα, που επιμένει να ακούγεται μέσα στους αιώνες — μεταμορφωμένος, αλλά ζωντανός.
Please accept YouTube cookies to play this video. By accepting you will be accessing content from YouTube, a service provided by an external third party.
If you accept this notice, your choice will be saved and the page will refresh.
Και φέτος, όπως κάθε χρόνο, οι Στενιές στέκονται πιστές σε μια παράδοση που δεν σίγησε ποτέ. Το χωριό ετοιμάζεται να υποδεχθεί τους επισκέπτες του, όχι απλώς για να δουν, αλλά για να νιώσουν. Να ζήσουν από κοντά τον εκκωφαντικό, σχεδόν τελετουργικό ήχο από τα μάσκουλα, που σκίζει τη νύχτα της Ανάστασης και γεμίζει τον τόπο μνήμη, ένταση και συγκίνηση. Γιατί στις Στενιές, ο ήχος αυτός δεν είναι μόνο γιορτή· είναι συνέχεια. Και όσοι τον ακούσουν, γίνονται για λίγο μέρος της.
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect
Πηγή : https://androshistoria.blogspot.com/2016/11/blog-post.html