Η Έξοδος του Μεσολογγίου έχει χαραχθεί στη συλλογική μνήμη ως μία από τις κορυφαίες στιγμές της Επανάστασης του 1821, ως πράξη ύψιστης αυτοθυσίας και εθνικού μεγαλείου. Όμως πίσω από το σύμβολο, πίσω από τη μεταγενέστερη εξιδανίκευση και την ηρωική συμπύκνωση του γεγονότος, υπήρξε μια πραγματικότητα πολύ πιο σκληρή, πιο γήινη και βαθιά ανθρώπινη. Υπήρξαν σώματα εξαντλημένα, άνθρωποι πεινασμένοι, άρρωστοι, άυπνοι, εκτεθειμένοι στα στοιχεία της φύσης, μέσα σε έναν τόπο που δεν δοκιμαζόταν μόνο από τον εχθρό, αλλά και από το ψύχος, την υγρασία, τη βροχή και τη νυχτερινή αβεβαιότητα. Αν κάτι προκύπτει με ιδιαίτερη ενάργεια από τις σελίδες του Νικολάου Κασομούλη και από τις λοιπές μαρτυρίες της εποχής, είναι ότι ο καιρός δεν στάθηκε απλό σκηνικό της τραγωδίας. Υπήρξε ένας από τους σιωπηλούς συντελεστές της.
Οι τελευταίες εβδομάδες της πολιορκίας είχαν ήδη οδηγήσει το Μεσολόγγι στα όρια της αποσύνθεσης. Η πείνα είχε λάβει ακραίες διαστάσεις, οι αρρώστιες θέριζαν, η καθημερινότητα είχε απογυμνωθεί από κάθε στοιχειώδη ασφάλεια. Οι πολιορκημένοι δεν μάχονταν πλέον για την άνεση ή την αξιοπρέπεια, αλλά για τη γυμνή επιβίωση.
Στις σχετικές μαρτυρίες διαβάζει κανείς ότι οι τροφές είχαν σχεδόν εκλείψει, ότι ακόμη και τα πιο ακάθαρτα ζώα ή τα ποντίκια είχαν καταστεί μέσο παράτασης της ζωής, ενώ η ελπίδα στρεφόταν όλο και περισσότερο προς μια βοήθεια που αργούσε. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ιδιαίτερη σημασία αποκτά και η μαρτυρία του Ιωάννη Μάγερ. Δεν μιλά απλώς για κρύο με τη μετεωρολογική έννοια, αλλά για ψύχος που «ενοχλεί υπερβολικώς», ακριβώς επειδή δεν υπήρχαν ξύλα για φωτιά. Η παρατήρηση αυτή είναι καίρια. Δείχνει ότι το Μεσολόγγι δεν υπέφερε μόνο από την πείνα, αλλά και από την αδυναμία να ζεσταθεί, να προστατευθεί, να διατηρήσει τις τελευταίες σωματικές του αντοχές.
Αυτή η διάσταση φωτίζεται ακόμη περισσότερο όταν στραφεί κανείς στο Νικόλαο Κασομούλη. Στις σελίδες του, η πολιορκία δεν παρουσιάζεται ως αφηρημένη ιστορική έννοια, αλλά ως άμεση εμπειρία.
Η γραφή του διασώζει την ταραχή, τον πανικό, τις αντιφάσεις, τη σύγχυση, αλλά και τις μικρές, απολύτως ανθρώπινες λεπτομέρειες που κάνουν την Ιστορία αληθινή. Εκεί δεν συναντούμε μόνο την αγωνία της στρατιωτικής απόφασης, αλλά και την αίσθηση της βροχής, της νύχτας, του κρύου, της λάσπης, της δυσκολίας στο βάδισμα, της υγρασίας που κατακάθεται στα σώματα. Έτσι, οι πηγές της εποχής επιτρέπουν να δει κανείς την Έξοδο όχι μόνο ως ηρωική πράξη, αλλά και ως κορύφωση μιας ακραίας βιολογικής και ψυχικής καταπόνησης.
Ιδιαίτερο βάρος έχει η αναφορά του Κασομούλη ότι στις 8 Απριλίου ξέσπασε «ραγδαία βροχή και χάλαζα», γεγονός που επηρέασε τις κινήσεις του Καραϊσκάκη και των δυνάμεων που επιχειρούσαν να προσεγγίσουν για βοήθεια. Η μαρτυρία αυτή δεν είναι επουσιώδης. Αντιθέτως, δείχνει ότι ο καιρός μπορούσε να επηρεάσει άμεσα την ιστορική εξέλιξη. Οι άνδρες, ευρισκόμενοι «εις το γελέκι», δηλαδή με ανεπαρκή προστασία, βράχηκαν τόσο ώστε να μην είναι πλέον σε θέση να κινηθούν κανονικά. Το επεισόδιο αυτό, αν ιδωθεί σε συνδυασμό με τη γενικότερη κατάσταση εξάντλησης, αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα: η καθυστέρηση της βοήθειας δεν συνδέεται μόνο με πολεμικούς λόγους, αλλά και με τη φυσική αδυναμία που επέβαλαν οι καιρικές συνθήκες.
Ακόμη και η εσωτερική προετοιμασία της Εξόδου φέρει τη σφραγίδα της απελπισίας και του αυτοσχεδιασμού. Η δραματική φράση «γεφύρια δεν επήραμεν να βάλωμεν εις το αυλάκι του Ουμέρ-πασιά» φανερώνει την αποκάλυψη ενός τραγικού κενού την πιο κρίσιμη ώρα. Το «αυλάκι» εδώ δεν είναι παρά η τάφρος-εμπόδιο των πολιορκητών, και η διαπίστωση ότι δεν είχαν προβλεφθεί πρόχειρα γεφυρώματα σημαίνει ότι, την ώρα της μαζικής εξόδου, ο κόσμος κινδύνευε να φτάσει εκεί και να παγιδευτεί. Η λύση ήταν απελπισμένη και πρόχειρη: στρώματα, υλικά από καλύβες, ό,τι μπορούσε να γεμίσει έστω μερικώς το εμπόδιο. Η Έξοδος, λοιπόν, δεν ήταν ένα άψογα οργανωμένο στρατιωτικό σχέδιο. Ήταν η τελευταία πράξη ενός κόσμου που έφτανε στα όρια της αντοχής και επιχειρούσε να σωθεί με μέσα στοιχειώδη, σχεδόν οικιακά.
Η ΜΕΤΕΩΡΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΣΕ ΣΥΝΔΥΑΣΜΟ ΜΕ ΤΑ ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ
Εδώ ακριβώς η μετεωρολογική προσέγγιση μπορεί να προσθέσει ουσιαστική γνώση. Από τη συνδυασμένη εξέταση των πεδίων της Reanalysis προκύπτει ότι η περιοχή του Μεσολογγίου στις κρίσιμες ημέρες των αρχών Απριλίου 1826 βρισκόταν σε περιβάλλον ψυχρό, υγρό και ασταθές, χωρίς όμως να διακρίνεται κάποιο εξαιρετικά βαθύ ή αποκομμένο ανώτερο χαμηλό πάνω από τη Δυτική Ελλάδα.
Please accept YouTube cookies to play this video. By accepting you will be accessing content from YouTube, a service provided by an external third party.
If you accept this notice, your choice will be saved and the page will refresh.
Οι χάρτες των 500 hPa δείχνουν ότι ο ελλαδικός χώρος τελούσε υπό βορειοδυτική ροή ψυχρότερων αέριων μαζών στην ανώτερη τροπόσφαιρα, με ήπια έως μέτρια αυλωνική διάταξη. Δεν φαίνεται, δηλαδή, ένας δραματικός και βαθύς αυλώνας, φαίνεται όμως μια συνολική κυκλοφορία απολύτως συμβατή με άστατο καιρό και δυναμική υποστήριξη φαινομένων. Η εικόνα αυτή συνηγορεί υπέρ μιας κακοκαιρίας ψυχρού και δυναμικού χαρακτήρα.
Το στοιχείο αυτό καθίσταται ακόμη σαφέστερο από τους χάρτες του CAPE. Στην περιοχή του Μεσολογγίου οι τιμές της διαθέσιμης δυναμικής αστάθειας παραμένουν χαμηλές,. Δεν πρόκειται, επομένως, για περιβάλλον πρόσφορο για ισχυρές θερμικές καταιγίδες, όπως αυτές που παράγονται από έντονη επιφανειακή θέρμανση. Αν πράγματι σημειώθηκε η «ραγδαία βροχή και χάλαζα» της 8ης Απριλίου, η ερμηνεία της πρέπει να αναζητηθεί μάλλον σε ευρύτερη δυναμική υποστήριξη, σε ανύψωση συνδεδεμένη με διαταραχή μεγαλύτερης κλίμακας, ίσως και σε τοπική ενίσχυση από την υγρασία του Ιονίου και τη μορφολογία της δυτικής ελληνικής γης. Με απλούστερα λόγια, το επεισόδιο δεν φαίνεται να ήταν μια κλασική θερμική καταιγίδα, αλλά μέρος ενός ψυχρότερου και συνοπτικά ασταθούς περιβάλλοντος.
Παράλληλα, οι χάρτες της θερμοκρασίας στα 2 μέτρα δείχνουν μέσες τιμές στην ευρύτερη περιοχή του Μεσολογγίου γύρω στους 12 έως 13 βαθμούς Κελσίου. Οι αριθμοί αυτοί, απομονωμένοι, δεν προκαλούν εντύπωση. Όμως δεν είναι δυνατόν να διαβάζονται ανεξάρτητα από τις ιστορικές συνθήκες. Για έναν πληθυσμό υποσιτισμένο, αδύναμο, βρεγμένο, εκτεθειμένο τη νύχτα, χωρίς επαρκή ρουχισμό και χωρίς δυνατότητα θέρμανσης, τέτοιες μέσες θερμοκρασίες δεν είναι ήπιες. Γίνονται επιβαρυντικές, διαβρωτικές, σωματικά ανυπόφορες. Το ψύχος της πηγής δεν είναι ψύχος αφηρημένο· είναι το κρύο που εισχωρεί σε σώματα ήδη καταβεβλημένα. Έτσι εξηγείται και η τόσο ανθρώπινη λεπτομέρεια στον Κασομούλη, όταν κάποιος αρνείται να αποχωριστεί την κάπα και τη φλοκάτη του «διότι κρυολογώ». Η στιγμή είναι σχεδόν συμβολική. Μέσα στο ύψος της ιστορικής τραγωδίας, προβάλλει το απλό, άμεσο, ακαριαίο βάρος της ανθρώπινης ανάγκης να προστατευθεί από το κρύο.
Οι χάρτες του υετού συμπληρώνουν την εικόνα. Η περιοχή του Μεσολογγίου δεν φαίνεται να τοποθετείται ακριβώς στον πυρήνα των μέγιστων ποσοτήτων, βρίσκεται όμως σαφώς μέσα σε ζώνη υγρών και ασταθών συνθηκών κατά τις 8 έως 10 Απριλίου. Το γεγονός αυτό δεν αποδεικνύει αυτοτελώς ένα τοπικό επεισόδιο χαλαζόπτωσης, ιδίως σε τόσο αδρή reanalysis και για τόσο πρώιμη περίοδο, όμως σε καμία περίπτωση δεν το αναιρεί. Αντιθέτως, παρέχει το ευρύτερο πλαίσιο που καθιστά τη μαρτυρία του Κασομούλη πλήρως εύλογη. Η reanalysis δεν αποτυπώνει κάθε τοπική έξαρση· αποκαθιστά όμως το σκηνικό μέσα στο οποίο μια τέτοια έξαρση μπορεί να συμβεί.
Please accept YouTube cookies to play this video. By accepting you will be accessing content from YouTube, a service provided by an external third party.
If you accept this notice, your choice will be saved and the page will refresh.
Η ΝΥΧΤΑ ΤΗΣ ΕΞΟΔΟΥ
Το δραματικότερο ίσως σημείο είναι η ίδια η νύχτα της Εξόδου. Ο Κασομούλης παρατηρεί ότι η σελήνη αρχικά σκεπάστηκε από σκοτεινό σύννεφο και έβρεξε λίγο, με αποτέλεσμα ο τόπος να γλιστρά αλλά και να προσφέρεται συγχρόνως το πολύτιμο σκοτάδι για την κάλυψη της κίνησης. Πρόκειται για μια από εκείνες τις στιγμές όπου ο καιρός μοιάζει να χαρίζει πρόσκαιρη εύνοια. Και όμως, λίγο αργότερα, το σύννεφο διαλύεται και η σελήνη φωτίζει «ωσάν ημέρα». Το σκοτάδι χάνεται, το φως προδίδει, η σύγχυση κορυφώνεται. Το επεισόδιο αυτό, είτε ιδωθεί ιστορικά είτε συμβολικά, συμπυκνώνει όλη την ειρωνεία της τραγωδίας: η φύση φαίνεται να προστατεύει για μια στιγμή και αμέσως μετά να αποσύρει το κάλυμμά της.
Στο τέλος, μένει η αίσθηση ότι η Έξοδος του Μεσολογγίου δεν υπήρξε απλώς μια σύγκρουση ανθρώπων και στρατών. Υπήρξε και αναμέτρηση με τις συνθήκες του κόσμου: με την πείνα, το ψύχος, τη βροχή, την υγρασία, τη λάσπη, τη νύχτα, το φεγγάρι. Η βορειοδυτική ψυχρή ροή στην ανώτερη τροπόσφαιρα, η χαμηλή αλλά υπαρκτή αστάθεια, οι υγρές συνθήκες και το επιβαρυντικό θερμικό περιβάλλον δεν αποτελούν απλές τεχνικές παρατηρήσεις. Όλες μαζί συνθέτουν την ατμόσφαιρα μιας ιστορικής στιγμής όπου ο άνθρωπος αγωνιζόταν όχι μόνο εναντίον του εχθρού, αλλά και εναντίον της φθοράς που του επέβαλλαν τα ίδια τα στοιχεία της φύσης.
Έτσι, όταν πια διαβάζουμε τον Κασομούλη υπό το φως των ιστορικών πηγών και των χαρτών της reanalysis, η μαρτυρία του αποκτά νέο βάθος. Η βροχή δεν είναι λογοτεχνικό εύρημα. Το χαλάζι δεν είναι υπερβολή. Το ψύχος δεν είναι υποσημείωση. Είναι όλα μαζί μέρος της αλήθειας του Μεσολογγίου. Και τότε η Έξοδος παύει να είναι μόνο ένας θρύλος ελευθερίας. Γίνεται ξανά αυτό που υπήρξε: μια ανθρώπινη τραγωδία υψωμένη στο μέτρο του ηρωισμού, κάτω από έναν ουρανό βαρύ, ψυχρό και ασταθή, ο οποίος δεν έμεινε αμέτοχος, αλλά σφράγισε με τον δικό του τρόπο τις τελευταίες ώρες των πολιορκημένων. Οι χάρτες της reanalysis δεν λειτουργούν πλέον ως εικονογράφηση, αλλά ως γέφυρα ανάμεσα στην ιστορική μαρτυρία και στη σύγχρονη επιστημονική προσέγγιση. Και τότε φαίνεται ακόμη εντονότερα ότι οι πηγές δεν μιλούν μόνο για έναν αγώνα εναντίον των όπλων, αλλά και για μια αναμέτρηση με τον ίδιο τον καιρό, τη στιγμή που η Ιστορία πάγωνε κάτω από βροχή και φεγγάρι.
Please accept YouTube cookies to play this video. By accepting you will be accessing content from YouTube, a service provided by an external third party.
If you accept this notice, your choice will be saved and the page will refresh.
Στο τέλος, όταν η ιστορική μνήμη αφήνει πίσω της τους χάρτες, τα δεδομένα και τις αναλύσεις, μένει πάντοτε η βαθύτερη αλήθεια που διέσωσε η ποίηση. Οι «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» του Διονυσίου Σολωμού δεν είναι μόνο το λογοτεχνικό μνημείο του Μεσολογγίου, αλλά η πιο πυκνή έκφραση εκείνης της εσωτερικής ελευθερίας που δεν συντρίβεται ούτε από την πείνα, ούτε από το ψύχος, ούτε από τον φόβο του θανάτου. Και όταν ο λόγος αυτός ντύνεται με τη μουσική του Γιάννη Μαρκόπουλου, αποκτά ακόμη μεγαλύτερη δύναμη: γίνεται θρήνος, ανάταση και μνήμη μαζί. Γίνεται η ηχώ μιας Ελλάδας που δοκιμάζεται, αλλά δεν λυγίζει. Έτσι, το Μεσολόγγι δεν μένει μόνο ως ιστορικό γεγονός, αλλά ως διαρκές σύμβολο αγώνα, αξιοπρέπειας και ελευθερίας.
Πηγές – Βιβλιογραφία: Ν. Κασομούλης, Με το σπαθί εις το χέρι και με το ντουφέκι: Στο πολιορκημένο Μεσολόγγι· Ν. Κασομούλης, Ενθυμήματα Στρατιωτικά· Μηχανή του Χρόνου, αφιέρωμα για την Έξοδο του Μεσολογγίου· ΕΡΤnews Radio 105,8, επετειακό αφιέρωμα· Η Καθημερινή, 1826: Έξοδος του Μεσολογγίου· NOAA 20CRv3.
Ιδιαίτερη μνεία αξίζει στην έμπειρη και έγκυρη δημοσιογράφο κ. Κατερίνα Ροββά, η συμβολή της οποίας στο στήσιμο του άρθρου υπήρξε ουσιαστική. Χάρη στην έρευνά στα Αρχεία του Κράτους, από την μεριά της και την Reanalysis που επιμελήθηκα , μπορέσαμε από κοινού να αποκτήσουμε μια πληρέστερη μετεωρολογική εικόνα για εκείνη την εποχή την οποία και σας την μεταφέρουμε . Το θέμα θα προβληθεί και από “ΤΑ ΝΕΑ” με τον τρόπο γραφής της δημοσιογράφου.
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect