Στην πρόσφατη ανάρτησή μας αναφέραμε με σαφήνεια ότι τα βαρομετρικά συστήματα που αναμένονται από την ερχόμενη εβδομάδα απαιτούν προσοχή. Όλα τα διαθέσιμα στοιχεία συγκλίνουν στο ότι πρόκειται για διαταραχές με δυναμική παρουσία, ικανές να δώσουν γενικευμένα φαινόμενα, τα οποία κατά τόπους ενδέχεται να είναι ιδιαίτερα ισχυρά. Παράλληλα, οι άνεμοι αναμένεται να πνέουν θυελλώδεις, ενώ στα ορεινά η επανεμφάνιση των χιονοπτώσεων θεωρείται πολύ πιθανή, με τα χιονοδρομικά κέντρα να δέχονται νέο φρέσκο χιόνι. Η θερμοκρασία, τέλος, θα κινηθεί κάτω από τα φυσιολογικά για την εποχή επίπεδα, δίνοντας στο σκηνικό σαφώς πιο χειμερινά χαρακτηριστικά. Χρειάζεται, ωστόσο, η αναγκαία επιστημονική ψυχραιμία. Μόνο τη Δευτέρα θα μπορούμε να προσδιορίσουμε με μεγαλύτερη σαφήνεια την ακριβή τροχιά του συστήματος, το βάθος του χαμηλού, τα ποιοτικά χαρακτηριστικά του, αλλά και τις περιοχές που θα βρεθούν περισσότερο εκτεθειμένες. Μέχρι τότε, η προσοχή είναι δικαιολογημένη, όχι όμως και η υπερβολή.
Τα ισχυρότερα χαμηλά της Μεσογείου τα τελευταία 40 χρόνια
Η συζήτηση αυτή, αναπόφευκτα, φέρνει ξανά στο προσκήνιο το ερώτημα για το πόσο βαθιά μπορούν να φτάσουν τέτοια συστήματα στη Μεσόγειο. Η σχετική βιβλιογραφία δείχνει ότι τα χαμηλότερα βαρομετρικά που έχουν τεκμηριωθεί σε περιπτώσεις εκρηκτικής κυκλογένεσης και medicanes κινούνται σε ένα εντυπωσιακό εύρος. Στο βαθύτερο άκρο ξεχωρίζουν τα 972 hPa της περίφημης «μετεωρολογικής βόμβας» στο Αιγαίο στις 21 και 22 Ιανουαρίου 2004, μια τιμή που συγκαταλέγεται στις χαμηλότερες των τελευταίων δεκαετιών στην περιοχή. Ακολουθεί το κλιματολογικό άκρο των 975 hPa για εκρηκτικές κυκλογενέσεις στη δυτική Μεσόγειο, ενώ στον κόσμο των medicanes η χαμηλότερη συχνά αναφερόμενη τιμή είναι τα 978,6 hPa της Qendresa το 2014, αν και η πιο ασφαλής βιβλιογραφική αποτίμηση για το ίδιο σύστημα τοποθετεί την ελάχιστη πίεσή του στην περιοχή των 984 με 985 hPa.
Ιδιαίτερα βαθύ χαμηλό υπήρξε και ο Ianos, με ελάχιστη πίεση 984,3 hPa, ενώ ακολουθούν το Querida του 2006 με 986 hPa και ο Zorbas του 2018 με 987 hPa. Συνολικά, η εικόνα είναι σαφής: τα πιο βαθιά χαμηλά της Μεσογείου, είτε πρόκειται για εκρηκτικές κυκλογενέσεις είτε για τροπικόμορφα συστήματα, κινούνται συνήθως στην περιοχή των 972 έως 987 hPa. Πρόκειται για πιέσεις που φανερώνουν ότι η Μεσόγειος, παρά τη φήμη της ως σχετικά ήπιας λεκάνης, μπορεί κατά περιόδους να παράγει εξαιρετικά σφοδρά και επικίνδυνα συστήματα.
Please accept YouTube cookies to play this video. By accepting you will be accessing content from YouTube, a service provided by an external third party.
If you accept this notice, your choice will be saved and the page will refresh.
Please accept YouTube cookies to play this video. By accepting you will be accessing content from YouTube, a service provided by an external third party.
If you accept this notice, your choice will be saved and the page will refresh.
Οι ανθρώπινες απώλειες και οι οικονομικές επιπτώσεις
Αν, όμως, το ερώτημα πάψει να είναι αποκλειστικά μετεωρολογικό και γίνει βαθύτερα ανθρώπινο, τότε η εικόνα γίνεται ακόμη πιο βαριά. Διότι η σύγχρονη ιστορία της Μεσογείου δεν γράφεται μόνο με hPa, αλλά και με απώλειες, καταστροφές και κοινωνικά τραύματα. Και μέσα σε αυτή τη μνήμη, ο Daniel του 2023 δεν ήταν απλώς μια ακόμη μεγάλη κακοκαιρία. Ήταν ένα ιστορικό ορόσημο. Στη Λιβύη, το πέρασμα του Daniel άφησε πίσω του μια βιβλική καταστροφή. Οι καταρρεύσεις φραγμάτων, οι σαρωτικές πλημμύρες και η διάλυση ολόκληρων αστικών ζωνών οδήγησαν σε χιλιάδες θανάτους, δεκάδες χιλιάδες εκτοπισμένους και οικονομικές απώλειες γιγαντιαίας κλίμακας. Μόνο για τη Λιβύη, η καταστροφή αποτιμήθηκε σε περίπου 19 δισεκατομμύρια δολάρια, ενώ και στην Ελλάδα το ίδιο σύστημα προκάλεσε τεράστιες ζημιές, αφήνοντας βαθύ αποτύπωμα κυρίως στη Θεσσαλία και οδηγώντας σε ευρωπαϊκή οικονομική στήριξη μέσω του Ταμείου Αλληλεγγύης. Σε όρους ανθρώπινου πόνου και υλικής καταστροφής, ο Daniel βρίσκεται πλέον στην κορυφή της σύγχρονης μεσογειακής μνήμης.
⚠️H ΑΠΟΡΡΟΗ ΚΑΙ Η ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΑ ΣΤΙΣ ΠΛΗΜΜΥΡΕΣ ΤΗΣ VALENCIA
✅Η ροή στη χαράδρα del Poyo και το φαινόμενο «χοάνης» σε ορισμένες περιοχές της μητροπολιτικής περιοχής της Βαλένθια είναι δύο από τα κλειδιά που εξηγούν τις σοβαρές επιπτώσεις της μεγάλης πλημμύρας. Του φαινομένου, το… pic.twitter.com/uaD39ACgSP— Theodoros Kolydas (@KolydasT) October 31, 2024
Πολύ πιο πίσω, αλλά πάντως σε εξαιρετικά βαριά κλίμακα, ακολουθούν άλλα επεισόδια των τελευταίων ετών. Οι καταστροφικές πλημμύρες της Βαλένθιας το 2024, μέσα από το επεισόδιο DANA στην ανατολική Ισπανία, υπενθύμισαν με δραματικό τρόπο ότι και η δυτική Μεσόγειος παραμένει μια από τις πιο ευάλωτες περιοχές της Ευρώπης στα ακραία πλημμυρικά γεγονότα. Οι ανθρώπινες απώλειες ήταν πολύ μεγάλες, ενώ και το οικονομικό αποτύπωμα υπήρξε συντριπτικό, δείχνοντας πόσο γρήγορα μια αστική πλημμύρα μπορεί να εξελιχθεί σε εθνική τραγωδία. Οι φονικές πλημμύρες της Βαλένθιας το 2024, μέσα από το επεισόδιο DANA στην ανατολική Ισπανία, άφησαν πίσω τους 224 νεκρούς και 13 αγνοουμένους, σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Στην ίδια σκοτεινή ακολουθία καταστροφών ανήκει και η Vaia, ή Adrian, του 2018. Το σύστημα αυτό έπληξε κυρίως τη βόρεια Ιταλία και ευρύτερα τον χώρο της δυτικής Μεσογείου, αφήνοντας πίσω του δεκάδες νεκρούς (29 ) και ζημιές δισεκατομμυρίων ευρώ. Δεν ήταν απαραίτητα το πιο ακραίο από πλευράς συνολικού υετού, ήταν όμως ένα από τα πλέον ακριβά επεισόδια ως προς τις συνέπειες σε υποδομές, δασικά οικοσυστήματα και οδικά δίκτυα. Σημαντική θέση κατέχει και η Storm Alex του 2020. Η κακοκαιρία άφησε πίσω της 16 νεκρούς, ενώ οι οικονομικές ζημιές μόνο για τη γαλλική πλευρά αποτιμήθηκαν από την ευρωπαϊκή διαδικασία αλληλεγγύης σε περίπου 2,37 δισ. ευρώ
Αν περάσουμε ειδικά στην κατηγορία των medicanes, δηλαδή των τροπικόμορφων συστημάτων της Μεσογείου, η εικόνα σε αριθμούς θυμάτων είναι μικρότερη, όχι όμως αμελητέα. Ο Numa του 2017 συγκαταλέγεται στα φονικότερα τέτοια επεισόδια με 22 νεκρούς , ενώ ο Ianos το 2020 στην Ελλάδα άφησε πίσω του 4 νεκρούς και 1 αγνοούμενο και ζημιές εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρώ. Ο Qendresa το 2014 συνδέθηκε επίσης με 3 ανθρώπινες απώλειες και σοβαρό οικονομικό κόστος, ενώ ο Zorbas το 2018 παραμένει ένα από τα πιο χαρακτηριστικά πρόσφατα παραδείγματα ισχυρού μεσογειακού τροπικόμορφου συστήματος με 6 νεκρούς και 2 αγνοούμενους. Από οικονομική σκοπιά, η κατάταξη είναι επίσης αποκαλυπτική. Ο Daniel παραμένει με διαφορά το πιο ακριβό επεισόδιο των τελευταίων δεκαετιών στη Μεσόγειο. Αμέσως μετά έρχονται οι ισπανικές πλημμύρες του 2024, οι οποίες ανέδειξαν τη νέα πραγματικότητα των μεγάλων αστικών καταστροφών στη δυτική Μεσόγειο. Ακολουθούν η Vaia και η Alex, ενώ σε χαμηλότερη αλλά πάντως πολύ σοβαρή κλίμακα βρίσκονται τα ακριβότερα medicanes, όπως ο Qendresa και ο Ianos.
Αν επιχειρήσει κανείς να δει όλα αυτά μαζί, σε μια κοινή γραμμή ανάγνωσης, τότε προκύπτει ένα ανησυχητικό αλλά αναγκαίο συμπέρασμα. Η Μεσόγειος δεν μπορεί πλέον να αντιμετωπίζεται ως μια λεκάνη ήπιων καιρικών αντιθέσεων, όπου τα ακραία φαινόμενα αποτελούν σπάνιες εξαιρέσεις. Αντίθετα, δείχνει το σκληρό της πρόσωπο με βαθειά βαρομετρικά χαμηλά, καταιγίδες με τεράστιες ποσότητες βροχής, πλημμύρες σε αστικές και ορεινές λεκάνες, αστοχίες υποδομών, ανθρώπινες απώλειες και οικονομικά πλήγματα που πλέον μετρώνται σε δισεκατομμύρια.
Αυτός είναι και ο λόγος που το νέο σύστημα της ερχόμενης εβδομάδας πρέπει να παρακολουθηθεί με σοβαρότητα. Όχι επειδή γνωρίζουμε ήδη ότι θα εξελιχθεί σε ιστορικό επεισόδιο, αλλά ακριβώς επειδή η πρόσφατη εμπειρία έχει διδάξει ότι η Μεσόγειος δεν επιτρέπει εφησυχασμό. Η επιστημονική αξιολόγηση χρειάζεται χρόνο, τα δεδομένα πρέπει να ωριμάσουν και οι λεπτομέρειες θα αποσαφηνιστούν μέσα στις επόμενες ώρες. Όμως η μεγάλη εικόνα είναι ήδη μπροστά μας: ζούμε σε μια λεκάνη που μπορεί να παραγάγει φαινόμενα πολύ πιο ακραία απ’ όσο κάποτε πιστεύαμε. Και αυτό ίσως είναι το σημαντικότερο μήνυμα.
Το ζήτημα δεν είναι μόνο πόσο βαθύ θα γίνει το επόμενο χαμηλό ή πόσα χιλιοστά βροχής θα δώσει. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν έχουμε μάθει να διαβάζουμε σωστά τα σημάδια μιας Μεσογείου που αλλάζει. Ο Daniel υπήρξε το πιο σκληρό παράδειγμα. Το δυσάρεστο είναι πως τίποτε δεν μας επιτρέπει να είμαστε βέβαιοι ότι θα παραμείνει και το τελευταίο.
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect
Πηγές : Flocas, H. A. (2000). Diagnostics of cyclogenesis over the Aegean Sea using potential vorticity inversion. Meteorology and Atmospheric Physics, 73, 25–33. / Lagouvardos, K., Kotroni, V., & Defer, E. (2007). The 21–22 January 2004 explosive cyclogenesis over the Aegean Sea: Observations and model analysis. Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society, 133, 1519–1531. / Pytharoulis, I. (2018). Analysis of a Mediterranean tropical-like cyclone and its sensitivity to the sea surface temperatures. Atmospheric Research, 208, 167–179. / Kouroutzoglou, J., Flocas, H. A., Matsangouras, I. T., & Keay, K. (2011). Climatological aspects of explosive cyclones in the Mediterranean. International Journal of Climatology / Προσωπικό μου Αρχείο