Το πρωινό της Πρωτοχρονιάς εκόνες και μαρτυρίες από το Πόρτο Ράφτη με τονφακό του Ηλία Χασιώτη προκάλεσαν εύλογο ενδιαφέρον , καθώς η θάλασσα έμοιαζε να «βγάζει καπνό», σαν να αχνίζει, δημιουργώντας μια σχεδόν κινηματογραφική εικόνα πάνω από το νερό. Κάποιοι μίλησαν για «θαλάσσιο καπνό», άλλοι για ομίχλη, ενώ δεν έλειψαν και οι πιο ανήσυχες ερμηνείες. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για ένα απολύτως φυσικό μετεωρολογικό φαινόμενο, γνωστό διεθνώς ως sea smoke ή steam fog, το οποίο εμφανίζεται σπάνια στην Ελλάδα, αλλά είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακό όταν συμβεί.
Το sea smoke δεν έχει καμία σχέση με ρύπανση, καύση ή χημικές εκπομπές. Είναι το ορατό αποτέλεσμα μιας έντονης αλληλεπίδρασης ανάμεσα στον αέρα και τη θάλασσα, όταν οι θερμοκρασιακές αντιθέσεις γίνονται ακραίες για τα δεδομένα της περιοχής.
Πώς δημιουργείται ο «καπνός» πάνω από τη θάλασσα
Ο μηχανισμός είναι απλός, αλλά απαιτεί πολύ συγκεκριμένες συνθήκες. Όταν πολύ ψυχρές αέριες μάζες κινούνται πάνω από σχετικά θερμό νερό, η επιφάνεια της θάλασσας αρχίζει να εξατμίζεται με έντονο ρυθμό. Σας θυμίζουμε ότι η θερμοκρασία της θάλασσας αυτή την εποχή βρίσκεται περί τους 17 βαθμούς Κελσίου .
Οι υδρατμοί που παράγονται έρχονται σε επαφή με τον παγωμένο αέρα ακριβώς από πάνω τους και συμπυκνώνονται σχεδόν ακαριαία, σχηματίζοντας μικροσκοπικά σταγονίδια: δηλαδή ομίχλη.
Επειδή η διαδικασία γίνεται πολύ κοντά στην επιφάνεια και συνοδεύεται από αναταράξεις, η ομίχλη δεν απλώνεται ομοιόμορφα, αλλά σχηματίζει «τούφες», στροβιλισμούς και ανοδικές κινήσεις, που θυμίζουν καπνό να αναδύεται από το νερό.
Γι’ αυτό και η λαϊκή περιγραφή «η θάλασσα καπνίζει» είναι οπτικά απολύτως εύστοχη, έστω κι αν επιστημονικά μιλάμε για ομίχλη εξάτμισης.
Γιατί το είδαμε στο Πόρτο Ράφτη
Η εμφάνιση του φαινομένου δεν είναι τυχαία. Η χώρα επηρεάστηκε από ιδιαίτερα έντονη ψυχρή εισβολή, με θερμοκρασίες αέρα αρκετά χαμηλότερες από τις κανονικές για την εποχή, ενώ η θερμοκρασία της θάλασσας παρέμενε σχετικά υψηλή, έχοντας «αποθηκεύσει» θερμότητα από το προηγούμενο διάστημα. Στο Πόρτο Ράφτη, ο συνδυασμός χαμηλής θερμοκρασίας αέρα, ασθενούς έως μέτριου ανέμου και προστατευμένων θαλάσσιων όρμων λειτούργησε με παρόμοιο τρόπο. Σε τέτοιες συνθήκες, ακόμη και μικρές διαφορές θερμοκρασίας μπορούν να κάνουν το φαινόμενο ορατό.
Από μετεωρολογικής άποψης, το sea smoke δεν είναι επικίνδυνο από μόνο του, αλλά μπορεί να έχει έμμεσες επιπτώσεις. Η μειωμένη ορατότητα κοντά στην επιφάνεια της θάλασσας μπορεί να δυσκολέψει τη ναυσιπλοΐα μικρών σκαφών ή την προσέγγιση λιμανιών. Σε συνθήκες ισχυρού παγετού, τα υπέρψυκτα σταγονίδια μπορεί να προκαλέσουν παγοποίηση σε μεταλλικές επιφάνειες, φαινόμενο γνωστό σε πιο βόρεια γεωγραφικά πλάτη.
Για τον απλό παρατηρητή, πάντως, το sea smoke αποτελεί κυρίως ένα οπτικό αποτύπωμα έντονου ψύχους και όχι λόγου ανησυχίας.
Είναι το ίδιο με την “θαλάσσια ομίχλη” (sea fog);
Όχι. Η sea fog συνήθως είναι advection fog: όταν θερμός/υγρός αέρας κινείται πάνω από ψυχρότερη επιφάνεια νερού και ψύχεται μέχρι το σημείο δρόσου.Το sea smoke είναι το αντίστροφο σενάριο: πολύ ψυχρός αέρας πάνω από θερμότερο νερό με έντονη εξάτμιση.
Μπορεί να γίνει “freezing fog”;
Ναι. Αν ο αέρας είναι κάτω από 0°C, το sea smoke μπορεί να συνοδεύεται από υπέρψυκτα σταγονίδια και να δημιουργεί: παγοποίηση σε επιφάνειες, πάχνη/παγοκρυστάλλους (σε κατάλληλες συνθήκες). Αυτός είναι και ένας λόγος που στη ναυσιπλοΐα και στην παράκτια υποδομή έχει πρακτική σημασία.
Ένα σπάνιο αλλά αποκαλυπτικό φαινόμενο
Στην Ελλάδα, το sea smoke δεν εμφανίζεται συχνά, ακριβώς επειδή οι θάλασσές μας σπάνια συναντούν τόσο ψυχρές αέριες μάζες. Όταν όμως συμβεί, λειτουργεί ως ζωντανό μάθημα φυσικής της ατμόσφαιρας, αποκαλύπτοντας πόσο δυναμική είναι η ανταλλαγή ενέργειας ανάμεσα στη θάλασσα και τον αέρα.
Οι εικόνες το Πόρτο Ράφτη δεν είναι παρά η ορατή απόδειξη ότι ο καιρός δεν καθορίζεται μόνο από αυτό που μετράμε στο έδαφος, αλλά και από τις αόρατες διεργασίες που εξελίσσονται λίγα εκατοστά πάνω από τη θάλασσα. Εκεί όπου το θερμό νερό «δίνει» υδρατμούς στον ψυχρό αέρα, η φύση μάς επιτρέπει –έστω για λίγο– να δούμε τον ίδιο τον μηχανισμό του καιρού να ξεδιπλώνεται μπροστά στα μάτια μας.
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect