Ήταν 16 Δεκεμβρίου 1988 όταν η χώρα ξύπνησε με μια από τις πιο σοβαρές κατολισθήσεις που έχουν σημειωθεί ποτέ στον κεντρικό οδικό άξονα Ελλάδας. Οι συνεχείς και ισχυρές βροχοπτώσεις των προηγούμενων ημερών είχαν ήδη κορεσμένα τα πρανή στην κοιλάδα των Τεμπών, δημιουργώντας συνθήκες αστάθειας που κορυφώθηκαν τα ξημερώματα: τεράστιοι βράχοι αποκολλήθηκαν από τις απότομες πλαγιές του Ολύμπου και καταπλάκωσαν την Παλαιά Εθνική Οδό Λάρισας–Θεσσαλονίκης.
Από την κατολίσθηση έχασε τη ζωή του ένας οδηγός, ενώ το πέρασμα έκλεισε άμεσα και παρέμεινε αποκλεισμένο για μήνες, προκαλώντας τεράστιες ανατροπές στις μετακινήσεις και στις εμπορευματικές ροές της εποχής.
Οι γεωλόγοι απέδωσαν το φαινόμενο στον συνδυασμό της γεωλογικής ευαισθησίας της περιοχής και στις παρατεταμένες βροχοπτώσεις που είχαν προηγηθεί. Η πίεση του νερού μέσα στις φυσικές ρωγμές του βράχου επιτάχυνε την αποσταθεροποίηση, με αποτέλεσμα μια αιφνίδια κατάρρευση χωρίς προειδοποιητικά σημάδια. Το γεγονός ανέδειξε την ανάγκη για συστηματική γεωτεχνική παρακολούθηση και αποτέλεσε αφετηρία για σημαντικές μεταγενέστερες παρεμβάσεις στον σχεδιασμό και την ασφάλεια του οδικού άξονα του Βορρά.
Την ίδια ημέρα, το βαρομετρικό χαμηλό που έπληξε τη Θεσσαλία προκαλώντας την κατολίσθηση δημιούργησε σοβαρή αστάθεια και στο νοτιοανατολικό Αιγαίο.
Στη Ρόδο καταγράφηκε υδροσίφωνας—ένα εντυπωσιακό αλλά και επικίνδυνο μετεωρολογικό φαινόμενο που σχηματίζεται πάνω από τη θάλασσα όταν η ατμόσφαιρα είναι θερμή, υγρή και με έντονη διάτμηση ανέμου. Αν και το φαινόμενο δεν προκάλεσε ζημιές, αποτέλεσε ένδειξη της σφοδρότητας της κακοκαιρίας που επικρατούσε στη χώρα.
Η 16η Δεκεμβρίου 1988 παραμένει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς ένα και μόνο συστημικό επεισόδιο κακοκαιρίας μπορεί να γεννήσει εντελώς διαφορετικού τύπου κινδύνους: από θαλάσσιους υδροσίφωνες στο Αιγαίο μέχρι μια μοιραία κατολίσθηση στα στενά των Τεμπών. Μια υπενθύμιση ότι η κλιματική και γεωλογική ευαλωτότητα της Ελλάδας απαιτεί διαρκή επαγρύπνηση, σχεδιασμό και επένδυση στην πρόληψη.
AΛΛΕΣ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΚΑΤΟΛΙΣΘΗΣΕΙΣ
Στον Ελλαδικό χώρο η κατολίσθηση η οποία πραγματοποιήθηκε στο Μικρό Χωριό Ευρυτανίας στις 13 Ιανουαρίου του 1963, προκάλεσε σχεδόν την ολοκληρωτική καταστροφή του οικισμού ενώ 13 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους. Από τις σημαντικότερες επίσης θεωρούνται η κατολίσθηση της Παναγοπούλας στην εθνική οδό Κορίνθου-Πατρών το 1971, η κατολίσθηση στην εθνική οδό Αθηνών-Λαμίας, στην περιοχή της Μαλακάσας το 1995 με το κόστος αποκατάστασής της να αποτιμάται σε ποσό άνω του ενός (1) δισεκατομμυρίου δραχμών και τέλος η κατολίσθηση των Τεμπών, οι οποίες προκάλεσαν μεγάλα συγκοινωνιακά προβλήματα και ανθρώπινες απώλειες .
Οι μεγάλες κατολισθήσεις των τελευταίων 40 ετών
- Κατολίσθηση Λάκκου Μεγαλόπολης (1993) : Στον λιγνιτωρυχείο της Μεγαλόπολης συμβαίνει μεγάλη ολίσθηση που επηρεάζει τον εξοπλισμό της ΔΕΗ. Η μετακίνηση μαζών ξεπερνά τα 10 εκατ. m³.
- Κεφαλονιά – Σεισμοί 2014 & επαναλαμβανόμενες κατολισθήσεις : Στη χερσόνησο της Παλικής εκδηλώνονται μεγάλες κατολισθήσεις, με αποκολλήσεις βράχων, καταστροφή δρόμων και ιδίως το κλείσιμο της παραλίας Μύρτου από πτώσεις βράχων.
- Κατολίσθηση στην περιοχή Δερβενίου (2001): Μεγάλη ολίσθηση κατά μήκος της ΠΑΘΕ με διακοπή κυκλοφορίας και ζημιές σε έργα. Προκάλεσε αλλαγές στον τρόπο σχεδιασμού αντιστηρίξεων στον Κορινθιακό.
- Πτώσεις βράχων στα Τέμπη – 2009 και 2010: Κατάρρευση βράχου το 2009 προκαλεί τον θάνατο Ιταλού καθηγητή. Ακολουθούν νέα επεισόδια το 2010, με αποτέλεσμα σημαντική αναθεώρηση των έργων ασφάλειας (σήραγγες Τεμπών).
- Αμύνταιο – Πτολεμαΐδα (2017): Η μεγαλύτερη κατολίσθηση σε ορυχείο στην ιστορία της χώρας. Μετακίνηση 80 εκατ. m³ χωμάτινων μαζών, καταστροφή υποδομών και εγκατάλειψη οικισμού Αναργύρων.
- Κατολισθήσεις Κρήτης (Χανιά, Ρέθυμνο – 2019) :Έντονες βροχοπτώσεις προκαλούν μαζικές καταρρεύσεις πρανών, με νεκρούς και σημαντικές καταστροφές στο οδικό δίκτυο.
- Ζαγόρι – Τρίστενο (2021): Κατολίσθηση σε ορεινό πρανές, με διακοπή οδικής πρόσβασης και ανάγκη νέων γεωλογικών μελετών.
Συμπεράσματα
Οι κατολισθήσεις στον ελληνικό χώρο δεν αποτελούν τυχαία ή σπάνια φαινόμενα· αντίθετα, είναι το αποτέλεσμα μιας επικίνδυνης σύμπτωσης φυσικών διεργασιών, γεωλογικής κληρονομιάς και ανθρώπινων παρεμβάσεων. Τα συχνότερα αίτια περιλαμβάνουν τις έντονες ή παρατεταμένες βροχοπτώσεις, που αυξάνουν την υδροστατική πίεση στις ασυνέχειες των βράχων, οδηγώντας σε αποσταθεροποίηση. Η γεωλογική δομή –ασβεστόλιθοι με ρωγμές, φλύσχης που μαλακώνει με το νερό, σχιστόλιθοι που αποσαθρώνονται εύκολα– συνδυάζεται με την απότομη ελληνική τοπογραφία, δημιουργώντας κατάλληλο υπόβαθρο για αστοχίες πρανών. Σε αυτό το πλαίσιο, ο ανθρώπινος παράγοντας –εκσκαφές, δρόμοι, ανεπαρκείς αποστραγγίσεις– συχνά λειτουργεί ως επιταχυντής.
Οι περιοχές που παρουσιάζουν μεγαλύτερη συχνότητα και ένταση κατολισθήσεων είναι συγκεκριμένες και καλά αναγνωρισμένες. όπως τα Τέμπη, με τις απότομες ασβεστολιθικές πλαγιές, παραμένουν ζώνη μόνιμης γεωτεχνικής επιφυλακής. Στην Ήπειρο, τα βαθιά φαράγγια και τα ισχυρά υδρολογικά φορτία δημιουργούν πρόσφορο έδαφος για ολισθήσεις, ενώ ο Κορινθιακός Κόλπος, μία από τις πιο ενεργές τεκτονικές περιοχές της Ευρώπης, συνδυάζει σεισμική δραστηριότητα και απότομα πρανή. Τα Ιόνια Νησιά καταγράφουν επαναλαμβανόμενες κατολισθήσεις μετά από σεισμούς και έντονες βροχές, ενώ η Κρήτη και η Εύβοια πλήττονται συχνά από έντονα υδρολογικά επεισόδια που ενεργοποιούν αποσχιστικές διεργασίες. Τέλος, η Μεγαλόπολη και η Πτολεμαΐδα, λόγω των ορυχείων, αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα όπου οι ανθρώπινες επεμβάσεις αλλάζουν την ισορροπία των πρανών.
Το κρίσιμο ερώτημα παραμένει: υπάρχουν όρια βροχόπτωσης που μπορούν να λειτουργήσουν ως προειδοποίηση?
Η διεθνής βιβλιογραφία και οι ελληνικές γεωτεχνικές μελέτες δείχνουν ότι δεν υπάρχει ένα ενιαίο, απόλυτο όριο. Κάθε περιοχή έχει το δικό της “κατώφλι”, που εξαρτάται από το είδος της βραχόμαζας, την κλίση, τον βαθμό κορεσμού του εδάφους και το ιστορικό προηγούμενων βροχοπτώσεων. Ωστόσο, η εμπειρία δείχνει ότι:
αθροιστικά ύψη βροχής >100–150 mm σε 24–48 ώρες συχνά προηγούνται κατολισθήσεων σε ορεινές περιοχές,
ενώ πολύ έντονες βροχές (30–50 mm/ώρα) μπορούν να ενεργοποιήσουν άμεσα καταπτώσεις σε πρανή ήδη επιβαρυμένα από διάβρωση ή ανθρώπινες επεμβάσεις.
Σε ορισμένες περιοχές –όπως τα Τέμπη, ο Κορινθιακός ή η Κρήτη– οι γεωτεχνικές υπηρεσίες χρησιμοποιούν πλέον συνδυασμένους δείκτες υετού, που λαμβάνουν υπόψη την ένταση, τη διάρκεια και τον κορεσμό του εδάφους, για να εκτιμήσουν επίπεδα κινδύνου. Το βέβαιο είναι ότι, σε μια χώρα με τόσο έντονη γεωμορφολογία και κλιματική μεταβλητότητα, οι κατολισθήσεις θα συνεχίσουν να αποτελούν μέρος της πραγματικότητας. Η γνώση των αιτίων, η χαρτογράφηση των ευπαθών ζωνών και η έγκαιρη αξιοποίηση των υδρομετεωρολογικών προειδοποιήσεων αποτελούν τα πιο ισχυρά εργαλεία για να προλαμβάνουμε τις επιπτώσεις τους και –πάνω απ’ όλα– για να προστατεύουμε ζωές και υποδομές.
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect