Κάθε χρόνο, στις αρχές Δεκέμβρη, όταν ο καιρός αρχίζει να αλλάζει απότομα, όταν τα πρώτα βαριά σύννεφα σκεπάζουν το Λεκανοπέδιο και οι λαϊκές παροιμίες για τα Νικολοβάρβαρα ξαναζωντανεύουν, η ελληνική παράδοση μας θυμίζει ότι η σχέση του ανθρώπου με τα φυσικά φαινόμενα είναι τόσο παλιά όσο και οι μύθοι του τόπου. Ένας από τους ομορφότερους – και λιγότερο γνωστούς – συνδέεται με τον Άγιο Νικόλαο και με μια σπηλιά στις ανατολικές πλαγιές του Υμηττού.
Τον μύθο αυτόν κατέγραψε ο Νικόλαος Πολίτης στο δίτομο έργο του «Παραδόσεις». Σύμφωνα με τη διήγησή του, κάτω από τη βόρεια κορυφή του Υμηττού, σε υψόμετρο περίπου 550 μέτρων και δυτικά από τα Γλυκά Νερά, υπάρχει μια σπηλιά που οι παλιοί ονόμαζαν Σπηλιά του Λιονταριού. Το όνομά της δεν είναι τυχαίο: η παράδοση λέει πως στα πολύ παλιά χρόνια εκεί κατοικούσε ένα φοβερό λιοντάρι που σκόρπιζε τον τρόμο στα γύρω χωριά.
Η παρουσία του θηρίου ήταν τόσο απειλητική, ώστε οι κάτοικοι δεν τολμούσαν να πλησιάσουν την κοντινή εκκλησία του Αγίου Νικολάου, στην περιοχή της Κάντζας. Ο ναός έμεινε για χρόνια έρημος, αλειτούργητος, λες και ο ίδιος ο τόπος είχε παραδοθεί στην αγριάδα του βουνού. Ο φόβος – όπως συχνά συμβαίνει και στη φύση – είχε απλωθεί σαν πυκνή χειμωνιάτικη ομίχλη.
Ώσπου, σύμφωνα πάντα με τον Πολίτη, μια παραμονή της εορτής του Αγίου Νικολάου, ο άγιος εμφανίστηκε στον ύπνο πολλών χωρικών και τους κάλεσε να πάνε άφοβα το επόμενο πρωί στην εκκλησία. Εκείνοι υπάκουσαν. Μα όταν συγκεντρώθηκαν, το λιοντάρι όρμησε εναντίον τους. Τότε ο άγιος βγήκε από τον ναό, στάθηκε μπροστά τους και με ένα χτύπημα το μαρμάρωσε. Από τότε, λέει η παράδοση, το μαρμαρωμένο λιοντάρι στέκει εκεί, φύλακας και σημάδι της θεϊκής προστασίας.
Αυτό που κάνει τον μύθο ακόμη πιο ενδιαφέροντα είναι ότι το σπήλαιο δεν είναι μόνο μέρος της λαϊκής φαντασίας. Είναι ένας πραγματικός αρχαιολογικός χώρος, ο οποίος ερευνήθηκε από το Πανεπιστήμιο Αθηνών και την Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας–Σπηλαιολογίας. Το σπήλαιο – ένας οριζόντιος θάλαμος περίπου 50 x 20 μ. – χρησιμοποιήθηκε κατά τη Νεολιθική περίοδο, με ευρήματα κεραμικής, εργαλείων, πυρών και ειδωλίων, ενώ στους Κλασικούς χρόνους φαίνεται πως λειτούργησε ως ιερό, πιθανότατα αφιερωμένο στον Πάνα και στις Νύμφες. Η φύση, η λατρεία και ο μύθος συναντιούνται σε έναν μοναδικό τόπο που κουβαλά μνήμη χιλιάδων ετών.
Και πώς συνδέεται αυτό με τον καιρό; Οι αρχαίοι και οι νεότεροι άνθρωποι συχνά ερμήνευαν τα ακραία φαινόμενα με συμβολισμούς. Τα ξαφνικά μπουρίνια που κατεβαίνουν από τον Υμηττό, οι καταβάτες άνεμοι, οι καταιγίδες των Νικολοβάρβαρων, όλα μπορούσαν να πάρουν τη μορφή ενός «θηρίου» που απειλεί τη ζωή της κοινότητας – μέχρι να έρθει η προστασία του αγίου, μιας μορφής που συνδέθηκε όσο λίγοι με τις θάλασσες, τον καιρό και τη σωτηρία.
Σήμερα στην Κάντζα Παλλήνης, στα αριστερά της οδού Λεονταρίου, ακολουθώντας την ταμπέλα «προς κέντρο δοκιμών ερευνών και προτύπων ΔΕΗ», βρισκόμαστε μπροστά στο καμαροσκέπαστο, μονόχωρο, εκκλησάκι του Αγίου Νικολάου. Στον περίβολο του ναού, βλέπουμε ένα αρχαίο επιβλητικό λιοντάρι, πάνω σε ένα τσιμεντένιο βάθρο, φτιαγμένο από Πεντελικό μάρμαρο .
Το άγαλμα αυτό έχει χρονολογηθεί στο τέλος του 4ου αι. π.χ. Η ουρά του και τα τέσσερα άκρα του δεν σώζονται, ενώ το ρύγχος του έχει υποστεί φθορά. Το 541 π.Χ. (ή το 539 σύμφωνα με άλλες πηγές) στην περιοχή διεξήχθη, η «επί Παλληνίδι μάχη» (σύμφωνα με τον ιστορικό Ηρόδοτο). Ο τύραννος Πεισίστρατος νίκησε τους Αθηναίους αντιπάλους του και εγκατέστησε την τυραννία στην Αθήνα. Το μαρμάρινο λιοντάρι, είχε τοποθετηθεί σαν επιτάφιος λέων, πάνω στον τάφο των νεκρών Αθηναίων της μάχης αυτής. Όπως εξηγεί ο Χ. Ενισλείδης στη μελέτη του, πρόκειται σίγουρα για έναν Λέοντα Επιτύμβιο, απ’ αυτούς που στήνουν οι αρχαίοι στον τόπο ταφής ενδόξων ανδρών, όπως είναι μεταξύ άλλων, ο Λέων των Θερμοπυλών, ο Λέων της Αμφιπόλεως και ο Λέων της Χαιρώνειας.
Η σχέση του Αγίου Νικολάου με τη θάλασσα και τον καιρό δεν είναι τυχαία· προέρχεται από γεγονότα της ζωής του και από θαύματα που διαμόρφωσαν τη λαϊκή πίστη. Το πιο γνωστό θαύμα είναι ότι, ενώ ταξίδευε ως επίσκοπος στα παράλια της Μικράς Ασίας, ξέσπασε σφοδρή θαλασσοταραχή. Ο άγιος προσευχήθηκε και ο άνεμος κόπασε, σώζοντας το πλήρωμα. Από τότε οι ναυτικοί τον επικαλούνται σε κάθε κίνδυνο.
Ο Άγιος Νικόλαος ήταν επίσκοπος Μύρων της Λυκίας, στον σημερινό νότιο χώρο της Τουρκίας — μια περιοχή με ισχυρή ναυτική παράδοση. Η καθημερινότητα των κατοίκων εξαρτιόταν από τον καιρό και τα ταξίδια στη Μεσόγειο. Η μνήμη του συνδέθηκε με τον χειμώνα και τις κακοκαιρίες καθώς στις 6 Δεκεμβρίου αρχίζει παραδοσιακά η περίοδος των πρώτων μεγάλων χειμωνιάτικων συστημάτων — δεν είναι τυχαίο ότι τα “Νικολοβάρβαρα” ενσωματώνουν τον άγιο στον λαϊκό κύκλο του καιρού. Οι ναυτικοί πίστευαν ότι ο άγιος “ηρεμεί τη θάλασσα” ή “κρατά τα τιμόνια του ανέμου”. Σε κάθε λιμάνι, από τον Βόλο έως τη Μασσαλία και τη Βενετία, χτιζόταν ένας ναός του Αγίου Νικολάου ως τάμα ή προστασία για δύσκολα ταξίδια — ένας αδιάκοπος διάλογος μεταξύ πίστης και φυσικών στοιχείων.
Έτσι, ενώ ο μύθος του μαρμαρωμένου λιονταριού φωτίζει την παρουσία του αγίου στην ξηρά, η ιστορία του μέσα στους αιώνες δείχνει γιατί παραμένει μέχρι σήμερα ο προστάτης των ναυτικών, των θαλασσινών ταξιδιών και όσων παλεύουν με τα στοιχεία της φύσης. Ο Άγιος Νικόλαος, ο καιρός και η παράδοση συνδέονται τελικά με έναν τρόπο σχεδόν ποιητικό: ο άγιος που “τιθασεύει τα κύματα” είναι ο ίδιος που, σύμφωνα με τη λαϊκή φαντασία, μαρμαρώνει το λιοντάρι του Υμηττού, προστατεύοντας ανθρώπους και τόπο. Μια υπενθύμιση ότι σε κάθε εποχή, ο άνθρωπος αναζητά στήριγμα απέναντι στις δυνάμεις της φύσης — είτε αυτές λέγονται θύελλες είτε… θηρία.
Πηγές: Tόνια Αβτζή – https://neologosattikis.gr/istoriografies/selides-istorias/to-marmarino-liontari-ston-perivolo-t/, http://odysseus.culture.gr/h/2/gh251.jsp?obj_id=16861
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect