Λάθος λέξεις, σωστά φαινόμενα: Το αόρατο πρόβλημα της μετεωρολογικής ενημέρωσης

Η μετεωρολογία είναι από τις ελάχιστες επιστήμες όπου η σχέση ανάμεσα στην επιστημονική ακρίβεια και τον δημόσιο λόγο είναι τόσο στενή και τόσο ευαίσθητη. Η δημόσια εικόνα του κλάδου μπορεί να ενισχυθεί ή να καταρρεύσει μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, όχι εξαιτίας του ίδιου του καιρού, αλλά εξαιτίας του τρόπου με τον οποίο παρουσιάζουμε τα φαινόμενα. Και αυτό δεν είναι ζήτημα δημοσίων σχέσεων· είναι ζήτημα ουσίας. Διότι ο τρόπος που μιλάμε για τον καιρό επηρεάζει την εμπιστοσύνη του πολίτη στην επιστήμη, στις προγνώσεις και τελικά στις αποφάσεις που αφορούν την ασφάλεια της ζωής του. Στην εποχή των κοινωνικών δικτύων, όπου όλα γίνονται εικόνα, εντύπωση και τίτλος, η πίεση για πρόκληση ενδιαφέροντος είναι μεγάλη. Ορισμένοι επιστήμονες επιλέγουν να χρησιμοποιούν εντυπωσιακές εκφράσεις, ακόμη και όταν αυτές δεν αντιστοιχούν στη φυσική πραγματικότητα. Έτσι, διαταραχές που είναι απλώς οργανωμένες καταιγίδες παρουσιάζονται ως “γραμμές λαίλαπας”, φαινόμενα που σχετίζονται με σύγκλιση και ορογραφία βαφτίζονται με αδόκιμους όρους , ενώ το ύψος της βροχής περιγράφεται σε “τόνους νερό ανά στρέμμα”, την ώρα που ο μετεωρολόγος οφείλει —και επιστημονικά και θεσμικά— να μιλά με χιλιοστά βροχής. Η χρήση τέτοιων εκφράσεων μπορεί να χαρίζει στιγμιαία προβολή, likes ή τηλεθέαση, όμως τελικά δημιουργεί σύγχυση και υπονομεύει το κύρος της ίδιας της επιστήμης. Και το πρόβλημα είναι βαθύτερο από μια απλή υπερβολή: αλλοιώνει τον τρόπο με τον οποίο το κοινό αντιλαμβάνεται τα καιρικά φαινόμενα και επηρεάζει την κρίση του απέναντι σε προειδοποιήσεις που έχουν πραγματική σημασία. Όταν ο πολίτης ακούει συνεχώς εντυπωσιασμούς, παύει να ξεχωρίζει πότε η προειδοποίηση είναι πραγματικά σοβαρή και πότε απλώς “κάνει θόρυβο”.

Το πιο ανησυχητικό είναι ότι όταν τέτοιες διατυπώσεις προέρχονται από ανθρώπους που εμφανίζονται με την ιδιότητα του ειδικού,  η λανθασμένη εντύπωση αποκτά μεγαλύτερο βάρος. Οι αναρτήσεις αυτές, όταν διαδοθούν, δύσκολα αναστρέφονται. Ακόμη και αν ακολουθήσει ανασκευή, αυτή δεν φτάνει ποτέ στο ίδιο κοινό που είδε την αρχική υπερβολή. Η ζημιά ήδη έχει γίνει. Ο πολίτης θυμάται τον εντυπωσιακό χαρακτηρισμό, όχι τη διόρθωση. Έτσι, σε βάθος χρόνου, η εικόνα του κλάδου διαβρώνεται, όχι εξαιτίας των πολλών που εργάζονται με συνέπεια και σοβαρότητα, αλλά εξαιτίας των λίγων που επιμένουν να “επικοινωνούν” τον καιρό σαν να είναι σκηνικό θεάματος.  

Τα πρόσφατα φαινόμενα στη Δυτική Ελλάδα αποτελούν χαρακτηριστική περίπτωση. Οι παρατεταμένες και έντονες βροχοπτώσεις εξηγήθηκαν πλήρως από την επιστήμη: σύγκλιση υγρών αερίων μαζών, ισχυροί νοτιάδες, υψηλή αστάθεια στην ατμόσφαιρα και ορογραφική ενίσχυση λόγω Πίνδου. Όλα αυτά αποτυπώθηκαν στις δορυφορικές φωτογραφίες και στις μετρήσεις του δικτύου των σταθμών. Τίποτα “εξωτικό”, τίποτα θεαματικό, τίποτα που να απαιτεί υπερβολικές ονομασίες . Η πραγματικότητα ήταν ήδη αρκετά σοβαρή: οι καταιγίδες ανατροφοδοτούνταν διαρκώς, η υγρασία μεταφερόταν συνεχώς από το Ιόνιο και η Πίνδος λειτουργούσε σαν φυσικό τοίχωμα που ενίσχυε την κατακόρυφη κίνηση και τις βροχοπτώσεις. Αυτή είναι η αλήθεια, και αυτή η αλήθεια δεν χρειάζεται κανέναν “μετεωρολογικό βιασμό” μέσα από εντυπωσιακούς όρους. Ο ρόλος του μετεωρολόγου είναι να εξηγεί τέτοιους μηχανισμούς με καθαρό, απλό και επιστημονικά ακριβή τρόπο. Ο πολίτης δεν χρειάζεται να εντυπωσιαστεί – χρειάζεται να καταλάβει. Θέλει να γνωρίζει τι θα συμβεί, γιατί θα συμβεί, πότε κορυφώνεται το φαινόμενο, τι σημαίνει σε επίπεδο κινδύνου και πώς πρέπει να προετοιμαστεί. Η ευθύνη του επιστήμονα είναι να του προσφέρει αυτή τη γνώση χωρίς να την “ντύνει” με υπερβολές που διαστρεβλώνουν την πραγματικότητα.

Η δημόσια μετεωρολογική επικοινωνία δεν είναι πεδίο για να μετρήσει κανείς ποιος είναι πιο “δραματικός” ή πιο “τηλεοπτικός”. Είναι δημόσιο λειτούργημα. Οι μετεωρολόγοι δεν αναλύουν απλώς ένα φυσικό φαινόμενο· ενημερώνουν μια κοινωνία που βασίζεται στις πληροφορίες τους για να προστατευτεί. Αυτό απαιτεί σοβαρότητα, ακρίβεια και καθαρό λόγο. Και απαιτεί επίσης να αντισταθούμε στη λογική της υπερβολής που επιβάλλει η εποχή της εικόνας. Γι’ αυτό, τώρα περισσότερο από ποτέ, οι λέξεις έχουν βάρος. Η εντυπωσιακή φράση μπορεί να τραβήξει την προσοχή, αλλά διαβρώνει την επιστήμη. Η σωστή φράση μπορεί να φαίνεται λιγότερο “πιασάρικη”, όμως χτίζει εμπιστοσύνη. Και τελικά, αυτό είναι το θεμέλιο πάνω στο οποίο πρέπει να στηρίζεται η μετεωρολογία: όχι στον εντυπωσιασμό, αλλά στην αλήθεια των φαινομένων και στον σεβασμό προς τον πολίτη. Μόνο έτσι η επιστήμη παραμένει επιστήμη και όχι προϊόν πρόσκαιρης εντύπωσης.

Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect