Μετά από 38 χρόνια συνεχούς ανασκαφικής εργασίας υπό την καθοδήγηση της καθηγήττριας αρχαιολογίας Λυδίας Παλαιοκρασσά, ανοίγει πλέον ο δρόμος για την πλήρη αξιοποίηση και ανάδειξη του ιστορικού αρχαιολογικού χώρου της Παλαιόπολης Άνδρου. 
Οι πρόσφατες αποφάσεις —η έγκριση από το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο (ΚΑΣ) για τη διάνοιξη δρόμου πρόσβασης και η έγκριση του master plan διαχείρισης και ανάδειξης— αποτελούν ορόσημα που καθιστούν πράξη το όραμα για ένταξη του χώρου στην πολιτιστική και τουριστική ζωή του νησιού.
Η Παλαιόπολη, χτισμένη αμφιθεατρικά στις δυτικές ακτές της Άνδρου, υπήρξε η αρχαία πρωτεύουσα του νησιού από τον 7ο αιώνα π.Χ. έως και τους παλαιοχριστιανικούς χρόνους. Η πόλη υπήρξε σημαντικό πολιτικό και οικονομικό κέντρο των Κυκλάδων, με λιμάνι που συνέδεε το νησί με την Εύβοια, την Αττική και το Αιγαίο. Η σύγχρονη αρχαιολογική έρευνα, υπό τη διεύθυνση της καθηγήτριας Λυδίας Παλαιοκρασσά-Κόπιτσα, έχει φέρει στο φως τμήματα από τρία ελληνιστικά δημόσια κτήρια της αγοράς, τέσσερις πλακόστρωτους δρόμους και μία παλαιοχριστιανική βασιλική, καθώς και πλούσια κινητά ευρήματα — επιγραφές, γλυπτά, νομίσματα, αντικείμενα μεταλλοτεχνίας και κεραμικής
Στον χώρο της αρχαίας αγοράς αποκαλύφθηκαν κτήρια σε δύο άνδηρα με υψομετρική διαφορά τεσσάρων μέτρων. Στο επάνω άνδηρο, οι ανασκαφές αποκάλυψαν ένα μεγάλο δημόσιο κτήριο με περίστυλη αυλή, πιθανόν την αγορά κρεάτων και ψαριών, με μνημειακή είσοδο και βοηθητικούς χώρους. Πλάι του, εντοπίστηκε μεγάλη στοά που συνδέεται με εκείνη που είχε αποκαλύψει ο Νικόλαος Κοντολέων το 1956, ενώ ανάμεσά τους περνά πλακόστρωτος δρόμος με σκαλοπάτια και αποχετευτικό αγωγό. Στο κάτω άνδηρο, αποκαλύφθηκε δεύτερη στοά και ακόμη ένας πλακόστρωτος δρόμος, επίσης με αποχετευτικό σύστημα.
Τα δημόσια αυτά κτήρια χρονολογούνται στα τέλη του 3ου ή τις αρχές του 2ου αιώνα π.Χ., περίοδο ανοικοδόμησης της πόλης μετά την άλωση της από τις ρωμαϊκές και περγαμηνές δυνάμεις το 199 π.Χ. Στο τέλος της αρχαιότητας, η Παλαιόπολη μετασχηματίστηκε: στο β’ μισό του 5ου αιώνα μ.Χ. οικοδομήθηκε στο κάτω άνδηρο τρίκλιτη παλαιοχριστιανική βασιλική, με πλούσιο μαρμάρινο διάκοσμο και ψηφιδωτά φυτικών και γεωμετρικών θεμάτων — πιθανώς ο μητροπολιτικός ναός της Άνδρου.
Η βασιλική καταστράφηκε από τον μεγάλο σεισμό του 552 μ.Χ., ενώ στα τέλη του 6ου αιώνα χτίστηκε στο εσωτερικό της μικρός μονόχωρος ναός και γύρω του πρόχειρα σπίτια. Η πόλη εγκαταλείφθηκε οριστικά στις αρχές του 7ου αιώνα, όταν οι κάτοικοι μετακινήθηκαν προς την ενδοχώρα, στη Μεσαριά, που αποτέλεσε το μεσοβυζαντινό κέντρο του νησιού. Η ανασκαφική εργασία και η έκθεση του ΕΚΠΑ παρουσίασαν πριν λίγα χρόνια τα ευρήματα μέσα από 42 επιτοίχιους πίνακες, εκμαγεία, μακέτες και φωτορεαλιστικές αναπαραστάσεις, προσφέροντας μια ολοκληρωμένη εικόνα της ζωής, της οργάνωσης και της ακμής της αρχαίας πρωτεύουσας της Άνδρου.
Η Παλαιόπολη δεν είναι απλώς ένας αρχαιολογικός χώρος· είναι ο θεμέλιος λίθος της ιστορικής ταυτότητας του νησιού και, χάρη στη μακρόχρονη και μεθοδική εργασία της ομάδας της Λυδίας Παλαιοκρασσά, αποκτά πλέον σύγχρονη πρόσβαση, ερμηνεία και προοπτική ανάδειξης.
Η σημασία της διάνοιξης δρόμου σε αραιόφωνο χώρο
Η Παλαιόπολη δεν είναι ένας συμπαγής, ασφυκτικά δομημένος αρχαιολογικός περίβολος· αντίθετα, είναι ένας αραιόφωνος» χώρος, με κατακερματισμένα λείψανα, διάσπαρτες συστάδες τοιχίων και ανασκαφικών συρμάτων, και εκτεταμένες ζώνες όπου η αρχαία πόλη συναντά τη φυσική βλάστηση. Σε τέτοιο πλαίσιο, η πρόσβαση με κατάλληλο δρόμο δεν είναι απλώς τεχνική ανάγκη — είναι δομική λειτουργία, απαραίτητη για να διασφαλιστεί η προσέγγιση επισκεπτών με σεβασμό στο περιβάλλον , να υποστηριχθούν οι εργασίες συντήρησης, επίγειας διαχείρισης και αρχαιολογικών επεμβάσεων , να διαμορφωθούν διαδρομές επίσκεψης πολύπλοκα αλλά αναγνώσιμα και τέλος να επιτευχθεί αρμονική ένταξη με τον γύρω οικισμό και το φυσικό τοπίο
Η διάνοιξη δρόμου προϋποθέτει σχεδιασμό με βάση την τοπογραφία, τη διατήρηση της οπτικής σχέσης με μνημεία και κατακόρυφα στοιχεία, και την αποφυγή δαπανηρών εκσκαφών που θα υποβάθμιζαν τη λειτουργική και αισθητική ακεραιότητα του χώρου.
Η σχέση με το Στρόφιλα στη Σταυροπέδα — ένα βλέμμα σύνδεσης
Ο αρχαιολογικός οικισμός Στρόφιλα, στην περιοχή της Σταυροπέδας, είναι ένας από τους πιο σημαντικούς νεολιθικούς οικισμούς στις Κυκλάδες — θεωρείται “η αρχαιότερη πόλη της Ευρώπης”. Η Παλαιόπολη, ως αρχαία πρωτεύουσα της Άνδρου, μπορεί να δημιουργήσει έναν άξονα μνήμης που συνδέει μεταβατικά και χωρικά τον οικισμό του Στρόφιλα με τον μελλοντικό αρχαιολογικό δρόμο και τη διαδρομή πρόσβασης. Μέσω της κατάλληλης χωροθέτησης του δρόμου και της σκίασης, μπορεί να δημιουργηθεί ένα «πολιτιστικό μονοπάτι» ανάμεσα στον Στρόφιλα και την Παλαιόπολη — μια σύνδεση που αποδίδει στους δύο χώρους μόνον τοπική συνέχεια, αλλά και αντίστιξη διαφορετικών πολιτισμικών φάσεων: τη Νεολιθική εποχή και την ιστορική περίοδο του νησιού.
Πανοραμική άποψη του αρχαιολογικού χώρου. Στη θάλασσα διακρίνεται το βυθισμένο αρχαίο λιμάνι
Ένα τέτοιο πλαίσιο σύνδεσης ενισχύει την αναγνωσιμότητα και αξιοποίησή τους ως ενιαίο αρχαιολογικό δίκτυο, τη διαφοροποίηση θεματικών διαδρομών (π.χ. “Από τον Στρόφιλα στην Παλαιόπολη”) , την ενίσχυση του τουριστικού ενδιαφέροντος με ευρύτερο ιστορικό περιεχόμενο
Οι κρίσιμες εγκρίσεις και το μελλοντικό όραμα- Ο ρόλος των φορέων και της τοπικής κοινότητας
Οι δύο αποφάσεις που ανοίγουν πλέον δρόμο (κυριολεκτικά και μεταφορικά) για την Παλαιόπολη είναι :Έγκριση ΚΑΣ για διάνοιξη δρόμου πρόσβασης με θετική γνωμοδότηση για τη διάνοιξη σηματοδοτεί ότι το σχέδιο πρόσβασης ήταν μελετημένο, σεβαστικό προς τα αρχαιολογικά ευρήματα και υποστηρίξιμο υπό το πρίσμα της αρχαιολογικής διαχείρισης. Έγκριση master plan διαχείρισης και ανάδειξης Το στρατηγικό σχέδιο (master plan) περιλαμβάνει: • διαδρομές επίσκεψης και θέσεις στάσης, ζώνες προστασίας και ζώνες αποκάλυψης υποδομές συντήρησης και εξυπηρέτησης ενσωμάτωση της ταυτότητας της Παλαιόπολης — αρχαίας και χριστιανικής — στην ανάγνωση του χώρου Αυτές οι αποφάσεις δίνουν υπόσταση στη μετάβαση από τη φάση της ανασκαφής στη φάση της βιώσιμης ανάδειξης.
Ο Δήμος Άνδρου, σε συνεργασία με τοπικούς φορείς, τεχνικές υπηρεσίες και ευαισθητοποιημένους πολίτες, στάθηκε αρωγός στο να ξεπεραστούν γραφειοκρατικά εμπόδια, να υποστηριχθεί η τροχοδρόμηση των εγκρίσεων και να διασφαλιστεί ότι η υλοποίηση των έργων δεν θα παραβιάσει την πολιτιστική, φυσική και κοινωνική ισορροπία του τόπου.
Η πρωτοβουλία αυτή δεν αφορά μόνο τη διαχείριση ενός μνημείου, αλλά την ανάδειξη μιας ιστορικής ταυτότητας που έχει βαθιές ρίζες στο νησί. Η Παλαιόπολη δεν είναι απλώς ένα αρχαιολογικό υπόλειμμα· είναι ζωντανό σύμβολο μνήμης και ταυτότητας για την Άνδρο. Ο δρόμος που ανοίγεται σήμερα αποτελεί εξελικτικό βήμα: από τη φάση της ανασκαφής στη φάση της εμπειρίας, της πρόσβασης, της ανάδειξης και της συνεχιζόμενης ζωής. Συγχαρητήρια σε όλους όσοι πίστεψαν στο όραμα — ιδιαίτερα στην αγαπητή και εξαίρετη Λυδία Παλαιοκρασσά — και ευχαριστίες για τα όσα έχει προσφέρει και θα συνεχίσει να προσφέρει. Ο Δήμος Άνδρου δηλώνει αρωγός στο επόμενο στάδιο της υλοποίησης των έργων, με την προσδοκία ότι η Παλαιόπολη θα λάβει τη θέση που της αξίζει στο πολιτιστικό τοπίο του νησιού και της χώρας.
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect
Αγαπητέ Θεόδωρε , σε συγχαίρω για το καταπληκτικό σου άρθρο.
Φυσικά συγχαίρω και τους υπεύθυνους για την θετική αυτή εξέλιξη ως προς την προσβασιμότητα του Αρχαιολογικού χώρου στην Παλαιόπολη – ιδιαίτερα την κυρία Λυδία Παλαιοκρασά.
Θα ήθελα όμως με την ευκαιρία να σε ενημερώσω οτι ως Ανδριώτης Αρχιτέκτονας έχω από το 2015 προμελετήσει μια πρόταση Χωροταξικού σχεδιασμού για μια πολύ ευρύτερη περιοχή ήπιας τοπικής Ανάπτυξης , που σε μια περιοχή άνω των 5000 στρεμμάτων – από την θέση Υψηλή στα Απροβάτου έως και την Ζαγορά και τον όρμο Πλάκας και συνδυάζοντας ήπιες τουριστικές και οικιστικές χρήσεις, ανάδειξη και πλήρη προσβασιμότητα σε όλους τους αρχαιολογικούς τόπους αυτής της ζώνης (Υψηλή – Παλαιόπολη – Αγ. Γεώργιο Παντουκιών – σπήλαια με βραχογραφίες – ακρωτήρι Στρόφιλα – ακρόπολη στην Ζαγορά), φάρμες αγροτικής βιολογικής καλλιέργειας και φυσικά άπλετους κοινόχρηστους χώρους, θα μπορούσε να ενταχθεί και σε Ευρωπαϊκή χρηματοδότηση μέσω του σύγχρονου τύπου Ολοκληρωμένων Σχεδίων Αειφόρου Ανάπτυξης που ονομάζεται Ε.Σ.Χ.Α.Δ.Α. και Ε.Σ.Χ.Α.Σ.Ε. Δυστυχώς όμως μέχρι και σήμερα – 10 ολόκληρα χρόνια μετά – ουδείς δεν εέι δεχθεί να ενημερώσω ευρύτερα !
Καλησπέρα Φρατζέσκο και από μένα και σε ευχαριστώ για τα καλά σου λόγια
Στο άρθρο όπως είδες, δημιύργησα ξεχωριστή ενότητα , για να υποστηρίξω ιδέες όπως τις δικές σου. Για να προχωρήσει μια τέτοια πρόταση χρειάζεται φορέα υποβολής και πολιτική “υιοθέτηση” — χωρίς αυτά, καμία υπηρεσία δεν την εξετάζει καν.Η Άνδρος (όπως και άλλα νησιά) δεν έχει προς το παρόν θεσμοθετημένο αναπτυξιακό οργανισμό ή τεχνικό γραφείο σε επίπεδο Περιφέρειας που να αναλαμβάνει τέτοιες ολοκληρωμένες μελέτες.Έτσι, καλές ιδέες μένουν «ορφανές» — ακριβώς όπως περιγράφεις.
Κατά την άποψή μου μπορείς να απευθυνθείς στοχευμένα αρχικά στο Δήμο Ανδρου. Ο Δήμος μπορεί να υιοθετήσει επισήμως την πρόταση και να ζητήσει τεχνική υποστήριξη από το Πράσινο Ταμείο ή το ΥΠΕΝ (Δ/νση Χωρικού Σχεδιασμού) για να συνταχθεί φάκελος «Ολοκληρωμένου Σχεδίου Ανάδειξης». Αν το εντάξει στο Τοπικό Πολεοδομικό Σχέδιο (ΤΠΣ) που εκπονείται ήδη για την Άνδρο, θα εξασφαλίσει θεσμική “πόρτα”.
Επίσης μπορείς να απευθυνθείς στην Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων στέλνοντας τεχνική ενημέρωση (όχι απαραίτητα πλήρη φάκελο, αλλά executive summary) για τις προτάσεις προσβασιμότητας και της ανάδειξης των αρχαιολογικών χώρων όπως μου αναφέρεις . Η ΕΦΑ Κυκλάδων μπορεί να υποστηρίξει τη μελέτη προς το ΥΠΠΟΑ ως «συμπληρωματικό έργο ανάδειξης πολιτιστικού τοπίου». Επίσης η Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου – Τμήμα Αναπτυξιακού Προγραμματισμού μπορεί βοηθήσει Εκεί εξετάζονται προτάσεις Ε.Σ.Χ.Α.Δ.Α./Ε.Σ.Χ.Α.Σ.Ε. και Ολοκληρωμένων Χωρικών Επενδύσεων (ΟΧΕ). Εφόσον η πρόταση αφορά ήπια ανάπτυξη με πολιτισμικό και αγροτικό σκέλος, μπορεί να ζητήσει προκαταρκτική γνωμοδότηση για ένταξη στο νέο ΠΕΠ 2021-2027. Τέλος νομίζω ότι το Υπουργείο Πολιτισμού – Διεύθυνση Αναστήλωσης Αρχαίων Μνημείων (ΔΑΑΜ) θα μπορούσε να συμβάλλει θετικά εφόσον υπάρχει σαφής σύνδεση με ανάδειξη και προσβασιμότητα αρχαιολογικών χώρων, η ΔΑΑΜ μπορεί να εντάξει μέρος της πρότασης (π.χ. Παλαιόπολη–Στρόφιλας) σε δράση του ΥΠΠΟΑ για “Αρχαιολογικά Πάρκα Νήσων”. Μια συζήτηση και με την κ. Παλαιοκρασσά , μπορεί να αποδώσει καρπούς.
Σαν πιο δημιουργική λύση είναι η δημιουργία μιας “Πολιτιστικής Διαδρομής Άνδρου – Από την Υψηλή ως τον Στρόφιλα”, σε συνεργασία με το ΥΠΠΟΑ, ώστε να συνδεθεί η Παλαιόπολη με το αρχαιολογικό δίκτυο της Ζαγοράς και της Υψηλής. Αυτό είναι εύκολο να εγκριθεί, γιατί συνδέεται με τον νέο στρατηγικό άξονα του ΥΠΠΟΑ για «πολιτιστικά τοπία των Κυκλάδων».Σου εύχομαι καλή επιτυχία στην προσπάθειά σου , διότι οι δυσκολίες είναι πολλές με τους χαρακτηρσιμούς δασικών εκτάσεων κ.α. Απο την μεριά μου θα μπορούσα να προβάλλω την πρότασή σου μέσα από την ιστοσελίδα μου .
Με εκτίμηση
Θοδωρής Ν. Κολυδάς