Σε λίγες μέρες έρχεται πάλι ο Σεπτέμβριος, ο μήνας του τρύγου. Ο καιρός, με τις παραξενιές του, εξακολουθεί να μας θυμίζει πόσο εύθραυστη είναι η ισορροπία ανάμεσα στη φύση και τον άνθρωπο. Από τα αρχαία χρόνια ως τις μέρες μας, μια άκαιρη παγωνιά ή μια δύσκολη άνοιξη μπορεί να κρίνει αν θα έχουμε πλούσιο κρασί ή χαμένο κόπο.
Ο μήνας που άλλαξε όνομα και ο θυμός των θεών
Η πιο χαρακτηριστική ιστορία έρχεται από την Αθήνα του 4ου αιώνα π.Χ. Τότε, ο Δημήτριος ο Πολιορκητής είχε αποκτήσει μεγάλη δύναμη. Οι Αθηναίοι, για να τον κολακέψουν, αποφάσισαν να κάνουν κάτι το αδιανόητο: άλλαξαν το όνομα του μήνα Ελαφηβολιώνος – ενός από τους πιο ιερούς μήνες του χρόνου, που περιλάμβανε τις μεγάλες γιορτές του Διονύσου – και τον βάφτισαν «Δημήτριον» προς τιμήν του Δημητρίου.
Η παράδοση λέει πως οι θεοί θύμωσαν με αυτήν την ύβρη. Κι ενώ ο Απρίλης συνήθως φέρνει άνθη και γλυκές μέρες, εκείνη τη χρονιά η Αθήνα πάγωσε. Έπεσαν χιόνια, φυσούσαν παγωμένοι άνεμοι και η άνοιξη χάθηκε. Τα αμπέλια «κάηκαν» από το κρύο και η πόλη έμεινε χωρίς καρπό. Ο Πλούταρχος μάλιστα αναφέρει το περιστατικό ως θεϊκή τιμωρία για την ιεροσυλία των Αθηναίων.
Από τότε, η ιστορία αυτή έμεινε σαν παραβολή: πως δεν παίζει κανείς ούτε με το ημερολόγιο ούτε με τις γιορτές των θεών, γιατί η φύση θα βρει τρόπο να επιβάλει την τάξη της.
Οι παγωνιές της άνοιξης και τα αμπέλια
Το αμπέλι είναι φυτό που αγαπά τη ζέστη αλλά φοβάται το κρύο. Αν η άνοιξη αργήσει να ζεστάνει ή αν πέσει ξαφνικά παγωνιά μετά το φούσκωμα των οφθαλμών, τότε οι τρυφερές βλαστοί καίγονται και η σοδειά χάνεται. Οι αρχαίοι το γνώριζαν καλά αυτό.
Στην αρχαιότητα καταγράφονται κι άλλες χρονιές που ο παγετός χτύπησε την αμπελουργία. Ο Θεόφραστος, μαθητής του Αριστοτέλη και «πατέρας της Βοτανικής», γράφει στο έργο του Περί φυτών αιτίαι ότι οι όψιμοι παγετοί είναι η μεγαλύτερη απειλή για το αμπέλι, γιατί «καίουν» τα μάτια και καθυστερούν ή καταστρέφουν την καρποφορία. Οι αγρότες της εποχής το θεωρούσαν σημάδι θεϊκής δυσφορίας ή κακοτυχίας.
Στην αγροτική Ελλάδα, από τα αρχαία χρόνια ως τις μέρες μας, οι παροιμίες διασώζουν αυτήν την εμπειρία:
-
«Τ’ Απριλιού το χάδι, κακό καλοκαίρι φέρνει»
-
«Τ’ αμπέλι θέλει ζέστα κι όχι πάχνη»
Από τον Δημήτριο Πολιορκητή στα ευρωπαϊκά αμπέλια του 21ου αιώνα
Η ιστορία με τον Δημήτριο και το χιόνι του Απρίλη στην Αθήνα δείχνει πόσο ευάλωτο είναι το αμπέλι στις παραξενιές της άνοιξης. Οι Αθηναίοι το απέδωσαν στους θεούς∙ σήμερα όμως ξέρουμε πως μια άκαιρη παγωνιά μπορεί να σβήσει μέσα σε λίγες ώρες τον κόπο ενός ολόκληρου χρόνου.
Και δεν είναι μόνο αρχαία ιστορία. Στις μέρες μας, οι ανοιξιάτικοι παγετοί συνεχίζουν να προκαλούν τεράστιες ζημιές:
-
Γαλλία 2021: Μια πρωτοφανής παγωνιά χτύπησε τον Απρίλιο σχεδόν όλες τις μεγάλες αμπελουργικές περιοχές (Βουργουνδία, Μπορντώ, Ροδανός). Οι εικόνες με χιλιάδες κεριά και θερμάστρες στα αμπέλια έκαναν τον γύρο του κόσμου. Οι απώλειες υπολογίστηκαν σε πάνω από 2 δισ. ευρώ, με πολλούς να μιλούν για «την χειρότερη καταστροφή του αιώνα».
-
Ιταλία 2017: Στα μέσα Απριλίου, ισχυρός παγετός έπληξε την Τοσκάνη και το Πιεμόντε. Τα τρυφερά βλαστάρια «κάηκαν» και η παραγωγή έπεσε έως και 70% σε ορισμένα κτήματα.
-
Ελλάδα 2021 (Μάρτιος–Απρίλιος): Στη Βόρεια Ελλάδα και τη Θεσσαλία, η όψιμη ψυχρή εισβολή έφερε παγωνιά σε αμπέλια που είχαν ήδη «πετάξει». Οι παραγωγοί σε Νάουσα και Αμύνταιο ανέφεραν ζημιές που επηρέασαν σοβαρά τον τρύγο.
Όπως βλέπουμε, η φύση δεν ξεχνά να υπενθυμίζει τα όριά μας. Είτε στην αρχαία Αθήνα με τον «Δημήτριον» μήνα είτε στη σύγχρονη Βουργουνδία με τα κεριά μέσα στη νύχτα, το αμπέλι παραμένει όμηρος του καιρού. Η ιστορία με τον Δημήτριο δεν είναι απλώς ένα επεισόδιο κολακείας ή ύβρεως, αλλά είναι και μια υπενθύμιση πως οι ξαφνικές αλλαγές του καιρού επηρεάζουν άμεσα τη ζωή των ανθρώπων. Στην αρχαία Αθήνα, το να χαθεί η αμπελουργία σήμαινε όχι μόνο έλλειψη κρασιού αλλά και πλήγμα σε μια από τις βασικές πηγές πλούτου και πολιτισμού.
Και σήμερα, καθώς πλησιάζουμε στον Σεπτέμβριο, οι αμπελουργοί εξακολουθούν να κοιτούν τον ουρανό με αγωνία. Γιατί μια παράξενη άνοιξη μπορεί να καθορίσει την ποιότητα του τρύγου. Η παράδοση και η επιστήμη συναντιούνται εδώ: οι αρχαίοι το απέδιδαν στους θεούς, εμείς το εξηγούμε με μετεωρολογικούς δείκτες και κλιματικά μοντέλα, αλλά η ουσία μένει ίδια – ο καιρός είναι πάντα ο αφέντης του αμπελιού.
Ένα διαχρονικό μάθημα
Αυτό που άλλαξε είναι ο τρόπος ερμηνείας. Οι αρχαίοι έβλεπαν την οργή των θεών∙ εμείς σήμερα βλέπουμε τα δεδομένα της κλιματικής αλλαγής και της αυξημένης κλιματικής αστάθειας. Όμως το μάθημα είναι το ίδιο: η άνοιξη είναι η πιο κρίσιμη εποχή για το αμπέλι. Ένα κρύο ξημέρωμα μπορεί να καθορίσει αν θα έχουμε κρασί να πιούμε τον Σεπτέμβριο.
Κι έτσι, καθώς μπαίνουμε ξανά στον μήνα του τρύγου, θυμόμαστε ότι το ποτήρι κρασί που σηκώνουμε σήμερα κουβαλά μέσα του όχι μόνο τον κόπο του αμπελουργού, αλλά και τις διαθέσεις του ουρανού, από την αρχαιότητα έως το σήμερα.
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών Eργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect