Στις 16 Οκτωβρίου 2024 μετείχα στην άσκηση επί χάρτου “ΘΗΣΕΑΣ 2024” την οποία διοργάνωσε ο ΔΕΔΔΗΕ και πραγματοποιήθηκε σε συνεργασία με το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Εξετάστηκαν επεισόδια τα οποία μπορεί να προκύψουν υπό συνθήκες ως απόρροια της κλιματικής κρίσης όπως ένα κύμα παρατεταμένου καύσωνα στην Περιφέρεια Αττικής που επιφέρει βλάβες στα Δίκτυα Διανομής πολλών περιοχών, δύο σοβαρά μέτωπα δασικών πυρκαγιών μεγάλης κλίμακας, τα οποία προκαλούν κινητοποίηση τεχνικών συνεργείων, εκτεταμένη βλάβη σε μετασχηματιστή ενός Κέντρου Διανομής που τροφοδοτεί κρίσιμα σημεία στο κέντρο της Αθήνας και μία αιφνίδια πλημμύρα που έχει ως συνέπεια την υπερχείλιση του ποταμού Κηφισού στον αστικό ιστό, θέτοντας ένα μεγάλο αριθμό υποσταθμών εκτός λειτουργίας.
Στόχοι της άσκησης «ΘΗΣΕΥΣ 2024» ήταν μεταξύ άλλων να δημιουργηθεί κοινή ορολογία και συναντίληψη τέτοιων καταστάσεων, να εξοικειωθεί το ασκούμενο προσωπικό με συγκεκριμένες διαδικασίες, να βελτιωθεί η διαδικασία συλλογής και αξιολόγησης των πληροφοριών μεταξύ όλων των εμπλεκόμενων φορέων, να εντοπιστούν τυχόν λάθη, αδυναμίες και παραλείψεις στο σχεδιασμό, να εξαχθούν συμπεράσματα και να ληφθούν τα κατάλληλα μέτρα για την εξάλειψή τους, ώστε να βελτιωθεί και να αναβαθμιστεί ο χειρισμός σε μελλοντικές κρίσεις.
Οι βασικοί στόχοι πέτυχαν σε μεγάλο βαθμό και ανάλογες ασκήσεις πρέπει να γίνονται συχνά , καθώς και τα σενάρια μπορεί να είναι πολύ περισσότερα από αυτά που εξετάστηκαν στην εν λόγω άσκηση. Αναφερόμενος στη σημαντικότητα της άσκησης «ΘΗΣΕΥΣ 2024» ο Διευθύνων Σύμβουλος του ΔΕΔΔΗΕ Τάσος Μάνος, σημείωσε: «Η κλιματική κρίση επηρεάζει καταλυτικά τα οικοσυστήματα, δημιουργώντας πρωτόγνωρες συνθήκες. Ως εκ τούτου, απαιτείται έγκαιρη αναγνώριση των πιέσεων, ανασχεδιασμός επιχειρησιακών στρατηγικών και υψηλός βαθμός ετοιμότητας και διαλειτουργικότητας” .
ΠΡΟΤΑΣΗ ΓΙΑ ΕΝΑ ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ ΠΟΥ ΑΦΟΡΑ ΚΑΙ ΤΟ ΥΚΚΠΠ
Επειδή υπάρχουν γεγονότα τα οποία δεν συνδέονται άμεσα μόνο με το κλιμα ή τον καιρό, θα πρέπει να εξεταστούν και άλλες περιπτώσεις , όπως οι περιπτώσεις ενός έντονου ηλιακού γεγονότος , καθώς κατά τη διάρκεια έντονων γεωμαγνητικών καταιγίδων (π.χ. λόγω εκλάμψεων στον ήλιο και εκτόξευσης στεμματικής μάζας – CME), το μαγνητικό πεδίο της Γης διαταράσσεται.
Αυτή η διαταραχή επαγωγικά δημιουργεί ηλεκτρικά ρεύματα στο έδαφος, τα λεγόμενα τελουρικά ρεύματα. Αυτά τα ρεύματα μπορούν να εισρεύσουν στα δίκτυα μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας μέσω των γειώσεων. Ειδικά σε μετασχηματιστές υψηλής τάσης, τα GICs μπορεί να προκαλέσουν κορεσμό του πυρήνα τους, υπερθέρμανση, απότομες τάσεις και ρεύματα, καταστροφές μονώσεων και άλλες βλάβες. Αν καταστραφούν αρκετοί κρίσιμοι μετασχηματιστές, μπορεί να προκληθεί εκτεταμένο και μακρόχρονο μπλακ άουτ. Πρακτικά, ένα ηλεκτρικό πεδίο 5 V/km μπορεί να δημιουργήσει τελουρικά ρεύματα >100 A σε έναν μεγάλο μετασχηματιστή 400 kV — αρκετά για να προκαλέσουν υπερκορεσμό και σοβαρή βλάβη!
Η Ελλάδα έχει γενικά μέτρια επικινδυνότητα σε σχέση με Καναδά, Σκανδιναβία ή Σκωτία, αλλά σε ένα πολύ ισχυρό ηλιακό γεγονός επιπέδου Carrington 1859 θα είχε σοβαρά προβλήματα.
Συνοπτικά επισημαίνουμε τις επιδράσεις από τον διαστημικό καιρό που είναι πολυπαραγοντικές και γιαυτό θα πρέπει να εξεταστουν συγκροτημένα σε ανάλογη άσκηση , όπου θα μετέχουν ακόμη περισσότεροι Φορείς , ακόμη και Υπουργεία .
α. Επίδραση στους δορυφόρους :
Οι δορυφόροι λειτουργούν σε ένα περιβάλλον φορτισμένων σωματιδίων που μπορούν να τους επηρεάσουν με μια πληθώρα τρόπων, είτε επιδρώντας απευθείας στα ηλεκτρονικά συστήματα του δορυφόρου είτε μέσω της φόρτισης του διαστημοπλοίου, η αποφόρτιση του οποίου δημιουργεί προβλήματα.
Αυτές οι διαδικασίες μπορεί να αποδώσουν ανύπαρκτες εντολές, να προκαλέσουν ζημιές στα ηλεκτρονικά μέρη του δορυφόρου ,απώλεια του ελέγχου από τη Γη και τέλος ολική αχρήστευση της συσκευής.
β. Επίδραση στα μέσα μεταφοράς ενέργειας
Η επίδραση των γεωμαγνητικών φαινομένων στα συστήματα ενέργειας μπορεί να είναι πολύ σημαντική. Τα ρεύματα που επάγονται στις γραμμές μεταφοράς περνούν στο έδαφος μέσω των υποσταθμών μετασχηματιστών. Εκεί δημιουργούν κορεσμό των πυρήνων των μετασχηματιστών που μπορεί να οδηγήσει σε μια πληθώρα προβλημάτων. Η σταθερότητα του συστήματος μπορεί επίσης να καταρρεύσει καθώς οι ισοσταθμιστές της τάσης περνούν εκτός λειτουργίας. Κάτι τέτοιο συνέβη στις 13 Μαρτίου 1989 όταν ολόκληρη η περιοχή του Quebec στον Καναδά έμεινε χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα για 9 ώρες. Στην χώρα μας δεν έχουν αναφερθεί σημαντικά προβλήματα , αλλά χρειάζεται προσοχή καλή συντήρηση στους μετασχηματιστές , όπου τα κόστη είναι πολύ μεγάλα καθώς για παράδειγμα ένας μετασχηματιστής 400 kV φτάνει τα 10 εκατ. ευρώ !
γ. Επίδραση στους αγωγούς μεταφοράς
Για τη μεταφορά μεγάλων ποσοτήτων υγρών ή αερίων υπογείως ή υποθαλάσσια ή ακόμα και στην επιφάνεια της Γης οι αγωγοί είναι κατασκευασμένοι από ατσάλι για να μπορούν να αντέξουν την πίεση που δημιουργείται. Γι’ αυτό βλάβη στους αγωγούς μπορεί να προέλθει όχι μόνο από φυσικά σπασίματα αλλά και από διάβρωση του ατσαλιού. Για να αποφεύγεται η διάβρωση, το ατσάλι του αγωγού καλύπτεται με ένα μονωτικό περίβλημα και συνδέεται με ειδικές συσκευές που ονομάζονται καθοδικοί προστατευτικοί ανορθωτές (cathodic protection rectifiers).
Τα χρονικά μεταβαλλόμενα μαγνητικά πεδία επάγουν χρονικά μεταβαλλόμενα ηλεκτρικά ρεύματα στους αγωγούς και οι μεταβολές αυτές στο γήινο μαγνητικό πεδίο επάγουν ηλεκτρικά ρεύματα στους επιμήκεις αγωγούς και το περιβάλλον έδαφος. Αυτά τα χρονικά μεταβαλλόμενα ρεύματα που ονομάζονται “telluric currents” δημιουργούν ταλαντώσεις τάσης στους καθοδικούς προστατευτικούς ανορθωτές και κάνουν δύσκολη τη διατήρηση του δυναμικού στην πρέπουσα ασφαλή περιοχή. Κατά τη διάρκεια μαγνητικών καταιγίδων αυτές οι διακυμάνσεις μπορεί να είναι τόσο ισχυρές που να αφήνουν τον αγωγό απροστάτευτο για αρκετό διάστημα μειώνοντας έτσι το χρόνο ζωής του. Ο ΔΕΣΦΑ έχει λάβει αυτές τις παραμέτρους υπόψη του και τηρεί ηλεκτρονικό αρχείο καθώς και σύστημα τηλεειδοποίησης .
δ. Επίδραση στα συστήματα τηλεπικοινωνιών
Η ραδιοεπικοινωνία στις συχνότητες HF (3 − 30 megahertz) η οποία χρησιμοποιείται ακόμα εκτενώς από τους στρατιωτικούς και για τη μετάδοση πληροφοριών σε μεγάλες αποστάσεις σε πολλές χώρες βασίζεται στην αντανάκλαση σημάτων στην Ιονόσφαιρα της Γης. Αυτά τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα εξασθενούν καθώς περνούν από τη χαμηλή ιονόσφαιρα όπου οι συγκρούσεις ανάμεσα στα ηλεκτρόνια και τα μόρια του αέρα είναι συχνές. Η ιονοσφαιρική εξασθένιση επηρεάζει τις χρησιμοποιούμενες συχνότητες επικοινωνίας. Αν γίνει ιδιαίτερα ισχυρή εξαιτίας μιας αύξησης της ηλεκτρικής πυκνότητας μπορεί να προκαλέσει ένα ολικό blackout στις επικοινωνίες. Επίσης λόγω ακτινοβολίας έχουμε θέρμανση και διόγκωση της ατμόσφαιρας, με αποτέλεσμα την επέκτασή της σε περιοχές όπου κινούνται δορυφόροι χαμηλής τροχιάς, προκαλώντας μείωση της ταχύτητάς τους λόγω τριβής και την ενδεχόμενη πτώση τους. Επηρεάζεται επίσης και το σύστημα εντοπισμού Global Positioning System (GPS), στο οποίο ασυνήθιστες καθυστερήσεις λόγω διαταραχών στην ιονόσφαιρα μπορεί να δώσουν λάθος αποτελέσματα στον προσδιορισμό θέσης.
ε. Προβλήματα στην ανθρώπινη υγεία
Η δόση από κοσμική ακτινοβολία αυξάνεται με το γεωγραφικό πλάτος και με το υψόμετρο και διπλασιάζεται περίπου κάθε 1.4 km. Έτσι είναι περίπου 4 φορές υψηλότερη στο Mexico City και 8 φορές υψηλότερη στη Lhasa του Θιβέτ .
Μια υπερατλαντική πτήση συνεπάγεται πρόσθετη επιβάρυνση, οπότε γίνεται κατανοητό ότι ιδιαίτερα επηρεάζονται τα πληρώματα των αεροσκαφών με αποτέλεσμα να λαμβάνουν διπλάσια μέση ετήσια δόση.
Προφανώς τα προβλήματα γίνονται ακόμα μεγαλύτερα για τους αστροναύτες που συμμετέχουν σε ταξίδια έξω από την προστατευτική ασπίδα της ατμόσφαιρας και μένουν στο διάστημα για αρκετό χρόνο.
στ. Άλλες επιδράσεις
Πιθανές επιπτώσεις του διαστημικού καιρού στο κλίμα δημιουργούν μεταβολή της λεγόμενης ηλιακής σταθεράς κατά 0,2%, το οποίο, αν και μοιάζει να είναι μικρό ως ποσοστό, δεν είναι καθόλου αμελητέο. Αναφέρονται οι δράσεις του Παγκόσμιου Μετεωρολογικού Οργανισμού (WMO) με έμφαση στον Διαστημικό καιρό, καθώς και στις ρυθμίσεις που έχουν γίνει στον ICAO- οργανισμό για την Αεροναυτιλία,- με την θέσπιση νομικού πλαισίου για τον διαστημικό καιρό στην Ευρώπη με την ονομασία Pecasus . Μετά το 2025 αναμένονται πολλές αλλαγές στον χώρο των προειδοποιήσεων για την Αεροναυτιλία που θα περιέχουν και τον διαστημικό καιρό .
Υπάρχουν διαδικασίες επίδρασης της κατώτερης ατμόσφαιρας προς το διάστημα και αντιστρόφως και έχουν υπάρξει περιπτώσεις δημιουργίας βαρυτικών κυμάτων προς την ανώτερη ατμόσφαιρα τα οποία προκλήθηκαν από το πέρασμα ενός ψυχρού μετώπου στην επιφάνεια .
Επίσης δημιουργείται πίδραση των ενεργητικών ηλεκτρονίων από την εξωτερική ζώνη ακτινοβολίας «Βαν Άλεν» με τα ανώτερα στρώματα της γήινης ατμόσφαιρας η οποία είναι σημαντική , καθώς έχουμε μεταβολές στη διεύθυνση και ένταση ανέμου καθώς και μείωση του μεσοσφαιρικού όζοντος. Αναδεικνύονται έτσι βασικοί “κρίκοι” στην αλυσιδωτή αντίδραση που επιτρέπει στα ηλεκτρόνια να επιδρούν στα καιρικά συστήματα – και τον οποίο δεν κατανοούσαμε προηγουμένως. Αυτό να μας βοηθήσει σε καλύτερες εποχικές προγνώσεις .
Ένα πρόγραμμα νανοδορυφόρων ή RainCubeS θα μπορούσε να αποτελεί ένα στόχο για την Νοτιοανατολική Μεσόγειο σε θέματα καιρού καθώς στην Αμερική η χρήση τους σε ανάλογες δραστηριότητες έχει δώσει καλά αποτελέσματα και ήδη βρισκόμαστε σε καλό δρόμο . Ηδη πρόγραμμα μικροδορυφόρων έχει αρχίσει να υλοποιείται στη χώρα μας από το Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης το τελευταίο χρονικό διαστημα.
Τα νέα δεδομένα που δημιουργεί η σύγχρονη πραγματικότητα και οχι μόνο η κλιματική κρίση θα πρέπει να επανεξεταστούν κάτω από διαφορετικές συθνθήκες και σενάρια , καθώς είναι επιτακτική η ανάγκη η οργανωτική και επιχειρησιακή ικανότητα πολιτείας και φορέων για την αντιμετώπιση όλων αυτών των πιθανών ασύμμετρων απειλών.
Η νέα Διεύθυνση του ΥΠΕΘΑ για τον Διαστημικό καιρό αλλά και οι έμπειροι ερευνητές της ΕΜΥ του ΕΚΠΑ, του ΕΑΑ καθώς και Ιδιωτικών Εταιρειών υψηλής τεχνολογίας, πιστεύω ότι θα μπορούν σε συντονισμό με το ΥΚΚΠΠ να εκπονήσουν ένα ανάλογο σενάριο για τις επιδράσεις του Διαστημικού Καιρού στη χώρα μας . Η εφαρμοσμένη έρευνα και οι συνεργασίες που ενώνουν όλο το επιστημονικό δυναμικό της χώρας είναι όσο ποτέ απαραίτητες για ένα καλύτερο αύριο.