Η Άνδρος δεν είναι μόνο τοπίο και θάλασσα· είναι και τα κτίριά της. Πύργοι, φάμπρικες, ανεμόμυλοι, αρχοντικά και αγροτικά συγκροτήματα στέκουν διάσπαρτα στο νησί, αφηγούμενα σιωπηλά την ιστορία αιώνων. Κάθε πέτρα τους κουβαλά μνήμες ζωής, εργασίας και δημιουργίας. Κι όμως, το πέρασμα του χρόνου, η εγκατάλειψη και η έλλειψη φροντίδας τα φέρνουν σήμερα ένα βήμα πριν την οριστική απώλεια. Η διάσωση αυτών των κτιρίων δεν μπορεί να αφεθεί στην τύχη. Απαιτείται μια συντονισμένη, άμεση παρέμβαση από τον Δήμο και το Υπουργείο Πολιτισμού, με σαφή στόχο την καταγραφή, την προστασία και κυρίως την αποκατάστασή τους. Και το επόμενο βήμα είναι εξίσου κρίσιμο: η επανάχρησή τους. Σε πολλές χώρες του εξωτερικού, η πολιτιστική κληρονομιά δεν αντιμετωπίζεται ως βάρος, αλλά ως ευκαιρία. Αξιοποιείται με σεβασμό, μετατρέπεται σε χώρους πολιτισμού, φιλοξενίας και ήπιας τουριστικής ανάπτυξης, διατηρώντας ζωντανή τη μνήμη και δίνοντας παράλληλα νέα πνοή στην τοπική οικονομία. Η Άνδρος μπορεί –και πρέπει– να ακολουθήσει αυτόν τον δρόμο. Γιατί η κληρονομιά της δεν είναι απλώς παρελθόν. Είναι το μέλλον της.
Στα Αποίκια, το παλιό βιομηχανικό συγκρότημα της κλώστρας – ένα από τα σιωπηλά απομεινάρια της παραγωγικής ιστορίας του νησιού – βρίσκεται σήμερα σε οριακό σημείο. Δεν πρόκειται για μια ακόμη εγκατάλειψη. Πρόκειται για έναν χώρο που κουβαλάει την εργασία, την οικονομία και την κοινωνική ζωή μιας άλλης εποχής. Αν χαθεί, δεν θα χαθεί μόνο ένα κτίριο. Θα χαθεί ένα κομμάτι ταυτότητας.
Το ίδιο σκηνικό επαναλαμβάνεται στις Στενιές, με τον Πύργο Μουβελά. Ένα από τα σημαντικότερα σωζόμενα πυργόσπιτα της Άνδρου, με ρίζες που φτάνουν τουλάχιστον από τον 17ο αιώνα και πιθανώς νωρίτερα, αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της αρχιτεκτονικής και της κοινωνικής οργάνωσης του νησιού (). Αυτοί οι πύργοι δεν ήταν απλά κατοικίες – ήταν σύμβολα ισχύος, άμυνας και τοπικής ιστορίας. Σήμερα όμως, η φθορά του χρόνου απειλεί να τους μετατρέψει σε ερείπια.
Η «Φάμπρικα» στις Στενιές είναι ένα από τα παλιά βιοτεχνικά κτίσματα που σημάδεψαν την οικονομική δραστηριότητα της Άνδρου, και αποτελεί επίσης κρίκο μιας αλυσίδας που σπάει. 
Σε ένα νησί που γνώρισε ναυτιλιακή και εμπορική άνθηση τον 19ο και 20ό αιώνα, τα κτίρια αυτά μαρτυρούν την μετάβαση από την παραδοσιακή στην πιο οργανωμένη παραγωγή . Η εγκατάλειψή τους δεν είναι απλώς αισθητικό πρόβλημα. Είναι απώλεια ιστορικής συνέχειας. Η Φάμπρικα ήταν ένα πρωτοποριακό την εποχή του εργοστάσιο ζυμαρικών , το μεγαλύτερο εργοστάσιο παραγωγής ζυμαρικών στα Βαλκάνια . Σε ημερήσια βάση μπορούσε να επεξεργαστεί 36 τόνους σιτάρι και να παράγει την αντίστοιχη ποσότητα ζυμαρικών . Η Φάμπρικα από το 1864 έως το 1923 λειτουργούσε αποκλειστικά με τη δύναμη του νερού , χάρη στο μεγαλύτερο κατακόρυφο νερόμυλο των Βαλκανίων. Το 1923 και ιδιαίτερα μετά από μια μεγάλη περίοδο ξηρασίας , προστέθηκε και ατμομηχανή που λειτουργούσε παράλληλα με το νερόμυλο . Το εργοστάσιο έκλεισε το 1936 και το 1943 καταστράφηκε από πυρκαγιά!
Στο Γαύριο, ο Πύργος του Αγίου Πέτρου, κατά την επικρατέστερη θεωρία, στέκεται από την Ελληνιστική Περίοδο (4ος – 3ος αιώνας π.Χ.) σε μια ιδιαίτερα προνομική θέση. Είναι κυλινδρικός με ύψος 20 μέτρα, διάμετρο βάσης περίπου 9,4 μέτρα, κατασκευασμένος εξ ολοκλήρου από ντόπιο σχιστόλιθο. Στο εσωτερικό του σώζεται ελικοειδής κλίμακα που οδηγούσε σε πέντε τουλάχιστον ορόφους. Το σωζόμενο ύψος του και η περίπλοκη δομή του τον καθιστούν μοναδικό μνημείο στο είδος του και αποτελεί έναν από τους καλύτερα σωζόμενους των Κυκλάδων.. Σε μια περιοχή που από την αρχαιότητα είχε στρατηγική και οικονομική σημασία (), τέτοιες κατασκευές αποτελούν ζωντανή σύνδεση με τον τρόπο ζωής προηγούμενων γενεών.
Και δεν είναι μόνο αυτά. Η Άνδρος είναι γεμάτη από μνημεία που στέκονται στο όριο: παλιοί πύργοι, αγροτικά συγκροτήματα, πέτρινα κελιά, αρχοντικά και βιομηχανικά κατάλοιπα, όλα κομμάτια ενός μοναδικού αρχιτεκτονικού τοπίου που διαμορφώθηκε μέσα στους αιώνες. Ένα τοπίο που δεν δημιουργήθηκε για να εγκαταλειφθεί, αλλά για να αντέξει . Το ερώτημα πλέον δεν είναι αν κινδυνεύουν. Το ερώτημα είναι αν θα προλάβουμε.
Η λύση δεν μπορεί να είναι άλλη από τον άμεσο και επίσημο χαρακτηρισμό αυτών των κτιρίων ως στοιχείων πολιτιστικής κληρονομιάς. Χωρίς θεσμική προστασία, κάθε προσπάθεια διάσωσης είναι αποσπασματική και προσωρινή. Παράλληλα, πρέπει να δοθεί η δυνατότητα – με σαφές πλαίσιο – σε ιδιώτες να επενδύσουν και να τα αξιοποιήσουν τουριστικά και πολιτιστικά. Όχι με αλλοίωση, αλλά με σεβασμό και επανάχρηση.
Γιατί η πραγματικότητα είναι απλή και σκληρή: αν δεν αξιοποιηθούν, θα χαθούν. Ο χρόνος δεν διαπραγματεύεται. Δεν περιμένει εγκρίσεις, μελέτες και αδράνεια. Διαβρώνει, ρηγματώνει, καταρρίπτει. Και κάθε κατάρρευση δεν είναι απλώς ένα ερείπιο. Είναι μια σιωπή που μεγαλώνει.
Η Άνδρος δεν χρειάζεται άλλες απώλειες. Χρειάζεται απόφαση. Τώρα.
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect
Αντιγράφω το post της κ. Μαρίας Πολίτου απο το FB
” Συγχαρητήρια Θοδωρή για το άρθρο σου.Πραγματικά θα πρέπει η Τοπική κοινωνία, Δήμος κ Επαρχείο να αποφασίσουμε για την προσπάθεια ένταξης αυτών των μνημείων στην Πολιτιστική Κληρονομιά του νησιού μας & των Κυκλάδων. Γνωρίζουμε ολοι μας τον μακροχρόνιο αγώνα του Γιώργου Δαρδανού κ του Φιλοπρόοδου ομίλου του Γαυρίου για την διάσωση του Πύργου του Αγίου Πέτρου. Η οποία ενώ εχει αποφασιστεί ” κολλάει ” άγνωστο γιατί στην Υπηρεσία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων. Το ίδιο συμβαίνει κ με την εκκλησία του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου στο Κόρθι. Δυστυχώς στο νησί μας μόνο το μοναστήρι της Παναχράντου βουλιάζει καμπαναριά κ ανακανίζει ( δήθεν) πύργους για εκθέσεις και δεν ανοίγει ρουθούνι! Για τα πραγματικά μνημεία μηδενική αδιαφορία. Από τον Δήμο δε ( και ας με διαψεύσουν) ΟΥΤΕ ΜΙΑ ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΜΝΗΜΕΊΩΝ για πίεση στην έναρξη εγκεκριμένων εργασιών αποκατάστασης . Η άποψή μου είναι ό,τι όπου υπάρχουν κληρονόμοι θα πρέπει να προσπαθήσουν να εντάξουν τα μνημεία αυτά στην Πολιτιστική Κληρονομιά του νησιού αλλά κ της Ελλάδας”. M.Π.
—————–
H απάντηση μου υπάρχει στο επόμενο post.
Theodoros Kolydas απάντηση προς κ. Maria Politou
Αγαπητή φίλη και συμμαθήτρια , η ελληνική πολιτεία διαθέτει σαφές και ισχυρό νομοθετικό πλαίσιο για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς, με βασικό πυλώνα τον νόμο 3028/2002 και τη σύγχρονη κωδικοποίησή του στον νόμο 4858/2021. Οι διατάξεις αυτές επιτρέπουν τον χαρακτηρισμό κτιρίων ως μνημείων ή διατηρητέων, θέτοντας αυστηρούς κανόνες για κάθε επέμβαση: από την απλή συντήρηση έως την αλλαγή χρήσης. Οποιαδήποτε εργασία απαιτεί έγκριση από τις αρμόδιες υπηρεσίες του Υπουργείου Πολιτισμού. Στο επίπεδο της προστασίας, το πλαίσιο είναι πλήρες και λειτουργικό. Στην πράξη όμως, η εφαρμογή του δημιουργεί μια εμφανή ανισορροπία: η προστασία δεν συνοδεύεται από αντίστοιχη υποστήριξη. Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο έντονο στην περίπτωση των κληρονόμων. Οι ιδιοκτήτες αυτών των κτιρίων δεν κληρονομούν μόνο ένα ακίνητο, αλλά και ένα σύνολο αυστηρών υποχρεώσεων. Από τη μία πλευρά: δεν μπορούν να κατεδαφίσουν ή να τροποποιήσουν ελεύθερα το κτίριο δεσμεύονται από χρονοβόρες διαδικασίες εγκρίσεων αντιμετωπίζουν υψηλό κόστος αποκατάστασης. Από την άλλη: δεν διαθέτουν επαρκή οικονομικά εργαλεία δεν έχουν σταθερή πρόσβαση σε επιδοτήσεις δεν εξασφαλίζουν βιώσιμη αξιοποίηση. Το αποτέλεσμα είναι συχνά προδιαγεγραμμένο: εγκατάλειψη, φθορά και τελικά απώλεια.
Σε αντίθεση με την Ιταλία και τη Γαλλία, στην Ελλάδα η προστασία των μνημείων συχνά λειτουργεί αποτρεπτικά για τους ιδιοκτήτες. Το αποτέλεσμα είναι ένα παράδοξο: από τη μία πλευρά, αυστηρό θεσμικό πλαίσιο από την άλλη, εγκαταλελειμμένα κτίρια που καταρρέουν Η πολιτεία προστατεύει νομικά τα μνημεία, αλλά δεν εξασφαλίζει την επιβίωσή τους. Η ανάγκη για επαναπροσδιορισμό της πολιτικής είναι πλέον προφανής. Η πολιτιστική κληρονομιά δεν μπορεί να διατηρηθεί μόνο με απαγορεύσεις. Χρειάζεται ένα ισορροπημένο σύστημα που να συνδυάζει: προστασία κίνητρα βιώσιμη αξιοποίηση Χωρίς αυτή την ισορροπία, τα μνημεία κινδυνεύουν να χαθούν — όχι από έλλειψη νόμων, αλλά από έλλειψη λειτουργικών λύσεων.
Σημαντική επισήμανση
Τα σχόλια και οι προτάσεις που αφορούν τη βελτίωση του θεσμικού πλαισίου είναι κρίσιμο να κατατίθενται κάτω από το παρόν άρθρο, ώστε να διαμορφωθεί μια ολοκληρωμένη εικόνα. Με τον τρόπο αυτό, όλοι οι εμπλεκόμενοι — και κυρίως οι δημόσιοι φορείς — θα έχουν τη δυνατότητα να αξιολογήσουν συνολικά τις ανάγκες, τα προβλήματα και τις προτεινόμενες λύσεις.
Θα πρότεινα να δημιουργηθεί μια διευρυμένη επιστημονική ομάδα που θα εκπροσωπήσει όλα τα μέρη του νησιού.
Π. Χ. Ο Πιτροφός έχει πάνω από δέκα περιστερεώνες σπουδαίας αρχιτεκτονικής. Έχει τις δέκα πετρόκτιστες πηγές απλωμένες σε κάθε γειτονιά του Πιτροφού, με τα τα πέτρινα πλυσταριά. Τον παραδοσιακό νερόμυλο παραγωγής αλεύρων μέχρι την δεκαετία του 1950. Την πρώτη ενορία της Μελίδας την Παναγία του 15ου αιώνα με την εκκλησία των Ταξιαρχών του 11ου αιώνα στην ίδια περιφέρεια Μελίδας Πιτροφού.
Σε συνδιασμό με τα ιστορικά καλντερίμια που βρίσκονται στο μονοπάτι 9 δίνουν μία ιδιαίτερη βαρύτητα τόσο στο κεφαλοχώρι της Άνδρου όσο και στην προσωπικότητα του νησιού μας.
Με εκτίμηση
Γιώργος Λάβδας
Θα μπορούσε πράγματι να αποτελέσει μια ουσιαστική αφετηρία η δημιουργία μιας διευρυμένης επιστημονικής ομάδας, η οποία θα εκπροσωπεί ισόρροπα όλες τις περιοχές του νησιού και θα λειτουργεί ως σημείο συντονισμού για την ανάδειξη και προστασία της πολιτιστικής του ταυτότητας. Σε συνδυασμό με τα ιστορικά καλντερίμια – που αναφέρετε- τα παραδοσιακά κτίσματα προσδίδουν μια ξεχωριστή βαρύτητα τόσο στον Πιτροφό ης Άνδρου όσο και στη συνολική φυσιογνωμία του νησιού. Η καταγραφή και ανάδειξή τους δεν αποτελεί απλώς ζήτημα διατήρησης, αλλά πράξη πολιτιστικής συνέχειας. Στο πλαίσιο αυτό, θα μπορούσε να διαμορφωθεί ένας ανοιχτός χώρος συμμετοχής, όπου κάτοικοι, επιστήμονες και φορείς θα έχουν τη δυνατότητα να προτείνουν περιοχές ή κτίρια που χρήζουν χαρακτηρισμού ως μνημεία πολιτιστικής κληρονομιάς. Κάθε πρόταση θα συνοδεύεται από μια σύντομη τεκμηριωμένη περιγραφή, ώστε να δημιουργηθεί μια συγκροτημένη βάση δεδομένων. Οι παρατηρήσεις είναι ευπρόσδεκτες από την ιστοσελίδα μου . Στη συνέχεια, το υλικό αυτό θα μπορεί να ομαδοποιείται και να αξιολογείται, με στόχο την ιεράρχηση προτεραιοτήτων και την προώθηση των πιο ώριμων και τεκμηριωμένων περιπτώσεων προς τις αρμόδιες αρχές. Η επιστημονική επιτροπή θα μπορούσε να συγκροτηθεί σταδιακά, με τη συμμετοχή ειδικών από διαφορετικά πεδία, και να αναπτύξει συνεργασίες με υφιστάμενες πρωτοβουλίες του νησιού, όπως η Andros Routes, ενισχύοντας τη συνέργεια και την αποτελεσματικότητα των δράσεων. Μέσα από μια τέτοια διαδικασία, η τοπική γνώση και η επιστημονική τεκμηρίωση μπορούν να συναντηθούν, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για μια ολοκληρωμένη και βιώσιμη στρατηγική προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς της Άνδρου.
Σας ευχαριστώ
Θοδωρής Κολυδάς
Η πολιτιστική κληρονομιά του νησιού είναι εξαιρετικά πλούσια και άγνωστη. Υπάρχουν πολλά πέραν από κάποιους πύργους και βυζαντινές εκκλησίες αλλά αντιμετωπίζονται μόνο σαν αντικείμενα εφήμερου πλουτισμού οπότε εγκαταλείπονται και συνεχίζει η καταστροφή. Θα απαριθμήσω κάποια, που σε πολλούς είναι άγνωστα, όπως τα ντουλάπια (τα μελίσσια πολυκατοικίες), τα αλώνια με γκάρδι (είχαν σ΄ύστημα ελέγχου του ανέμου, τον ταβλόμυλο (οριζόντιος ανεμόμυλος), τις δεξαμενές κάτω από τις πεζούλες (όπου το νερό στραγγίζοντας από το χωράφι μαζευόταν), τα τρία είδη νερόμυλου, τη τεράστιο πλούτο κεραμικών με δύο διαφορετικά καμίνια, και τόσα άλλα. Αυτά τα λέω για πολλοστή φορά και είμαι σίγουρος ότι όλα τα παίρνει ο άνεμος μέχρι όλα να γίνουν βουλιάχτρες!
Πολύ καλή η παρουσίαση των μνημείων της Άνδρου,από έγκριτο Ανδριώτη επιστήμονα. ωστόσο δεν συμφωνώ με τις επισημάνσεις ότι για την ολοκλήρωση της αποκατάστασης τους φταίει το αυστηρό νομοθετικό πλαίσιο που δεν επιτρέπει ευελιξία ως προς την “αξιοποίηση” τους π.χ. από ιδιώτες που θα επενδύσουν σε αυτά τουριστικά ή πολιτιστικά. Είναι γνωστό, ότι τουλάχιστον στην Ελλάδα, οι ιδιώτες την δημόσια περιουσία την χρησιμοποιούν ως “λάφυρο” με σκοπό το μεγαλύτερο κέρδος και όχι προς αξιοποίηση για το δημόσιο συμφέρον π.χ
Ελληνικό. Το πρόβλημα δεν είναι το αυστηρό νομοθετικό πλαίσιο, αλλά οι διαχρονικές παθογένειες της πολιτείας που δεν εφαρμόζει τους νόμους που θεσπίζει για “ουσιαστική” προστασία των μνημείων, όσο δε για το μεγάλο κόστος αυτό είναι “μύθος”, διότι δε χρησιμοποίησε τον πακτωλό χρημάτων της Ε.Ε. και μάλιστα μέχρι τώρα η απορρόφηση των πόρων του Ταμείου Ανάκαμψης είναι στο όριο του 30%, 6 μήνες πρίν τη λήξη του.Δηλαδή χάθηκαν πολύτιμα κονδύλια για την Ελλάδα σε πολλούς τομείς.
Όσο δε για τον Πύργο του Αγίου Πέτρου, οι εργασίες στήριξης συνεχίζονται έστω και με μεγάλη καθυστέρηση, με την πίεση των κατοίκων και τις επανειλημμένες εκδηλώσεις ανάδειξης του μνημείου.Βεβαια είμαστε τυχεροί που οι περσινοί σεισμοί στις Κυκλάδες δεν επηρέασαν το νησί μας.Γι’αυτό είμαι αναρμόδια να αναφερθώ.
Να προσθέσουμε και τον ¨πύργο” του θείου μου Μιχαλάκη Καΐρη στην Μεσσαριά.