Η 11η Νοεμβρίου, ημέρα εορτής του Αγίου Μηνά, κατέχει ξεχωριστή θέση στη λαϊκή μετεωρολογία του τόπου μας. Για πολλές γενιές αποτελούσε ένα από τα ημερολογιακά σημεία με τα οποία οι άνθρωποι της υπαίθρου προσπαθούσαν να αναγνωρίσουν τη μετάβαση από το φθινόπωρο προς τον χειμώνα.
Η γνωστή παράδοση λέει ότι «ο Άι-Μηνάς μηνύει τον χειμώνα», ενώ λίγες ημέρες αργότερα, στις 14 Νοεμβρίου, ο Άγιος Φίλιππος έρχεται κατά κάποιον τρόπο να επιβεβαιώσει το μήνυμα.
Σε παλαιότερες παραλλαγές συναντούμε μάλιστα τη χαρακτηριστική φράση: «Αϊ-Μηνάς εμήνυσε του πάππου του χειμώνα: έρχομαι ή δεν έρχομαι και τ’ Αϊ-Φιλίππου αυτού είμαι».
Η παροιμία έχει καταγραφεί σε διαφορετικές περιοχές της Ελλάδας, μεταξύ άλλων στο Μεσολόγγι, στο Αγρίνιο, στη Ρούμελη και στην Πελοπόννησο, γεγονός που δείχνει ότι δεν πρόκειται για μια τοπική μόνο παράδοση.
Γιατί όμως ο Άγιος Μηνάς;
Οι παλαιότερες αγροτικές κοινωνίες δεν διέθεταν προγνωστικά μοντέλα, δορυφόρους ή μακροχρόνιες κλιματολογικές σειρές. Είχαν όμως κάτι πολύ σημαντικό: συσσωρευμένη εμπειρική παρατήρηση πολλών γενεών. Παρατηρούσαν πότε τελείωναν οι σταθερά ήπιες ημέρες του φθινοπώρου, πότε αυξάνονταν οι βροχές, πότε εμφανίζονταν τα πρώτα σοβαρά κρύα και πότε έπρεπε πλέον να προστατευθούν ζώα, καλλιέργειες και άνθρωποι. Τα μέσα Νοεμβρίου αποτελούσαν γι’ αυτούς ένα φυσικό χρονικό ορόσημο. Ο Νοέμβριος άλλωστε αποκαλούνταν σε πολλές περιοχές «Βροχάρης», ενώ η λαϊκή παράδοση συνέδεε την περίοδο από τον Άγιο Μηνά έως τον Άγιο Φίλιππο και στη συνέχεια έως τον Άγιο Ανδρέα με τη σταδιακή ενίσχυση του κρύου. Υπήρχε παράλληλα και ένα γλωσσικό παιχνίδι: το όνομα Μηνάς συνδέθηκε παρετυμολογικά με το ρήμα «μηνώ» – δηλαδή ειδοποιώ, αναγγέλλω. Έτσι ο Άγιος Μηνάς έγινε στη λαϊκή φαντασία εκείνος που «μηνάει», που αναγγέλλει τον ερχομό του χειμώνα.
Υπάρχει όμως επιστημονική εξήγηση;
Σε έναν βαθμό, ναι. Όχι όμως επειδή συμβαίνει κάτι ιδιαίτερο στην ατμόσφαιρα ακριβώς στις 11 Νοεμβρίου. Η επιστήμη δεν αναγνωρίζει κάποια συγκεκριμένη φυσική «τομή» εκείνη την ημέρα. Δεν υπάρχει κάποιος ατμοσφαιρικός μηχανισμός που ενεργοποιείται κάθε χρόνο στις 11 ή στις 14 Νοεμβρίου. Υπάρχει όμως μια κλιματολογική μετάβαση που πράγματι βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη εκείνη την περίοδο. Η ίδια η Εθνική Μετεωρολογική Υπηρεσία περιγράφει το ελληνικό κλίμα ως έχον ουσιαστικά δύο βασικές περιόδους: τη θερμή και σχετικά ξηρή περίοδο και την ψυχρή-βροχερή περίοδο, η οποία κλιματολογικά αρχίζει περίπου από τα μέσα Οκτωβρίου και φτάνει έως το τέλος Μαρτίου. Παράλληλα επισημαίνει ότι το φθινόπωρο στην Ελλάδα είναι μακρύ και θερμό, ιδιαίτερα στα νότια όπου μπορεί να επεκτείνεται ακόμη και έως τα μέσα Δεκεμβρίου. Άρα ο Άγιος Μηνάς βρίσκεται μέσα ακριβώς στη μεταβατική αυτή ζώνη.
Τι αλλάζει τότε στην ατμόσφαιρα;
Καθώς προχωρά ο Νοέμβριος η διάρκεια της ημέρας μικραίνει σημαντικά και το ποσό της ηλιακής ενέργειας που δέχεται το βόρειο ημισφαίριο μειώνεται. Η ευρωπαϊκή και ηπειρωτική ενδοχώρα ψύχεται σταδιακά. Η θερμοκρασιακή διαφορά μεταξύ χαμηλών και υψηλών γεωγραφικών πλατών αυξάνεται και μαζί της ενισχύεται η δυναμική της ατμοσφαιρικής κυκλοφορίας. Το πολικό μέτωπο και η ζώνη των δυτικών ανέμων μπορούν πλέον να κινηθούν συχνότερα νοτιότερα. Τα βαρομετρικά χαμηλά της Μεσογείου γίνονται σημαντικότερος παράγοντας για τον καιρό της Ελλάδας. Και οι ψυχρές αέριες μάζες έχουν πλέον πολύ μεγαλύτερη πιθανότητα να κατέβουν προς τη Βαλκανική και την ανατολική Μεσόγειο σε σχέση με έναν μήνα νωρίτερα. Επομένως, είναι απολύτως λογικό οι γενιές που ζούσαν συνεχώς σε επαφή με τη φύση να είχαν παρατηρήσει ότι κάπου γύρω στα μέσα Νοεμβρίου αυξάνεται η πιθανότητα της πρώτης πραγματικά χειμωνιάτικης μεταβολής. Αυτό είναι πιθανότατα το επιστημονικό υπόβαθρο πάνω στο οποίο χτίστηκε αργότερα η παροιμία.
Άλλο όμως «έρχεται ο χειμώνας» και άλλο «προβλέπω τον χειμώνα»
Εδώ πρέπει να είμαστε ιδιαίτερα προσεκτικοί. Η παρατήρηση ότι γύρω από τον Άγιο Μηνά αρχίζει κλιματολογικά να γίνεται πιθανότερος ο χειμωνιάτικος καιρός είναι απολύτως εύλογη. Δεν σημαίνει όμως ότι ο καιρός που θα κάνει στις 11 Νοεμβρίου μπορεί να μας πει πώς θα είναι ο Δεκέμβριος, ο Ιανουάριος ή ο Φεβρουάριος. Για κάτι τέτοιο δεν υπάρχει αποδεκτός φυσικός μηχανισμός. Ένα βαρομετρικό χαμηλό, μια ψυχρή εισβολή ή, αντίθετα, μια θερμή περίοδος γύρω στις 11 Νοεμβρίου αποτελεί αποτέλεσμα της συγκεκριμένης κυκλοφορίας των ημερών εκείνων. Η κατάσταση της ατμόσφαιρας εβδομάδες και μήνες αργότερα εξαρτάται από πολύ μεγαλύτερης κλίμακας παράγοντες και από την ίδια τη χαοτική φύση του ατμοσφαιρικού συστήματος. Οι σύγχρονες εποχικές προγνώσεις δεν βασίζονται επομένως στον καιρό μιας συγκεκριμένης ημέρας. Χρησιμοποιούν πλήρη αριθμητικά μοντέλα του συστήματος ατμόσφαιρας–ωκεανού και αξιολογούν μεγάλης κλίμακας παράγοντες όπως οι θερμοκρασίες των ωκεανών, η κατάσταση του ENSO, οι κυκλοφοριακές ανωμαλίες στον Ατλαντικό, η στρατόσφαιρα και δεκάδες άλλες μεταβλητές. Και ακόμη και τότε το αποτέλεσμα εκφράζεται πιθανολογικά, όχι ως βεβαιότητα.
Άρα η λαϊκή παράδοση ήταν λάθος;
Όχι ακριβώς. Θα ήταν άδικο να διαβάσουμε τις παροιμίες των παλαιών σαν να ήταν σύγχρονα δελτία πρόγνωσης. Οι παροιμίες λειτουργούσαν περισσότερο ως κλιματολογικά ημερολόγια. «Ο Άι-Μηνάς μηνύει τον χειμώνα» δεν χρειάζεται να σημαίνει ότι κάθε 11 Νοεμβρίου θα χιονίσει ή θα κάνει κρύο. Μπορεί να σημαίνει κάτι πολύ πιο απλό και πολύ πιο εύστοχο: «Από εδώ και πέρα να είσαι έτοιμος. Ο χειμώνας πλησιάζει.» Για τον κτηνοτρόφο αυτό σήμαινε ότι έπρεπε να προστατεύσει τα ζώα. Για τον γεωργό ότι έμπαινε σε διαφορετική φάση των εργασιών. Για το νοικοκυριό ότι έπρεπε να είναι έτοιμο για κρύο, βροχές και περιορισμό των μετακινήσεων. Και γι’ αυτό άλλωστε η λαϊκή σοφία είχε προβλέψει και… περιθώριο σφάλματος. Αν ο χειμώνας δεν φαινόταν του Αγίου Μηνά, τότε «του Φιλίππου είναι αυτού». Αν ούτε τότε εμφανιζόταν, άλλες παροιμίες μετέφεραν το επόμενο ορόσημο στα Εισόδια της Θεοτόκου και αργότερα στα «Νικολοβάρβαρα» του Δεκεμβρίου. Αυτό από μόνο του δείχνει ότι οι παλαιοί δεν αντιμετώπιζαν αυτές τις ημερομηνίες με τη μαθηματική αυστηρότητα μιας πρόγνωσης.
Τι μας δείχνουν τα προγνωστικά δεδομένα ;
Το εποχικό μοντέλο του ECMWF για το τρίμηνο Δεκεμβρίου–Ιανουαρίου–Φεβρουαρίου δεν δίνει προς το παρόν ισχυρό σήμα για σημαντική απόκλιση των βροχοπτώσεων στην Ελλάδα. Η χώρα μας βρίσκεται κυρίως κοντά σε ουδέτερες πιθανότητες, ενώ σαφέστερη τάση για περισσότερες βροχές εμφανίζεται βορειότερα στην Ευρώπη. Αυτό βέβαια δεν αποκλείει επιμέρους περιόδους με έντονες βροχές ή, αντίθετα, με ανομβρία μέσα στον χειμώνα.
Η πιο ενδιαφέρουσα σύνδεση παράδοσης και επιστήμης
Ίσως λοιπόν η πραγματική αξία της παροιμίας να βρίσκεται αλλού.Η λαϊκή μετεωρολογία είχε καταφέρει, μέσα από μακροχρόνια εμπειρία, να εντοπίσει ένα πραγματικό κλιματολογικό παράθυρο μετάβασης. Η σύγχρονη επιστήμη μπορεί σήμερα να εξηγήσει γιατί αυτή η περίοδος είναι πράγματι σημαντική: τη μείωση της ηλιακής ακτινοβολίας, την ψύξη της ηπειρωτικής Ευρώπης, τη μεταβολή της γενικής κυκλοφορίας και τη μεγαλύτερη συχνότητα χειμερινών διαταραχών. Εκεί όμως σταματά η επιστημονική επιβεβαίωση. Δεν μπορούμε να μετατρέψουμε την 11η Νοεμβρίου σε προγνωστικό δείκτη για ολόκληρο τον χειμώνα. Η φράση «ο Άγιος Μηνάς μηνύει τον χειμώνα» έχει λοιπόν μεγαλύτερη αξία ως κλιματολογική μνήμη παρά ως προγνωστικός κανόνας. Και ίσως αυτό είναι ακόμη πιο ενδιαφέρον. Γιατί αποκαλύπτει ότι, πολύ πριν από τους δορυφόρους και τα αριθμητικά μοντέλα, οι άνθρωποι είχαν μάθει να παρατηρούν τους ρυθμούς της ατμόσφαιρας και να τους μετατρέπουν σε παροιμίες, γιορτές και ημερολογιακά σημάδια. Η παράδοση εντόπισε σωστά την εποχή της μετάβασης. Η επιστήμη σήμερα μπορεί να εξηγήσει το γιατί — αλλά όχι να επιβεβαιώσει ότι μία συγκεκριμένη ημέρα μπορεί να μας αποκαλύψει τον καιρό ενός ολόκληρου χειμώνα.
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Πρώην Υποδιοικητής ΕΜΥ και Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect
© Το κείμενο διατίθεται με άδεια CC BY-ND 4.0. Επιτρέπεται η αναπαραγωγή με αναφορά στην πηγή και χωρίς τροποποίηση του περιεχομένου.