Η ΕΜΥ σε θεσμικό αδιέξοδο – Ερωτήματα που ζητούν απαντήσεις

Listen to this

Η πρόσφατη εξαίρεση της Εθνικής Μετεωρολογικής Υπηρεσίας (ΕΜΥ) από το Προεδρικό Διάταγμα που καθορίζει τον οργανισμό του πολιτικού προσωπικού του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας, ανοίγει εύλογα ερωτήματα για το μέλλον της Υπηρεσίας και τον ρόλο της στη νέα θεσμική αρχιτεκτονική του Κράτους. Η εξέλιξη αυτή δεν είναι τυχαία και συνδέεται με τις συζητήσεις που διεξάγονται τα τελευταία χρόνια σχετικά με τη μεταφορά της ΕΜΥ στο Υπουργείο Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας (ΥΚΚΠΠ), αλλά και με τον παράλληλο θεσμικό ρόλο του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών (ΕΑΑ).

Το θεσμικό καθεστώς της ΕΜΥ

Η ΕΜΥ ιδρύθηκε το 1931 και παραμένει έως σήμερα η μοναδική επίσημη εθνική αρχή μετεωρολογικών προγνώσεων, μέλος του Παγκόσμιου Μετεωρολογικού Οργανισμού (WMO). Είναι επιφορτισμένη με: την αεροναυτιλία (ICAO), τη ναυσιπλοΐα (IMO), την υποστήριξη της εθνικής άμυνας, την ενημέρωση των πολιτών και την προστασία από φυσικούς κινδύνους.

Η επιχειρησιακή «καρδιά» της ΕΜΥ είναι το Εθνικό Μετεωρολογικό Κέντρο (ΕΜΚ), το οποίο λειτουργεί σε 24ωρη βάση παρέχοντας προγνώσεις, προειδοποιήσεις και επιχειρησιακή στήριξη. Η υπαγωγή της ΕΜΥ στο ΥΠΕΘΑ (Ν. 2292/1995, Π.Δ. 167/1997) εξασφαλίζει τη διασύνδεσή της με τις Ένοπλες Δυνάμεις, αλλά περιορίζει τη δυνατότητά της να ενταχθεί σε μια πιο πολιτική-επιστημονική δομή. Η Εθνική  Μετεωρολογική Υπηρεσία (ΕΜΥ), βάσει του Νόμου 2292/1995 και του Προεδρικού Διατάγματος 167/1997, υπάγεται στο Υπουργείο Εθνικής Άμυνας (ΥΠΕΘΑ) και λειτουργεί με ένα μικτό σχήμα στελέχωσης: στρατιωτικό προσωπικό αλλά και πολιτικό – επιστημονικό δυναμικό, με θέσεις ευθύνης σαφώς καθορισμένες στο οργανόγραμμα. Ωστόσο, με τον νέο Οργανισμό Πολιτικού Προσωπικού του ΥΠΕΘΑ (ΠΔ 72/2025), η ΕΜΥ εξαιρείται από τις υπηρεσίες που στελεχώνονται με πολιτικό προσωπικό. Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι η Υπηρεσία μετατρέπεται σταδιακά σε μια καθαρά στρατιωτική μονάδα, καταστρατηγώντας τον ιδρυτικό της νόμο και αφαιρώντας της την επιστημονική της υπόσταση.

Η ΕΜΥ δεν είναι μια συνηθισμένη στρατιωτική υπηρεσία. Ο ρόλος της είναι διττός: 1. Εθνική Άμυνα – Ασφάλεια: Υποστήριξη της Πολεμικής Αεροπορίας και των Ενόπλων Δυνάμεων. 2. Δημόσια Αποστολή – Πολιτική Προστασία – Οικονομία: Πρόγνωση καιρού για τον γεωργικό τομέα, τη ναυτιλία, την αεροναυτιλία, την πολιτική προστασία και τις διεθνείς υποχρεώσεις της χώρας. Η απουσία πολιτικού προσωπικού με εξειδικευμένα επιστημονικά καθήκοντα σημαίνει ότι: Αποδυναμώνονται οι ερευνητικές και επιχειρησιακές δυνατότητες της Υπηρεσίας. Η ΕΜΥ περιορίζεται σε «στρατιωτική μετεωρολογική μονάδα» χωρίς την απαραίτητη επιστημονική αυτονομία. Χάνεται η θεσμική συνέχεια, καθώς το ΠΔ 167/1997 προέβλεπε μικτό σχήμα με ρόλο και ευθύνες για πολιτικούς επιστήμονες.

”  Δεν αισθάνομαι ότι στην Πολιτική Προστασία έχουμε εντάξει όλα τα σημαντικά μετεωρολογικά δεδομένα τα οποία έχουμε στη διάθεσή μας. Μία από τις πρώτες πρωτοβουλίες θα είναι η μεταφορά στην Πολιτική Προστασία και της ΕΜΥ αλλά και του Εθνικού Αστεροσκοπείου, έτσι ώστε κάτω από έναν φορέα να βρίσκεται όλο το επιστημονικό δυναμικό της χώρας….”  Με αυτά τα λόγια ο πρωθυπουργός είχε απαντήσει σε σχετική ερώτηση δημοσιογράφου τον Σεπτέμβριο 2023  όπου  έδωσε το στίγμα των αλλαγών που θα γίνουν στον χώρο της Πολιτικής Προστασίας στη χώρα μας .

O Πρωθυπουργός είχε εξαγγείλει ότι η ΕΜΥ θα μεταφερθεί στο Υπουργείο Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας (ΥΚΚΠΠ), ώστε να αποκτήσει κεντρικό ρόλο στον σχεδιασμό πρόληψης και διαχείρισης φυσικών καταστροφών. Σήμερα, αντί για αναβάθμιση και θεσμική ενίσχυση, βλέπουμε το ακριβώς αντίθετο: Η ΕΜΥ παραμένει εγκλωβισμένη στο ΥΠΕΘΑ.Το πολιτικό επιστημονικό δυναμικό εξαιρείται. Ο αρχικός ιδρυτικός νόμος παραβιάζεται στην πράξη.

Το ζήτημα είναι κρίσιμο και εγείρει εύλογα ερωτήματα: Τι μεσολάβησε από τις ρητές δηλώσεις για μεταφορά της ΕΜΥ στο ΥΚΚΠΠ μέχρι την επιλογή διατήρησης στο ΥΠΕΘΑ ως «καθαρά στρατιωτικής υπηρεσίας»; Πώς θα καλυφθούν οι ανάγκες σε πολιτικούς μετεωρολόγους, μηχανικούς και ερευνητές, που είναι απαραίτητοι για την επιχειρησιακή και επιστημονική λειτουργία; Με ποιο τρόπο θα συνεχίσει η ΕΜΥ να επιτελεί την διεθνή αποστολή της (π.χ. μέσω WMO, EUMETSAT, ECMWF)

Η εξαίρεση της ΕΜΥ από τον νέο Οργανισμό Πολιτικού Προσωπικού του ΥΠΕΘΑ δεν είναι μια τυπική λεπτομέρεια. Πρόκειται για μια θεσμική ανατροπή που υποβαθμίζει την Υπηρεσία, καταστρατηγεί τον ιδρυτικό της νόμο και έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τις κυβερνητικές δεσμεύσεις για αναβάθμισή της. Για όλα αυτά, η Πολιτεία οφείλει εξηγήσεις: τόσο προς το προσωπικό της ΕΜΥ, όσο και προς την κοινωνία που στηρίζεται στις κρίσιμες υπηρεσίες της για την ασφάλεια, την οικονομία και την καθημερινότητα.  Ολα αυτά τα θέματα είχαν επισημανθεί σε σχετικό άρθρο μας .

Το ΙΕΠΒΑ/ ΕΑΑ  και ο διττός του ρόλος

Με το Π.Δ. 82/2022 καθορίστηκε ο νέος οργανισμός του ΕΑΑ. Το Ινστιτούτο Ερευνών Περιβάλλοντος και Βιώσιμης Ανάπτυξης (ΙΕΠΒΑ) απέκτησε σαφή και θεσμοθετημένο επιχειρησιακό χαρακτήρα, πέρα από την ερευνητική του αποστολή. Στο ΙΕΠΒΑ λειτουργούν: Μονάδα ΥΠΑΤΙΑ: επιχειρησιακή παρακολούθηση ρύπων, επιπτώσεων στην υγεία και στο περιβάλλον. Μονάδα ΜΕΤΕΟ: ανάπτυξη και λειτουργία εξειδικευμένων μοντέλων πρόγνωσης καιρού, πλημμυρών, πυρκαγιών, μεταφοράς σκόνης, κυματισμού, κεραυνικής δραστηριότητας. Δίκτυο εκατοντάδων αυτόματων μετεωρολογικών σταθμών, μετεωρολογικό ραντάρ, εργαστήρια και εξοπλισμός τηλεπισκόπησης.

Με άλλα λόγια, το ΙΕΠΒΑ έχει εξελιχθεί σε έναν παράλληλο επιχειρησιακό φορέα πρόγνωσης καιρού, που παράγει πληροφορία χρήσιμη για την Πολιτική Προστασία και το ευρύ κοινό, χωρίς να είναι όμως θεσμικά η «εθνική μετεωρολογική υπηρεσία».

Θα μπορούσε το ΙΕΠΒΑ/ΕΑΑ να υποκαταστήσει την ΕΜΥ;

Θεωρητικά το ΙΕΠΒΑ του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών  έχει υποδομές, δίκτυα σταθμών, ραντάρ, μοντέλα πρόγνωσης, και επιχειρησιακή παραγωγή , ενώ συνολικά το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών (ΕΑΑ) είναι ΝΠΔΔ, εποπτευόμενο από τη ΓΓΕΚ (πρώην ΓΓΕΤ). Το Π.Δ. 82/2022 ορίζει τον Οργανισμό του ΕΑΑ και επισημοποιεί τον ρόλο των τριών Ινστιτούτων του: ΙΕΠΒΑ (Περιβάλλον & Βιώσιμη Ανάπτυξη) ΙΑΑΔΕΤ (Αστρονομία, Αστροφυσική, Διαστημικές Εφαρμογές & Τηλεπισκόπηση) ΙΦΕΜΗΣ (Φυσική Εσωτερικού της Γης & Σεισμολογία)

Το ΙΕΠΒΑ έχει ερευνητική αποστολή, αλλά το Π.Δ. του δίνει και επιχειρησιακό χαρακτήρα μέσω μονάδων όπως: ΥΠΑΤΙΑ (ρύπανση, επιπτώσεις). ΜΕΤΕΟ (πρόγνωση καιρού, πλημμύρες, καταιγίδες, πυρκαγιές, σκόνη, κ.ά.). Δηλαδή, το ΙΕΠΒΑ συνδυάζει έρευνα και επιχειρησιακή λειτουργία, κάτι που το φέρνει πιο κοντά στη «λογική» μιας εθνικής υπηρεσίας, χωρίς όμως να έχει αυτή την τυπική θεσμική ιδιότητα.

• Σε πολλές περιπτώσεις το  meteo.gr  προσφέρει στο κοινό προγνώσεις πιο «φιλικές» και σε ταχύτερους ρυθμούς από την ΕΜΥ. Η Μονάδα ΜΕΤΕΟ λειτουργεί σαν ένα παράλληλο επιχειρησιακό κέντρο, ανεπίσημα ανταγωνιστικό προς την ΕΜΥ. Όμως ο θεσμικός ρόλος της ΕΜΥ δεν μπορεί να μεταβιβαστεί χωρίς αλλαγή νόμου και διεθνών συμφωνιών (WMO, ICAO, IMO). Το ΕΑΑ, ως ερευνητικό ίδρυμα, δεν είναι ενταγμένο σε αυτόν τον διεθνή θεσμικό ιστό.

Η ΕΜΥ εκτελεί κρατικές δεσμεύσεις (π.χ. δελτία αεροναυτιλίας, στρατιωτική υποστήριξη, πολιτική προστασία) θέματα τα οποία είχα επισημάνει και στη σχετική επιτροπή της Βουλής . Το ΙΕΠΒΑ δεν έχει τέτοιον ρόλο.

Μήπως δημιουργείται «σιωπηρή μεταφορά αρμοδιοτήτων»;

Η εξαίρεση της ΕΜΥ από τον Οργανισμό Πολιτικού Προσωπικού του ΥΠΕΘΑ δημιουργεί δύο σενάρια:

1. Στρατιωτικοποίηση της ΕΜΥ: η Υπηρεσία παραμένει αμιγώς στρατιωτική, χωρίς πολιτικό προσωπικό σε θέσεις ευθύνης. Σε αυτήν την περίπτωση, ο ρόλος της θα περιοριστεί στις ανάγκες άμυνας και αεροναυτιλίας με προβληματική όμως άντληση χρηματοδότηση υπηρεσιών αεροναυτιλίας από την Eurocontrol.

2. Μεταφορά επιστημονικού έργου στο ΕΑΑ/ΙΕΠΒΑ: οι ερευνητικές και επιχειρησιακές δραστηριότητες (προγνώσεις, περιβαλλοντική παρακολούθηση) μπορεί σταδιακά να μεταφερθούν σε ένα ίδρυμα με αμιγώς πολιτικό και ερευνητικό χαρακτήρα, όπως το ΕΑΑ. Το ήδη υπάρχον πολιτικό προσωπικό της ΕΜΥ θα μπορούσε να ενταχθεί εκεί.

Μια τέτοια κίνηση θα οδηγούσε σε διχοτόμηση της εθνικής μετεωρολογικής αποστολής:

• το ΕΑΑ/ΙΕΠΒΑ να αναλάβει την πολιτική προστασία, την έρευνα, την περιβαλλοντική παρακολούθηση και την ενεργειακή μετεωρολογία,

• η ΕΜΥ να περιοριστεί στον στρατιωτικό και αεροναυτιλιακό ρόλο της.

Προκλήσεις και κίνδυνοι

• Θεσμικό κενό: Ο WMO αναγνωρίζει μία μόνο Εθνική Μετεωρολογική Υπηρεσία. Η «διχοτόμηση» μπορεί να προκαλέσει σύγχυση και να αποδυναμώσει τη διεθνή εκπροσώπηση της χώρας.

• Ανταγωνισμός αντί συνεργασίας: Αντί για συμπληρωματικούς ρόλους, δημιουργείται παράλληλο σύστημα με πιθανές επικαλύψεις.

• Πολιτική βούληση: Η κυβέρνηση θα πρέπει να ξεκαθαρίσει αν προχωρά σε αναβάθμιση της ΕΜΥ υπό το ΥΚΚΠΠ ή αν υιοθετεί ένα «μεικτό μοντέλο» με κύριο ρόλο του ΕΑΑ.

Ενιαία Στρατηγική και Θεσμική κατοχύρωση

Η μετεωρολογία στη χώρα μας χρειάζεται ενιαία στρατηγική και θεσμική κατοχύρωση. Το ΙΕΠΒΑ πράγματι διαθέτει υποδομές, τεχνογνωσία και ανθρώπινο δυναμικό που το φέρνουν πολύ κοντά στον ρόλο μιας εθνικής υπηρεσίας. Όμως, η ΕΜΥ παραμένει ο μόνος θεσμικά αναγνωρισμένος φορέας σε διεθνές επίπεδο, με δεσμεύσεις απέναντι στον WMO, την ICAO, την IMO και την Ε.Ε. Η συζήτηση για το μέλλον της ΕΜΥ και της μετεωρολογίας στην Ελλάδα δεν μπορεί να γίνεται με υπόγειες «μεταφορές αρμοδιοτήτων» ή με διοικητικά τεχνάσματα που υπονομεύουν τη συνέχεια και την αξιοπιστία της. Χρειάζεται μια καθαρή πολιτική απόφαση για το τι θέλουμε ως χώρα:

• είτε να αναβαθμιστεί η ΕΜΥ σε ανεξάρτητη αρχή, με πολιτικό και επιστημονικό χαρακτήρα, ώστε να συγκεντρώσει τη μετεωρολογική αποστολή του κράτους σε ενιαίο, αξιόπιστο φορέα, με πλήρη αξιοποίηση του προσωπικού και των πόρων της,

• είτε να γίνει μια σαφής κατανομή ρόλων μεταξύ ΕΜΥ και ΕΑΑ, όπου η ΕΜΥ θα διατηρήσει τον θεσμικό της ρόλο και τις διεθνείς υποχρεώσεις, ενώ το ΕΑΑ θα ενισχυθεί ως επιστημονικό και ερευνητικό κέντρο εφαρμογών και καινοτομίας, στηρίζοντας την Πολιτική Προστασία και τον ενεργειακό-περιβαλλοντικό σχεδιασμό της χώρας.

Η ασάφεια και οι παράλληλες δομές μόνο ζημιά μπορούν να προκαλέσουν: αποδυναμώνουν την παρουσία μας στη διεθνή μετεωρολογική κοινότητα, προκαλούν σύγχυση στο εσωτερικό και στερούν από τον πολίτη και τον κρατικό μηχανισμό την αξιόπιστη και έγκαιρη πρόγνωση που σώζει ζωές και περιουσίες. Η Ελλάδα, ως χώρα που βρίσκεται στο επίκεντρο της κλιματικής κρίσης, με συχνά ακραία καιρικά φαινόμενα, δεν έχει την πολυτέλεια να πορεύεται με μισές λύσεις. Χρειάζεται μια εθνική στρατηγική μετεωρολογίας, που θα ενώνει και δεν θα διαιρεί, που θα βασίζεται στη συνεργασία και όχι στον ανταγωνισμό, και που θα διασφαλίζει ότι το μετεωρολογικό έργο γίνεται με τον πλέον σύγχρονο, διαφανή και αξιόπιστο τρόπο, προς όφελος της κοινωνίας, της οικονομίας και της εθνικής ασφάλειας.

Σημείωση : Περαιτέρω ανάλυση στον σύνδεσμο .

Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect