Ο ιερομόναχος Σαμουήλ και η ανατίναξη στο Κούγκι-13 Δεκεμβρίου 1803

Listen to this

Ο Σαμουήλ ήταν ιερομόναχος που συμμετείχε στους πολέμους των Σουλιωτών κατά του Αλή Πασά των Ιωαννίνων. Ο καλόγερος Σαμουήλ είναι ένας θρύλος.  Και αυτό, γιατί, χάριν της ελευθερίας, ξεπέρασε τον εαυτό του, τις δυνάμεις του, τις δυνατότητές του και με την αυτοθυσία του έδειξε το δρόμο στις επόμενες γενιές. Αν και ήταν πολιορκημένος, δεν καταδέχτηκε να σκλαβωθεί. Έμεινε γνωστός, γιατί ανατινάχθηκε στην αποθήκη του υψώματος Κουγκίου ( εκκλησία Αγίας Παρασκευής) , αρνούμενος να το παραδώσει στα Τουρκικά στρατεύματα.

Η καταγωγή του Σαμουήλ και η σύνδεσή του με την Άνδρο

Η καταγωγή του καλόγερου Σαμουήλ παραμένει ένα από τα πιο ενδιαφέροντα και λιγότερο φωτισμένα σημεία της ζωής του. Οι πηγές συμφωνούν ότι δεν ήταν Σουλιώτης, ενώ η παρουσία του στο Σούλι προϋποθέτει μια προηγούμενη πορεία ζωής, μοναχικής και πολεμικής, η οποία δεν έχει διασωθεί επαρκώς. Ιδιαίτερη σημασία έχει η μαρτυρία του ιστορικού George Finlay, ο οποίος αναφέρει ότι ο Σαμουήλ πιθανόν ήταν Αρβανίτης από τα βόρεια της Άνδρου. Ο ίδιος ο Finlay δεν υιοθετεί απόλυτα την άποψη αυτή, ούτε όμως την απορρίπτει, αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο μιας νησιωτικής, ανδριώτικης καταγωγής, στοιχείο που αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον αν εξεταστεί στο ιστορικό πλαίσιο της εποχής.

Η Άνδρος, ιδίως το βόρειο τμήμα της, φιλοξενούσε ήδη από τα μεταβυζαντινά χρόνια αρβανίτικους πληθυσμούς, οι οποίοι είχαν εγκατασταθεί στο νησί από τον 14ο αιώνα. Οι πληθυσμοί αυτοί, πλήρως ενσωματωμένοι στον ορθόδοξο κόσμο, διακρίνονταν για τη στρατιωτική τους παράδοση, την αυστηρή ηθική συγκρότηση και τη βαθιά θρησκευτικότητα — χαρακτηριστικά που συναντώνται έντονα στην προσωπικότητα του Σαμουήλ. Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί Αρβανίτες της νότιας Ελλάδας και των νησιών κατέληξαν, κατά τον 18ο αιώνα, είτε στα μοναστήρια είτε στα ορεινά αντάρτικα κέντρα, όπως το Σούλι. Η μετάβαση ενός ανδριώτη μοναχού προς την Ήπειρο δεν θα αποτελούσε εξαίρεση, αλλά μέρος ενός ευρύτερου φαινομένου μετακινήσεων ανθρώπων με πολεμική εμπειρία και ασκητική παιδεία. Αν πράγματι ο Σαμουήλ καταγόταν από την Άνδρο, τότε η μορφή του αποκτά μια συμβολική διάσταση γεφύρωσης: από το Αιγαίο στη Ρούμελη, από το νησί στο βουνό, από τη μοναχική άσκηση στη συλλογική αυτοθυσία.

Ό,τι κι αν ισχύει για την καταγωγή του πάντως, όταν έφτασε στο Σούλι αντιμετωπίστηκε από τους -επιφυλακτικούς προς τους ξένους- Σουλιώτες με δέος και σεβασμό. Μάλιστα, για την ανδρεία και τις αρετές του, επιλέχτηκε, από τους γηγενείς, αρχηγός τους στις πολεμικές συγκρούσεις.

Η κατάσταση του Σουλίου το 1803

Βλέποντας την μη υποταγή των Σουλιωτών στην εξουσία του, ο διοικητής των Ιωαννίνων Αλή Πασάς διενέργησε πολλές εκστρατείες εναντίον τους. Οι ορεσείβιοι όμως κάτοικοι του Σουλίου κατάφεραν να τις αποκρούσουν, αναγκάζοντας τον Αλή Πασά να επιστρέψει στην πρωτεύουσά του. Η κατάσταση, όμως, το 1803 ήταν ζοφερή για τους σκληροτράχηλους Ηπειρώτες. Ο Αλής διενεργούσε αποκλεισμό του Σουλίου και, κατά συνέπεια, οι πολιορκημένοι είχαν ελλείψεις πυρομαχικών και τροφίμων. Παράλληλα, ο ευφυής αυτός ηγεμόνας, είχε καταφέρει να δημιουργήσει έριδες μεταξύ των Σουλιωτών, διασπώντας την αναγκαία ενότητά τους.

Η κατάληψη του Αβαρίκου και ο ασφυκτικός κλοιός

Καθοριστικό σημείο στην τελική φάση της πολιορκίας του Σουλίου υπήρξε η κατάληψη του χωριού Αβαρίκου από τα στρατεύματα του Αλή Πασά. Το Αβαρίκο δεν ήταν απλώς ένας ακόμη οικισμός· αποτελούσε στρατηγικό κόμβο, καθώς έλεγχε φυσικά περάσματα και δρόμους ανεφοδιασμού των Σουλιωτών. Η πτώση του σήμαινε ότι ο κλοιός γύρω από το Σούλι έκλεινε πλέον οριστικά.

Η επιτυχία αυτή του Αλή Πασά δεν οφειλόταν μόνο στη στρατιωτική υπεροχή των Τουρκαλβανών, αλλά και στην εσωτερική διάβρωση της σουλιώτικης ενότητας. Καθοριστικό ρόλο έπαιξε ο Σουλιώτης Πήλιος Γούσης, ο οποίος συνεργάστηκε με τον εχθρό και υπέδειξε κρίσιμα σημεία άμυνας και διόδους προσέγγισης. Η πράξη αυτή χαράχτηκε βαθιά στη συλλογική μνήμη των Σουλιωτών, με το όνομα του Γούση να γίνεται συνώνυμο της προδοσίας, αντίστοιχο με εκείνα άλλων σκοτεινών μορφών της ελληνικής ιστορίας.

Με την κατάληψη και οχύρωση του Αβαρίκου, οι Σουλιώτες βρέθηκαν πλήρως περικυκλωμένοι, αποκομμένοι από τροφή, πυρομαχικά και κάθε ελπίδα εξωτερικής βοήθειας. Ο Αλή Πασάς, γνώστης της ψυχολογίας του πολέμου, επέλεξε να μην εξαπολύσει άμεση γενική επίθεση, αλλά να εξαντλήσει τους πολιορκημένους, επιτείνοντας την πείνα, την απόγνωση και τις εσωτερικές αντιθέσεις.

Την ίδια ώρα, οι Σουλιώτες συνέχιζαν να τρέφουν ελπίδες για παρέμβαση της Ρωσίας, απευθύνοντας εκκλήσεις στον Τσάρο, στο πλαίσιο της γενικότερης ρωσικής πολιτικής παρουσίας στα Βαλκάνια. Οι ελπίδες αυτές, ωστόσο, αποδείχθηκαν μάταιες. Οι διεθνείς συσχετισμοί, οι προτεραιότητες της Αγίας Πετρούπολης και η ευρύτερη ευρωπαϊκή συγκυρία δεν άφηναν περιθώρια για ουσιαστική βοήθεια. Όταν η πραγματικότητα αυτή έγινε πλέον αδιαμφισβήτητη, οι Σουλιώτες κατανόησαν ότι ο αγώνας τους, όσο ηρωικός κι αν ήταν, δεν μπορούσε να συνεχιστεί. Το Σούλι είχε φτάσει στο τέλος του ως ελεύθερη πολιτεία.

Η έξοδος, η παράδοση και η ύστατη επιλογή

Μπροστά στο αδιέξοδο, οι Σουλιώτες προχώρησαν σε δύο διαφορετικές επιλογές. Κάποιοι επιχείρησαν τολμηρή έξοδο, επιτιθέμενοι μέσα από τον κλοιό των στρατευμάτων του Αλή Πασά και καταφέρνοντας, με βαριές απώλειες, να διαφύγουν προς ασφαλέστερες περιοχές. Άλλοι επέλεξαν να παραδοθούν, εξασφαλίζοντας όρους που προέβλεπαν την ελεύθερη αποχώρησή τους με τον οπλισμό τους, όροι που αποτυπώνουν τον σεβασμό που, ακόμη και ο αντίπαλος, αναγνώριζε στη μαχητική τους αξία.

Ο Σαμουήλ, ωστόσο, επέλεξε έναν τρίτο δρόμο. Έμεινε στο Κούγκι, όχι από άγνοια της κατάστασης, αλλά από συνειδητή απόφαση. Εκεί, λίγες ημέρες αργότερα, θα έγραφε την τελευταία και πιο δραματική σελίδα της ιστορίας του Σουλίου.

Το Κούγκι και η άμυνα του Σαμουήλ

Μέσα σε αυτή τη ζοφερή πραγματικότητα, ξεχωρίζει η μορφή του καλόγερου Σαμουήλ, ο οποίος ανέλαβε την υπεράσπιση του υψώματος Κούγκι, ενός φυσικού παρατηρητηρίου και ταυτόχρονα κρίσιμου αμυντικού σημείου. Εκεί, με δική του πρωτοβουλία, είχε κατασκευάσει ένα μικρό αλλά αποτελεσματικό οχυρό, προσαρμοσμένο στο ανώμαλο έδαφος και στις περιορισμένες δυνατότητες των Σουλιωτών. Με περίπου 400 πολεμιστές, ο Σαμουήλ κατάφερε να αποκρούσει επανειλημμένες επιθέσεις των Τουρκαλβανών, προκαλώντας τους σημαντικές απώλειες. Η άμυνα στο Κούγκι δεν είχε πλέον μόνο στρατιωτικό χαρακτήρα· ήταν μια συμβολική πράξη αντίστασης, ένα μήνυμα ότι, ακόμη και την ύστατη ώρα, οι Σουλιώτες δεν θα παραδίδονταν αμαχητί.  Η επιλογή του Κουγκίου ως τελευταίου προπύργιου δεν ήταν τυχαία. Εκτός από τη φυσική οχύρωση, εκεί βρισκόταν και η πυριτιδαποθήκη, μέσα στο εκκλησάκι της Αγίας Παρασκευής. Ο Σαμουήλ γνώριζε ότι το σημείο αυτό μπορούσε να αποτελέσει είτε μέσο παράτασης της αντίστασης είτε, αν όλα χάνονταν, το ύστατο όπλο ελευθερίας.

Ο θάνατος του Σαμουήλ

Ο Σαμουήλ έμεινε στο Κούγκι με πέντε συμπολεμιστές του, για να παραδώσει τα εφόδια που υπήρχαν εκεί (μέσα στο εκκλησάκι της Αγίας Παρασκευής )  στα στρατεύματα του Αλή Πασά. Αρνούμενος, όμως, να παραχωρήσει το μπαρούτι -το οποίο, κατά συνέπεια, θα χρησιμοποιούνταν κατά  των Χριστιανών- ανατινάχθηκε μαζί με τα πυρομαχικά και τους συντρόφους του στην πυριτιδαποθήκη. Ήταν 13 Δεκεμβρίου του 1803.

Κρίσεις για την προσωπικότητά του

Ο μοναχός Σαμουήλ, που πρωτοστάτησε στους αγώνες των Σουλιωτών και επισφράγισε το τέλος του Σουλίου με το ολοκαύτωμα στο Κούγκι, θεωρείται από τις σημαντικότερες προσωπικότητες του Σουλίου. Όσο ζούσε, έφερε το παρωνύμιο «Η Τελευταία Κρίση»,παρατσούκλι που επιβεβαίωσε και με τον θάνατό του. Ακόμη και ο ιστορικός George Finlay, που αντιμετώπιζε συχνά με δυσπιστία τους Έλληνες, δεν αποκρύπτει τίποτα από τη δράση του Σαμουήλ, ενώ πλέκει και ένα εγκώμιο στις αρετές και στις πράξεις του. Ο καλόγερος Σαμουήλ, είτε γεννήθηκε στα βουνά της Άνδρου είτε αλλού, ανήκει πλέον στην πανελλήνια ιστορική μνήμη. Αν όμως η καταγωγή του από το βόρειο τμήμα του νησιού είναι αληθής, τότε η Άνδρος προστίθεται σιωπηλά στον χάρτη των τόπων που γέννησαν μορφές έτοιμες να θυσιαστούν όχι για τη νίκη, αλλά για την αξιοπρέπεια.  Από το Αιγαίο ως το Κούγκι, ο Σαμουήλ κουβάλησε μαζί του μια παράδοση ελευθερίας που δεν γνώριζε διαπραγμάτευση. Και όταν ήρθε η ώρα, επέλεξε να γίνει φωτιά — για να μη γίνει υποταγή.

Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect

Απόσπασμα απο το βιβλίο του GEORGE FINLAY.