Παρότι διανύουμε μια παρατεταμένη περίοδο ανομβρίας και η σκέψη μας είναι —δικαίως— στραμμένη στη λειψυδρία, η συζήτηση για τις πλημμύρες δεν είναι άτοπη· είναι καίρια. Οι ήσυχες εποχές είναι οι καλύτερες για καθαρές αποφάσεις, χωρίς την πίεση του επείγοντος,όπου μπορούμε να δούμε νηφάλια πώς θα αξιοποιήσουμε ένα πολύτιμο εργαλείο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το EFAS. Πρόκειται για το πανευρωπαϊκό σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης πλημμυρών, που “διαβάζει” τις βροχές και τις μεταφράζει σε υδρολογικό κίνδυνο, δίνοντάς μας χρόνο να προετοιμαστούμε. Τώρα, που τα ποτάμια είναι χαμηλά και τα τηλέφωνα δεν χτυπούν ασταμάτητα, είναι η σωστή στιγμή να οργανώσουμε πρόσβαση, ρόλους και συνεργασίες — ΕΜΥ, meteo/ΕΑΑ, ΕΛΚΕΘΕ, πανεπιστήμια — ώστε, όταν έρθει η επόμενη κακοκαιρία, να μιλάμε όλοι την ίδια “γλώσσα” και να πράττουμε γρήγορα. Η πρόληψη δεν χτίζεται στη μέση της καταιγίδας· χτίζεται τώρα.
Τι είναι το EFAS και πως λειτουργεί – Ο υδρολογικός κίνδυνος και οι απαραίτητες συνεργασίες
Το EFAS είναι το πανευρωπαϊκό σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης για πλημμύρες. Δίνει την ευρωπαϊκή εικόνα , καθώς λαμβάνει υπόψη του ταυτόχρονα πολλές μετεωρολογικές προβλέψεις, τις μεταφράζει σε ποτάμιες παροχές μέσω υδρολογικών μοντέλων και εμφανίζει, με πιθανότητες και χρονικό ορίζοντα, πού είναι πιθανό να έχουμε υπερβάσεις ορίων, μεγάλες απορροές ή ταχείες (flash) πλημμύρες.
Στην Ελλάδα, ο φυσικός θεσμικός πυλώνας στην επιχειρησιακή μετεωρολογία είναι η ΕΜΥ. Είναι η υπηρεσία με την εθνική ευθύνη στην πρόγνωση και με ένα μεγάλο δίκτυο σταθμών, προσωπικό και εμπειρία. Ωστόσο, το υδρολογικό σκέλος είναι άλλο “επάγγελμα”. Εκτός από βροχές, χρειάζονται συντελεστές απορροής, βαθμονόμηση λεκανών, χειρισμός χιονοκάλυψης/τήξης, υδραυλική δρομολόγηση, validation με πραγματικές στάθμες/παροχές κ.λπ. Η ΕΜΥ, παρά το βάρος της στα μετεωρολογικά, ούτε τρέχει σήμερα υδρολογικά μοντέλα συστηματικά, ούτε έχει συσσωρευμένη εμπειρία υδρολογικής προσομοίωσης για τις ελληνικές λεκάνες. Κι αυτό δεν είναι ψόγος—είναι θέμα αποστολής και ιστορικής εξέλιξης. Η ΕΜΥ είναι πρωτίστως μετεωρολογική υπηρεσία. Ακριβώς εδώ φαίνεται η δύναμη της συνεργασίας. Στην Ελλάδα έχουμε δύο πολύτιμες δεξαμενές δεδομένων και τεχνογνωσίας που “κουμπώνουν” φυσικά στο EFAS:
Το meteo/Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών (ΕΑΑ), με ένα από τα πιο πυκνά δίκτυα αυτόματων μετεωρολογικών/βροχομετρικών σταθμών στη χώρα και ώριμες ροές αυτοματοποίησης και επαλήθευσης.
Το δίκτυο αυτό αποδίδει κρίσιμο καύσιμο για οποιοδήποτε υδρολογικό μοντέλο με πραγματικές, έγκαιρες, έγκυρες βροχές και λοιπές μετεωρολογικές εισροές.
Το ΕΛΚΕΘΕ, από την άλλη πλευρά έρχεται με περίπου 100 υδρομετρικούς σταθμούς σε ποτάμια και λίμνες.
Αυτή είναι η “άλλη μισή” αλήθεια που χρειάζεται η υδρολογία: στάθμες και παροχές για βαθμονόμηση/επαλήθευση, για να ξέρουμε αν το μοντέλο λέει “σωστά” και πού θέλει διόρθωση.
Με απλά λόγια στην ΕΜΥ έχουμε το εθνικό μετεωρολογικό σκέλος και τον θεσμικό συντονισμό, στο meteo/ΕΑΑ την πυκνή και αξιόπιστη μετεωρολογική τροφοδότηση και στο ΕΛΚΕΘΕ τις ποτάμιες μετρήσεις. Αυτό το τρίγωνο μαζί με τα Πανεπιστήμια που έχουν έτοιμα εργαλεία με ομάδες υδρολογίας είναι η βάση πάνω στην οποία μπορεί να στηθεί μια ενιαία ελληνική υδρο-πρόγνωση που να “μιλάει” EFAS, να τρέχει αξιόπιστα στην Ελλάδα και να τροφοδοτεί με πραγματικά δεδομένα την ευρωπαϊκή πλατφόρμα.
Ο χάρτης πρόγνωσης πλημμυρικού κινδύνου από το EFAS για Σπερχειό , Πηνειό και Καλέντζη ποταμό στις 2-9-2023 (πρίν αρχίσει να μας επηρεάζει ο Daniel) . Τα πλημμυρικά σήματα ήταν σαφή.
Τι σημαίνει “μιλάει EFAS”;
Σημαίνει ότι δίνουμε τα δεδομένα μας (βροχές, στάθμες, παροχές) στην ευρωπαϊκή συλλογή, ώστε το EFAS να “βλέπει” καλύτερα τις ελληνικές λεκάνες, τραβάμε από το EFAS τις πιθανότητες , τις ειδοποιήσεις τα υδρογραφήματα και τα ενώνουμε με τα εθνικά μας δεδομένα σε ένα κοινό ταμπλό, και—στο επόμενο βήμα—τρέχουμε ένα κοινό υδρολογικό μοντέλο για την Ελλάδα, συγχρονισμένο με τα ίδια inputs/standards, ώστε οι αποφάσεις μας να βασίζονται και σε “δικό μας” προϊόν, εναρμονισμένο με την ευρωπαϊκή μεθοδολογία. Για να γίνει αυτό, χρειάζονται δύο κινήσεις που μπορούν να ξεκινήσουν άμεσα.
Πρώτον: να ανοίξει ο κατάλογος πρόσβασης στο EFAS-IS (το επιχειρησιακό περιβάλλον) πέρα από τους απολύτως τυπικούς φορείς. Σήμερα επικαλούμαστε συχνά τον τύπο —ότι “ο δείνα είναι ερευνητικός φορέας άρα δεν μπαίνει”— και αφήνουμε εκτός ομάδες που στην πράξη σηκώνουν το βάρος συλλογής και ανάλυσης δεδομένων. Το EFAS όμως προβλέπει ρητά κατηγορία “third party”: φορείς που ορίζονται θεσμικά, με συμφωνία του εθνικού εταίρου, και αποκτούν στοχευμένη πρόσβαση με ρόλους, δικαιώματα/υποχρεώσεις, ίχνος χρήσης (audit), και ρήτρες εμπιστευτικότητας. Αυτό ακριβώς είναι το εργαλείο που χρειαζόμαστε για να μπουν το meteo/ΕΑΑ και το ΕΛΚΕΘΕ στο επιχειρησιακό περιβάλλον — μαζί με τα αναγκαία πανεπιστημιακά εργαστήρια (π.χ. ομάδες υδρολογίας και υδραυλικής). Δεν υπάρχει εδώ “χαλάρωση” κανόνων: υπάρχει αξιοποίηση ενός καναλιού που η Ευρώπη έχει ήδη προβλέψει.
Δεύτερον θα πρέπει να συμφωνηθεί από τους εταίρους ένα κοινό σχέδιο υδρολογικής λειτουργίας. Όχι δυσθεώρητο project, αλλά ένας ρεαλιστικός “οδικός χάρτης” με τον επίσημο ορισμό του ρόλου της ΕΜΥ ως θεσμικού συντονιστή/εθνικού πυλώνα και ονομαστική ένταξη meteo/ΕΑΑ και ΕΛΚΕΘΕ ως third parties με πρόσβαση στο EFAS-IS. Παράλληλα, θα πρέπει τεχνικές ομάδες από τις υπηρεσίες αυτές να ρυθμίζουν τις ροές των δεδομένων με τις βροχές τις θερμοκρασίες τους ανέμους κτλ από το δίκτυο του ΕΑΑ και της ΕΜΥ, καθώς και τις στάθμες με τις παροχές από το ΕΛΚΕΘΕ — σε πραγματικό χρόνο προς έναν εθνικό κόμβο (και, όπου απαιτείται, προς το ευρωπαϊκό κέντρο συλλογής). Στόχος μας είναι μέσα σε λίγες εβδομάδες να βλέπουμε στην ίδια οθόνη του EFAS και τα Ελληνικά δεδομένα.
Η πιο πρόσφατη επίσημη αποτίμηση του CEMS Hydrological Data Collection Centre (HDCC) για το 2023 απαριθμεί 52 παρόχους δεδομένων με 2.634 υδρομετρικούς σταθμούς που τροφοδοτούν σε πραγματικό χρόνο το EFAS στην Ευρώπη, και στο παράρτημα με τους παρόχους δεν εμφανίζεται ελληνικός φορέας , ακόμη ούτε το ΕΛΚΕΘΕ, ούτε άλλος για το 2023 . Δειτε την σχετική έκθεση .
Το ζητούμενο από αυτή την συνεργασία θα πρεπει να στοχεύει σε ένα κοινό υδρολογικό μοντέλο για την Ελλάδα, στημένο με τα ίδια δεδομένα και τους ίδιους κανόνες, που να “κουμπώνει” με το EFAS αλλά να πιάνει τη δική μας τοπογραφία, τις δικές μας λεκανές και ιδιαιτερότητες (ορεινότητα, χιονοκάλυψη, μικρολεκάνες που πλημμυρίζουν αστραπιαία). Εδώ η δουλειά των Πανεπιστημίων είναι κρίσιμη: πακέτα υδρολογίας/υδραυλικής υπάρχουν, ομάδες υπάρχουν, θέλει οργάνωση, governance, ευθύνη ποιότητας και σταθερή συντήρηση.
Γιατί να μπούμε σ’ αυτόν τον κόπο; Γιατί η Ελλάδα έχει ιδιαίτερο πλημμυρικό αποτύπωμα: μικρές και νευρικές λεκάνες ( δηλαδή λεκάνες απορροής με πολύ γρήγορη και έντονη απόκριση στη βροχή όπου το υδρογράφημα «πετιέται» απότομα και πέφτει γρήγορα) , πολλές παραλιακές-αστικές περιοχές που πνίγονται με λίγες ώρες έντονης βροχής, και πάνω απ’ όλα διασυνοριακά ποτάμια στη Βόρεια Ελλάδα, όπου μια βροχή εκτός συνόρων μπορεί να μας έρθει σε λίγες ώρες. Το EFAS δίνει προειδοποίηση σε ευρωπαϊκή κλίμακα, τα δίκτυα της ΕΜΥ , meteo/ΕΑΑ και του ΕΛΚΕΘΕ δίνουν την πυκνή ελληνική πραγματικότητα, και η ΕΜΥ παράλληλα εξασφαλίζει τον θεσμικό κορμό και τη διαλειτουργικότητα με την Πολιτική Προστασία. Μόνο ενωμένη η ακαδημαϊκή και επιχειρησιακή μετεωρολογική/υδρολογική κοινότητα θα αποδώσει το 100%: διαφορετικά, ο καθένας θα βλέπει άλλο χάρτη, με άλλα νούμερα, και θα χάνονται πολύτιμες ώρες . Ένα ακόμα κρίσιμο σημείο είναι η πρόσβαση. Η πρόσβαση μπορεί να είναι διαβαθμισμένη: άλλος να βλέπει συνοπτικούς χάρτες, άλλος αναλυτικά υδρογραφήματα, με logging και ρόλους. Το EFAS έχει ήδη αυτά τα εργαλεία με την έννοια του third party και την ευθύνη/συναίνεση του εθνικού εταίρου. Ας τα χρησιμοποιήσουμε, για να βάλουμε όλους τους απαραίτητους μέσα στο “ίδιο δωμάτιο”.
Η Υδρολογία στην Πράξη
Στο πρακτικό κομμάτι, το όφελος μετριέται. Αν το EFAS δώσει πιθανότητα υπέρβασης 5ετούς παροχής με 48–72 ώρες προειδοποίηση σε έναν κρίσιμο κλάδο, και εμείς έχουμε ενιαίο ταμπλό όπου το συνδυάζουμε με πραγματικές βροχές από τους σταθμούς της ΕΜΥ και του ΕΑΑ και με στάθμες/παροχές από το ΕΛΚΕΘΕ, τότε μπορούμε να κλειδώσουμε στοχευμένες ενέργειες. Να στείλουμε πυροσβεστικά οχήματα ή αντλίες όπου χρειάζεται, να προειδοποιήσουμε γειτονιές που πνίγονται πρώτες, να θωρακίσουμε κόμβους, να ενημερώσουμε εγκαίρως σχολεία/ιδρύματα. Σε αστικά επεισόδια-αστραπή, το flash σκέλος του EFAS σε συνδυασμό με nowcasting και ραντάρ θα το δούμε -δυστυχώς- μετά από μια διετία, όταν αρχίσουν να λειτουργούν τα ραντάρ καιρού.
Σε όλα αυτά υπάρχει κι ένας “σιωπηλός” θησαυρός: τα ιστορικά υδρολογικά αρχεία του EFAS (reanalysis). Αυτά δίνουν χρόνια παροχών σε ενιαία μεθοδολογία. Με αυτά μπορούμε να φτιάξουμε χάρτες τρωτότητας: πόσες φορές υπερέβη η παροχή το 2ετές/5ετές/10ετές σε κάθε σημείο, πού “χτυπάει” η στατιστική πιο συχνά, πού αξίζει να επενδύσουμε σε πράσινες υποδομές, πού θέλουμε αισθητήρες ή αναχώματα. Εδώ, η συνεργασία με Πανεπιστήμια είναι αυτονόητη: μεθοδολογία, στατιστική, χαρτογράφηση, και τέλος πρακτικές προτάσεις που “πατάνε” σε δεδομένα — όχι σε διαίσθηση. Τα αρχεία EFAS είναι διαθέσιμα από το ευρωπαϊκό αποθετήριο δεδομένων, με καθορισμένους όρους χρήσης.
Το EFAS δίνει πανευρωπαϊκό προάγγελο και πιθανότητες. Τα εθνικά δίκτυα δίνουν πυκνότητα και nowcasting. Τα πανεπιστημιακά και τα ερευνητικά εργαστήρια δίνουν μοντελοποίηση και ανάλυση. Η ΕΜΥ κρατά τον θεσμικό κορμό και τον συντονισμό. Αν τα δέσουμε όλα σε ένα απλό WebGIS με το EFAS πάνω, από κάτω τα ραντάρ και τα βροχόμετρα και δίπλα τις στάθμες και τις παροχές, με κουμπιά για τα σχέδια πολιτικής προστασίας — τότε μιλάμε για ” μία αλήθεια για όλους” .
Η πορεία είναι καθαρή: ΕΜΥ ως βασικός εθνικός πυλώνας/συντονιστής, meteo/ΕΑΑ και ΕΛΚΕΘΕ ως δυναμικοί συνεργάτες/third parties με θεσμική πρόσβαση στο επιχειρησιακό περιβάλλον και Πανεπιστήμια ως τεχνικός βραχίονας για την κοινή υδρολογική λειτουργία. Πρώτα δίνουμε τα δεδομένα μας στην ευρωπαϊκή βάση και φέρνουμε το EFAS “μέσα” στις δικές μας οθόνες· έπειτα οργανώνουμε απλούς κανόνες ενεργοποίησης· και στο τρίτο βήμα τρέχουμε κοινό υδρολογικό μοντέλο για την Ελλάδα, συμβατό με τα ευρωπαϊκά στάνταρ. Μέχρι να ολοκληρωθεί αυτό το τρίτο βήμα, ανοίγουμε θεσμικά την πρόσβαση σε όσους πραγματικά τη χρειάζονται — χωρίς φοβικά σύνδρομα και χωρίς να κρυβόμαστε πίσω από τυπικότητες. Μόνο έτσι θα πάψουμε να κυνηγάμε τα φαινόμενα “μετά”, μόνο έτσι θα κερδίσουμε τις κρίσιμες ώρες “πριν”. Και μόνο έτσι θα γίνει πράξη εκείνο που όλοι λέμε θεωρητικά: ότι η ακαδημαϊκή και η επιχειρησιακή κοινότητα, ενωμένες, είναι πολύ ισχυρότερες από καθεμία χωριστά. Το EFAS μάς δίνει τα εργαλεία και το πλαίσιο. Η σειρά μας τώρα είναι να τα αξιοποιήσουμε μαζί.
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης – Mετεωρολόγος Star Channel – Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ – Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect